અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.9

અથાતો મદાત્યયચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

યં દોષમધિકં પશ્યેત્તસ્યાદૌ પ્રતિકારયેત્ ।
કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યદોષે મદાત્યયે ।
પિત્તમારુતપર્યન્તઃ પ્રાયેણ હિ મદાત્યયઃ ॥

હીનમિથ્યાતિપીતેન યો વ્યાધિરુપજાયતે ।
સમપીતેન તેનૈવ સ મદ્યેનોપશામ્યતિ ॥

મદ્યસ્ય વિષસાદૃશ્યાદ્વિષં તૂત્કર્ષવૃત્તિભિઃ ।
તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્યોગાદ્વિષાન્તરમપેક્ષતે ॥

તીક્ષ્ણોષ્ણેનાતિમાત્રેણ પીતેનામ્લવિદાહિના ।
મદ્યેનાન્નરસક્લેદો વિદગ્ધઃ ક્ષારતાં ગતઃ ॥

યાન્ કુર્યાન્મદતૃણ્મોહજ્વરાન્તર્દાહવિભ્રમાન્ ।
મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ રુદ્ધઃ સ્રોતસ્સુ મારુતઃ ॥

સુતીવ્રા દેવના યાશ્ચ શિરસ્યસ્થિષુ સન્ધિષુ ।
જીર્ણામમદ્યદોષસ્ય પ્રકાઙ્ક્ષાલાઘવે સતિ ।
યૌગિકં વિધિવદ્યુકં મદ્યમેવ નિહન્તિ તાન્ ॥

ક્ષારો હિ યાતિ માધુર્યં શીઘ્રમમ્લોપસંહિતઃ ।
મદ્યમમ્લેષુ ચ શ્રેષ્ઠં દોષવિષ્યન્દનાદલમ્ ॥

તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈઃ પુરાપ્રોક્તૈર્દીપનાદ્યૈસ્તથાગુણૈઃ ।
સાત્મ્યત્વાચ્ચ તદેવાસ્ય ધાતુસામ્યકરં પરમ્ ॥

સપ્તાહમષ્ટરાત્રં વા કુર્યાત્ પાનાત્યયૌષધમ્ ।
જીર્યત્યેતાવતા પાનં કાલેન વિપથાશ્રિતમ્ ॥

પરં તતો ઽનુબધ્નાતિ યો રોગસ્તસ્ય ભેષજમ્ ।
યથાયથં પ્રયુઞ્જીત કૃતપાનાત્યયૌષધમ્ ॥

તત્ર વાતોલ્બણે મદ્યં દદ્યાત્ પિષ્ટકૃતં યુતમ્ ।
બીજપૂરકવૃક્ષામ્લકોલદાડિમદીપ્યકૈઃ ॥

યવાનીહપુષાજાજીવ્યોષત્રિલવણાર્દ્રકૈઃ ।
શૂલ્યૈર્માંસૈર્હરિતકૈઃ સ્નેહવદ્ભિશ્ચ સક્તુભિઃ ॥

ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લલવણા મેદ્યમાંસરસા હિતાઃ ।
આમ્રામ્રાતકપેશીભિઃ સંસ્કૃતા રાગષાડવાઃ ॥

ગોધૂમમાષવિકૃતીર્મૃદુચિત્રા મુખપ્રિયાઃ ।
આર્દિકાર્દ્રકકુલ્માષશુક્તમાંસાદિગર્ભિણીઃ ॥

સુરભિર્લવણા શીતા નિગદા વાચ્છવારુણી ।
સ્વરસો દાડિમાત્ ક્વાથઃ પઞ્ચમૂલાત્ કનીયસઃ ॥

શુણ્ઠીધાન્યાત્તથા મસ્તુ શુક્તામ્ભોચ્છામ્લકાઞ્જિકમ્ ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનમુષ્ણં પ્રાવરણં ઘનમ્ ॥

ઘનશ્ચાગરુજો ધૂપઃ પઙ્કશ્ચાગરુકુઙ્કુમાત્ ।
કુચોરુશ્રોણિશાલિન્યો યૌવનોષ્ણાઙ્ગયષ્ટયઃ ।
હર્ષેણાલિઙ્ગને યુક્તાઃ પ્રિયાઃ સંવાહનેષુ ચ ॥

પિત્તોલ્બણે બહુજલં શાર્કરં મધુ વા યુતમ્ ।
રસૈર્દાડિમખર્જૂરભવ્યદ્રાક્ષાપરૂષજૈઃ ॥

સુશીતં સસિતાસક્તુ યોજ્યં તાદૃક્ ચ પાનકમ્ ।
સ્વાદુવર્ગકસાયૈર્વા યુક્તં મદ્યં સમાક્ષિકમ્ ॥

શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાચ્છશાજૈણકપિઞ્જલૈઃ ।
સતીનમુદ્ગામલકપટોલીદાડિમૈરપિ ॥

કફપિત્તં સમુત્ક્લિષ્ટમુલ્લિખેત્તૃડ્વિદાહવાન્ ।
પીત્વામ્બુ શીતં મદ્યં વા ભૂરીક્ષુરસસંયુતમ્ ॥

દ્રાક્ષારસં વા સંસર્ગી તર્પણાદિઃ પરં હિતામ્ ।
તથાગ્નિર્દીપ્યતે તસ્ય દોષશેષાન્નપાચકઃ ॥

કાસે સરક્તનિષ્ઠીવે પાર્શ્વસ્તનરુજાસુ ચ ।
તૃષ્ણાયાં સવિદાહાયાં સોત્ક્લેશે હૃદયોરસિ ॥

ગુડૂચીભદ્રમુસ્તાનાં પટોલસ્યાથવા રસમ્ ।
સનાગરં યોજયેત તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્ ॥

તૃષ્યતે ચાતિબલવદ્વાતપિત્તે સમુદ્ધતે ।
દદ્યાદ્દ્રાક્ષારસં પાનં શીતં દોષાનુલોમનમ્ ॥

જીર્ણે ઽદ્યાન્મધુરામ્લેન છાગમાંસરસેન ચ ।
તૃષ્યલ્પશઃ પિબેન્મદ્યં મદં રક્ષન્ બહૂદકમ્ ॥

મુસ્તદાડિમલાજામ્બુ જલં વા પર્ણિનીશૃતમ્ ।
પાટલ્યુત્પલકન્દૈર્વા સ્વભાવાદેવ વા હિમમ્ ॥

મદ્યાતિપાનાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજસિ ચોદ્ધતે ।
યઃ શુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય ચેષ્ટતે ॥

પાયયેત્ કામતો ઽમ્ભસ્તં નિશીથપવનાહતમ્ ।
કોલદાડિમવૃક્ષામ્લચુક્રીકાચુત્રિકારસઃ ।
પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાં નિયચ્છતિ ॥

ત્વચં પ્રાપ્તશ્ચ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્છિતઃ ।
દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં વિહ્વલો યેન મુહ્યતિ ॥

તૃષ્ણાદાહપરીતસ્ય તસ્ય દાહજ્વરાપહમ્ ।
વિધિં યથોક્તં યુઞ્જીત બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનમ્ ॥

પ્રભાતમારુતોદ્ધૂતાઃ પ્રાલેયજલવર્ષિણઃ ।
સ્મર્યમાણા અપિ ઘ્નન્તિ દાહં મલયપાદપાઃ ॥

મુક્તાકલાપાઃ શશિરશ્મિશુભ્રા મૃણાલપદ્મોત્પલપત્રરમ્યાઃ ।
સેકાવગાહાઃ સજલા જલાર્દ્રા વાતાઃ સુશીતા મણયો મહાર્હાઃ ॥

અલિઞ્જરાઃ પદ્મપુટાપિધાનાઃ પ્રવાલવર્ણા હિમવારિપૂર્ણાઃ ।
પરિસ્રવન્તો દૃતયો મહાન્તઃ પુત્રાઃ પ્રિયા દર્પણમણ્ડલાનિ ॥

નાર્યશ્ચ નેત્રોત્પલકર્ણપૂરા મધ્યં વયઃ કિઞ્ચિદિવ સ્પૃશન્ત્યઃ ।
મનો ઽનુકૂલા હરિચન્દનાર્દ્રાસ્તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાદવથૂન્ જયન્તિ ॥

કરેણુકાભિઃ પરિવારિતેન વિક્ષોભણં વારણયૂથપેન ।
આસ્ફાલનં શીકરવર્ષણં ચ સિન્ધોઃ સ્મરન્ દાહતૃષોરગમ્યઃ ॥

સરિદ્ધ્રદાનાં હિમવદ્દરીણાં ચન્દ્રોદયાનાં કમલાકરાણામ્ ।
મનોરમાન્યાપિ કથાપ્રવૃત્તા દાહં ચ તૃષ્ણાં ચ નિહન્તિ સદ્યઃ ॥

લાજોત્પલોશીરકુચન્દનામ્બુ શીતાભિધાનં મધુશર્કરાઢ્યમ્ ।
મદ્યોદ્ભવાં પિત્તકૃતાં ચ તૃષ્ણાં સદાહશોષાં વિનિહન્તિ પીતમ્ ॥

પ્રિયઙ્ગુપત્રપ્લવલોધ્રસેવ્યદ્દ્રીબેરકાલેયકનાગપુષ્પૈઃ ।
શીતામ્બુપિષ્ટૈર્નવકર્પરસ્થૈસ્તૃડ્દાહહા સર્વશરીરલેપઃ ॥

અશામ્યત્યથવા દાહે રસૈસ્તૃપ્તસ્ય જાઙ્ગલૈઃ ।
શાખાશ્રયાં યથાન્યાયં રોહિણીં વ્યધયેત્સિરામ્ ॥

જલ્લેખનોપવાસાભ્યાં વિજયેત કફોલ્બણં ।
તૃષિતો ઽમ્બુ પિબેત્ સિદ્ધં મુસ્તયા પર્પટેન વા ॥

સ્થિરાશુણ્ઠીબલોદીચ્યદુસ્પર્શાન્યતમેન વા ।
સિદ્ધમેતચ્ચ સર્વેષુ પાનદોષેષુ શસ્યતે ॥

નિરામં ક્ષુધિતં કાલે પાયયેત્ બહુમાક્ષિકમ્ ।
શાર્કરં મધુ વા જીર્ણમરિષ્ટં સીધુમેવ વા ।
રૂક્ષતર્પણસંયુક્તં યવાનીનાગરાન્વિતમ્ ॥

યૂષેણ યવગોધૂમં તનુનાલ્પેન ભોજયેત્ ।
ઉષ્ણામ્લકટુતિક્તેન કૌલત્થેનાલ્પસર્પિષા ॥

શુષ્કમૂલકજૈશ્છાગૈ રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્ ।
સામ્લવેતસવૃક્ષામ્લપટોલીવ્યોષદાડિમૈઃ ॥

પ્રભૂતશુણ્ઠીમરિચહરિતાર્દ્રકપેશિકમ્ ।
બીજપૂરરસાદ્યમ્લં ભૃષ્ટં નીરસવર્તિતમ્ ॥

કરીરકરમર્દાદિરોચિષ્ણુબહુસાલનમ્ ।
પ્રવ્યક્તાષ્ટાઙ્ગલવણં વિકલ્પિતનિમર્દકમ્ ।
યથાગ્નિ ભક્ષયન્માંસં માધવં નિગદં પિબેત્ ॥

સિતાસૌવર્ચલાજાજીતિન્તિણીકામ્લવેતસમ્ ।
ત્વગેલામરિચાર્ધાંશમષ્ટાઙ્ગલવણં હિતમ્ ।
સ્રોતોવિશુધ્યગ્નિકરં કફપ્રાયે મદાત્યયે ॥

કટુસ્કન્ધયુતાં શ્વેતાં મૃદ્વીકાં નિષ્કુલીકૃતામ્ ।
રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય કલકયેદ્દાડિમસ્ય વા ।
તયા ક્ષૌદ્રયુતો રાગાઃ કૃતો રોચનદીપનઃ ॥

સૌવર્ચલૈલામરિચદીપ્યકાજાજિ ચોચવત્ ।
કાર્વ્યાઃ કલ્પયેદેવં શૂક્તં મત્સ્યણ્ડિકાન્વિતમ્ ॥

ધાન્યસૌવર્ચલાજાજીકારવીમરિચાન્વિતાન્ ।
સગુડાન્ મધુયુક્તેન વ્યક્તામ્લાન્ મરિચોત્કટાન્ ॥

રૂક્ષોષ્ણોદ્વર્તનોદ્ઘર્ષસ્નાનભોજનલઙ્ઘનૈઃ ।
સકામાભિઃ સહ સ્ત્રીભિર્યુક્ત્યા જાગરણેન ચ ।
મદાત્યયઃ કફપ્રાયઃ શીઘ્રં સમુપશામ્યતિ ॥

યદિદં કર્મ નિર્દિષ્ટં પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ ।
સન્નિપાતે દશવિધે તચ્છેષે ઽપિ વિકલ્પયેત્ ॥

ત્વન્નાગપુષ્પમગધામરિચાજાજિધાન્યકૈઃ ।
પરૂષકમધૂકૈલાસુરાહ્વૈશ્ચ સિતાન્વિતૈઃ ॥

સકપિત્થરસં હૃદ્યં પાનકં શશિબોધિતમ્ ।
મદાત્યયેષુ સર્વેષુ પેયં રુચ્યગ્નિદીપનમ્ ॥

તદ્વદ્દાડિમમૃદ્વીકાકણાકાશ્મર્યદારુભિઃ ।
સબીજપૂરકરસૈર્બિડસૌવર્ચલાન્વિતમ્ ॥

ફલૈર્વા વિવિધૈરમ્લૈઃ સત્રિવૃચ્ચૂર્ણશર્કરમ્ ।
કચ્છુદારાઙ્કુરદ્રાક્ષાવર્ષાભૂજીરકદ્વયમ્ ॥

મધૂકયષ્ટીત્વક્કૃષ્ણાકેસરં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ।
પિબેદાલોડ્ય દુગ્ધેન સૂક્ષ્મતાન્તવગાલિતમ્ ॥

નાક્ષોભ્ય હિ મનો મદ્યં શરીરમવિહન્ય વા ।
કુર્યાન્મદાત્યયં તસ્માદિષ્યતે હર્ષણી ક્રિયા ॥

સેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિયસુખા ધર્મકલ્પદ્રુમાઙ્કુરાઃ ।
વિષયાતિશયાઃ પઞ્ચ શરાઃ કુસુમધન્વનઃ ॥

સંશુદ્ધિશમનાદ્યેષુ મદદોષઃ કૃતેષ્વપિ ।
ન ચેચ્છામ્યેત્ કફે ક્ષીણે જાતે દૌર્બલ્યલાઘવે ॥

તસ્ય મદ્યવિદગ્ધસ્ય વાતપિત્તાધિકસ્ય ચ ।
ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય તરોર્યથા વર્ષં તથા પયઃ ॥

મદ્યક્ષીણસ્ય હિ ક્ષીરં ક્ષીણમાશ્વેવ પુષ્યતિ ।
ઓજસ્તુલ્યં ગુણૈઃ સર્વૈર્વિપરીતં ચ મદ્યતઃ ॥

પયસા વિહતે રોગે બલે જાતે નિવર્તયેત્ ।
ક્ષીરપ્રયોગં મદ્યં ચ ક્રમેણાલ્પાલ્પમાચરેત્ ॥

ન વિક્ષયધ્વંસકોત્થૈઃ સ્પૃશ્યેતોપદ્રવૈર્યથા ।
તયોસ્તુ સ્યાત્ ઘૃતં ક્ષીરં બસ્તયો બૃંહણાઃ શિવાઃ ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનાન્યન્નપાનં ચ વાતજિત્ ॥

યુક્તમદ્યસ્ય મદ્યોત્થો ન વ્યાધિરુપજાયતે ।
અતો ઽસ્ય વક્ષ્યતે યોગો યઃ સુખાયૈવ કેવલમ્ ॥

આશ્વિનં યા મહત્તેજો બલં સારસ્વતં ચ યા ।
દધાત્યૈન્દ્રં ચ યા વીર્યં પ્રભાવં વૈષ્ણવં ચ યા ॥

અસ્ત્રં મકરકેતોર્યા પુરુષાર્થો બલસ્ય યા ।
સૌત્રામણ્યાં દ્વિજમુખે હુતાશે હૂયતે ચ યા ॥

યા સર્વૌસધિસમ્પૂર્ણાન્મથ્યમાનાત્સુરાસુરૈઃ ।
મહોદધેઃ સમુદ્ભૂતા શ્રીશશાઙ્કામૃતૈઃ સહ ॥

મધુમાધવમૈરેયસીધુગૌડાસવાદિભિઃ ।
મદશાક્તિમનુજ્ઝન્તી યા રૂપૈર્બહુભિઃ સ્થિતા ॥

યામાસ્વાદ્ય વિલાસિન્યો યથાર્થં નામ બિભ્રતિ ।
કુલાઙ્ગનાપિ યાં પીત્વા નયત્યુદ્ધતમાનસા ॥

અનઙ્ગાલિઙ્ગિતૈરઙ્ગૈઃ ક્વાપિ ચેતો મુનેરપિ ।
તરઙ્ગભઙ્ગભ્રુકુટીતર્જનૈર્માનિનીમનઃ ॥

એકં પ્રસાદ્ય કુરુતે યા દ્વયોરપિ નિર્વૃતિમ્ ।
યથાકામભટાવાપ્તિપરિહૃષ્ટાપ્સસ્રોગણે ॥

તૃણવત્ પુરુષા યુદ્ધે યામાસ્વાદ્ય જહત્યસૂન્ ।
યાં શીલયિત્વાપિ ચિરં બહુધા બહુવિગ્રહામ્ ॥

નિત્યં હર્ષાતિવેગેન તત્ પૂર્વમિવ સેવતે ।
શોકોદ્વેગારતિભયૈર્યાં દૃષ્ટ્વા નાભિભૂયતે ॥

ગોષ્ઠીમહોત્સવોદ્યાનં ન યસ્યાઃ શોભતે વિના ।
સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા ચ બહુશો વિયુક્તઃ શોચતે યયા ॥

અપ્રસન્નાપિ યા પ્રીત્યૈ પ્રસન્ના સ્વર્ગ એવ યા ।
અપીન્દ્રં મન્યતે દુસ્સ્થં હૃદ્યસ્થિતયા યયા ॥

અનિર્દેશ્યસુખાસ્વાદા સ્વસંવેદ્યૈવ યા પરમ્ ।
ઇતિ ચિત્રાસ્વવસ્થાસુ પ્રિયામનુકરોતિ યા ॥

પ્રિયાતિપ્રિયતાં યાતિ યત્ પ્રિયસ્ય વિશેષતઃ ।
યા પ્રીતિર્યા રતિર્વાગ્યા યા પુષ્ટિરિતિ ચ સ્તુતા ॥

વેદદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસમાનુષૈઃ ।
પાનપ્રવૃત્તૌ સત્યાં તુ તાં સુરાં વિધિના પિબેત્ ॥

સમ્ભવન્તિ ન તે રોગા મેદોનિલકફોદ્ભવાઃ ।
વિધિયુક્તાદૃતે મદ્યાદ્યે ન સિધ્યન્તિ દારુણાઃ ॥

અસ્તિ દેહસ્ય સાવસ્થા યસ્યાં પાનં નિવાર્યતે ।
અન્યત્ર મદ્યાન્નિગદાદ્વિવિધૌષધસમ્ભૃતાત્ ॥

આનૂપં જાઙ્ગલં માંસં વિધિનાપ્યુપકલ્પિતમ્ ।
મદ્યં સહાયમપ્રાપ્ય સમ્યક્ પરિણમેત્ કથમ્ ॥

સુતીક્ષ્ણમારુતવ્યાધિઘાતિનો લશુનસ્ય ચ ।
મદ્યમાંસવિયુક્તસ્ય પ્રયોગે સ્યાત્ કિયાન્ ગુણઃ ॥

નિગૂઢશલ્યાહરણે શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મણિ ।
પીતમદ્યો વિષહતે સુખં વૈદ્યવિકત્થનામ્ ॥

અનલોત્તેજનં રુચ્યં શોકશ્રમવિનાશનમ્ ।
ન ચાતઃ પરમસ્ત્યન્યદારોગ્યબલપુષ્ટિકૃત્ ॥

રક્ષતા જીવિતં તસ્માત્ પેયમાત્મવતા સદા ।
આશ્રિતોપાશ્રિતહિતં પરમં ધર્મસાધનમ્ ॥

સ્રાતઃ પ્રણમ્ય સુરવિપ્રગુરૂન્યથાસ્વં વૃત્તિં વિધાય ચ સમસ્તપરિગ્રહસ્ય ।
આપાનભૂમિમથ ગન્ધજલાભિષિક્તામાહારમણ્ડપસમીપગતાં શ્રયેત ॥

સ્વાસ્તૃતે ઽથ શયને કમનીયે મિત્રભૃત્યરમણીસમવેતઃ ।
સ્વં યશઃ કથકચારણસઙ્ઘૈરુદ્ધતં નિશમયન્નતિલોકમ્ ॥

વિલાસિનીનાં ચ વિલાસશોભિ ગીતં સનૃત્તં કલતૂર્યઘોષૈઃ ।
કાઞ્ચીકલાપૈશ્ચલકિઙ્કિણીકૈઃ ક્રીડાવિહઙ્ગૈશ્ચ કૃતાનુનાદમ્ ॥

મણિકનકસમુત્થૈરાવરેયૈર્વિચિત્રૈઃ સજલવિવિધભાક્તિક્ષૌમવસ્ત્રાવૃતાઙ્ગૈઃ ।
અપિ મુનિજનચિત્તક્ષોભસમ્પાદનીભિશ્ચકિતહરિણલોલપ્રેક્ષણીભિઃ પ્રૈયાભિઃ ॥

સ્તનનિતમ્બકૃતાદતિગૌરવાદલસમાકુલમીશ્વરસંશ્રયાત્ ।
ઇતિ ગતં દધતીભિરસંસ્થિતં તરુણચિત્તવિલોભનકાર્મણમ્ ॥

યૌવનાસવમત્તાભિર્વિલાસાધિષ્ઠિતાત્માભિઃ ।
સઞ્ચાર્યમાણં યુગપત્તન્વઙ્ગીભિરિતસ્તતઃ ॥

તાલવૃન્તનલિનીદલાનિલૈઃ શીતલીકૃતમતીવ શીતલૈઃ ।
દર્શને ઽપિ વિદધદ્વશાનુગં સ્વાદિતં કિમુત ચિત્તજન્મનઃ ॥

ચૂતરસેન્દુમૃગૈઃ કૃતવાસં મલ્લિકયોજ્જ્વલયા ચ સનાથમ્ ।
સ્ફટિકશુક્તિગતં સતરઙ્ગં કાન્તમનઙ્ગમિવોદ્વહદઙ્ગમ્ ॥

તાલીસાદ્યં ચૂર્ણમેલાદિકં વા હૃદ્યં પ્રાશ્ય પ્રાગ્વયસ્સ્થાપનં વા ।
તત્પ્રાર્થિભ્યો ભૂમિભાગે સુમૃષ્ટે તોયોન્મિશ્રં દાપયિત્વા તતશ્ચ ॥

ધૃતિમાન્ સ્મૃતિમાન્ નિત્યમનૂનાધિકમાચરન્ ।
ઉચિતેનોપચારેણ સર્વમેવોપલાલયન્ ॥

જિતવિકસિતાસિતસરોજનયનસઙ્ક્રાન્તિવાર્ધિતશ્રીકમ્ ।
કાન્તામુખમિવ સૌરભહૃતમધુપગણં પિબેન્મદ્યમ્ ॥

પીત્વૈવં ચષકત્રયં પરિજનં સમ્માન્ય સર્વં તતો ।
ગત્વાહારભુવં પુરઃ સુભિષજો ભુઞ્જીત ભૂયો ઽત્ર ચ ।
માંસાપૂપઘૃતાર્દ્રકાદિહરિતૈર્યુક્તં સસૌવર્ચલૈર્દ્વિસ્ત્રિર્વા ચાલ્પમેવ વનિતાસંવલ્ગનાર્થં પિબેત્ ॥

રહસિ દયિતામઙ્કે કૃત્વા ભુજાન્તરપીડનાત્ પુલકિતતનું જાતસ્વેદાં સકમ્પપયોધરામ્ ।
યદિ સરભસં સીધોર્વારં ન પાયયતે કૃતી કિમનુભવતિ ક્લેશપ્રાયં તદા ગૃહતન્ત્રતામ્ ॥

વરતનુવક્ત્રસઙ્ગતિસુગન્ધિતરં સરકં દ્રુતમિવ પદ્મરાગમણિમાસવરૂપધરમ્ ।
ભવતિ રતિશ્રમેણ ચ મદઃ પિબતો ઽલ્પમપિ ક્ષયમત ઓજસઃ પરિહરન્ સ શયીત પરમ્ ॥

ઇત્થં યુક્ત્યા પિબન્મદ્યં ન ત્રિવર્ગાદ્વિહીયતે ।
અસારસંસારસુખં પરમં ચાધિગચ્છતિ ॥

ઐશ્વર્યસ્યોપભોગો ઽયં સ્પૃહણીયઃ સુરૈરપિ ।
અન્યથા હિ વિપત્સુ સ્યાત્ પશ્ચાત્તાપેન્ધનં ધનમ્ ॥

ઉપભોગેન રહિતો ભોગવાનિતિ નિન્દ્યતે ।
નિર્મિતો ઽતિકદર્યો ઽયં વિધિના નિધિપાલકઃ ॥

તસ્માદ્વ્યવસ્થયા પાનં પાનસ્ય સતતં હિતમ્ ।
જિત્વાવિષયલુબ્ધાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વતન્ત્રતામ્ ॥

વિધિર્વસુમતામેષ ભવિષ્યદ્વસવસ્તુ યે ।
યથોપપત્તિ તૈર્મદ્યં પાતવ્યં માત્રયા હિતમ્ ॥

યાવદ્દૃષ્ટેર્ન સમ્ભ્રાન્તિર્યાવન્ન ક્ષોભ્યતે મનઃ ।
તાવદેવ વિરન્તવ્યં મદ્યાદાત્મવતા સદા ॥

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનવાસધૂપાનુલેપનૈઃ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ભાવિતશ્ચાન્નૈઃ પાનં વાતોત્તરઃ પિબેત્ ॥

શીતોપચારૈર્વિવિધૈર્માધુરસ્નિગ્ધશીતલૈઃ ।
પૈત્તિકો ભાવિતશ્ચાન્નૈઃ પિબન્મદ્ય ન સીદતિ ॥

ઉપચારૈરશિશિરૈર્યવગોધૂમભુક્ પિબેત્ ।
શ્લૈષ્મિકો ધન્વજૈર્માંસૈર્મદ્યં મારિચિકૈઃ સહ ॥

તત્ર વાતે હિતં મદ્યં પ્રાયઃ પૈષ્ટિકગૌડિમ ।
પિત્તે સામ્ભો મધુ કફે માર્દ્વીકારિષ્ટમાધવમ્ ॥

પ્રાક્ પિબેછ્લૈષ્મિકો મદ્યં ભુક્તસ્યોપરિ પૈત્તિકઃ ॥
વાતિકસ્તુ પિબેન્મધ્યે સમદોષો યથેચ્છતિ ॥

મદેષુ વાતપિત્તઘ્નં પ્રાયો મૂર્છાસુ ચેષ્યતે ।
સર્વત્રાપિ વિશેષેણ પિત્તમેવોપલક્ષયેત્ ॥

શીતાઃ પ્રદેહા મણયઃ સેકા વ્યજનમારુતાઃ ।
સિતાદ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરકાશ્મર્યસ્વરસાઃ પયઃ ॥

સિદ્ધા મધુરવર્ગેણ રસા યૂષાઃ સદાડિમાઃ ।
ષષ્ટિકાઃ શાલયો મુદ્ગા યવાઃ સર્પિશ્ચ જીવનમ્ ॥

કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં ષટ્પલં પયસાગ્નિકમ્ ।
પિપ્પલ્યો વા શિલાહ્વં વા રસાયનવિધાનતઃ ।
ત્રિફલા વા પ્રયોક્તવ્યા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરા ॥

પ્રસક્તવેગેષુ હિતં મુખનાસાવરોધનમ્ ।
પિબેદ્વા માનુષીક્ષીરં તેન દદ્યાચ્ચ નાવનમ્ ॥

મૃણાલબિસકૃષ્ણા વા લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ સાભયાઃ ।
દુરાલભાં વા મુસ્તાં વા શીતેન સલિલેન વા ॥

પિબેન્મરિચકોલસ્થિમજ્જોશીરાહિકેસરમ્ ।
ધાત્રીફલરસે સિદ્ધં પથ્યાક્વાથેન વા ઘૃતમ્ ॥

કુર્યાત્ ક્રિયાં જ્વરોક્તાં ચ યથાદોષબલોદયમ્ ।
પઞ્ચ કર્માણિ શસ્તાનિ તથા રક્તાવસેચનમ્ ॥

સત્વસ્યાલમ્બનં જ્ઞાનમગૃદ્ધિર્વિષયેષુ ચ ॥

મદેષ્વતિપ્રવૃદ્ધેષુ મૂર્છાયેષુ ચ યોજયેત્ ।
તીક્ષ્ણં સંન્યાસવિહિતં વિષઘ્નં વિષજેષુ ચ ॥

આશુ પ્રયોજ્યં સંન્યાસે સુતીક્ષ્ણં નસ્યમઞ્જનમ્ ।
ધૂમં પ્રધમનં તોદઃ સૂચીભિશ્ચ નખાન્તરે ॥

કેશાનાં લુઞ્ચનં દાહો દશનવૃશ્ચિકૈઃ ।
કટ્વમ્લગાલનં વક્ત્રે કપિકચ્છ્વાવઘર્ષણમ્ ॥

ઉત્થિતો લબ્ધસંજ્ઞશ્ચ લશુનસ્વરસં પિબેત્ ।
ખાદેત્સવ્યોષલવણં બીજપૂરકકેસરમ્ ।
લઘ્વન્નં કટુતીક્ષ્ણમદ્યાત્ સ્રોતોવિશુદ્ધયે ॥

વિસ્માપનૈઃ સંસ્મરણઃ પ્રિયશ્રવણદર્શનૈઃ ।
પટુભિર્ગીતવાદિત્રશબ્દૈર્વ્યાયામશીલનૈઃ ॥

સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ધૂમૈઃ શોણિતસ્યાવસેચનૈઃ ।
ઉપાચરેત્તં પ્રતતમનુબન્ધભયાત્ પુનઃ ।
તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં ચ મનઃ પ્રલયહેતુતઃ ॥