Ashtanga Sangraha · Chapter 4.8

athātaḥ chardrihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaśchardyo hitaṃ tataḥ /
laṅghanaṃ prāgṛte vāyoḥ vamanaṃ tatra yojayet //

balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu /
tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ //

kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ /
śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu //

pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate /
upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ //

śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ /
bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam //

gandhāḥ sugandhayo gandhaphalapuṣpānna pānajāḥ /
bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam //

hanti mārutajāṃ chārdiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam /
kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām //

vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā /
saśuṇṭhīdadhidhānyena pītaṃ tulyāmbu vā payaḥ //

vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ /
snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam /
koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam //

pittajāyāṃ virekātha drākṣekṣusvarasaistrivṛt /
sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam //

ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān /
pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkaraiḥ /
gudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam //

mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet /
mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām /
drākṣārasaṃ rasañcekṣorguḍūcyambu payo 'pi //

jambvāmrapallavośīravaṭāśvatthāṅkurodbhavaḥ /
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati //

chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām /
dhātrīrasena śītaṃ vā pibenmudgadalāmbu vā //

kolamajjāsitālājamakṣikāviṭkaṇāñjanam /
kolāsthimajjāsrotojalājotpalarajāṃsi vā //

lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā /
pibecchītāmbunā śālisvarṇagairikajaṃ rajaḥ /
piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam //

śālitaṇḍulatoyena pibedvā sasitāmadhu /
madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam //

sasārivāparūṣākṣaṃ mūrvāṃ vā mākṣikānvitām /
madhukaṃ sātmaguptaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā //

kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ /
yuktena koṣṇatoyena durbalaṃ copavāsayet //

āragvadhāderniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet /
triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ //

manthānyavairvā bahuśaśchardighnauṣadhabhāvitaiḥ /
kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ //

līḍhaṃ manaśśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt /
svarasena kapitthācca sakṣaudreṇa vamiṃ jayet //

samustāṃ madhunā śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam /
tadvadviḍaṅgatriphalākṛmighnaparipelavam //

tadvaddurālabhāṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā /
anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam //

kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ /
yathāsvaṃ pariśiṣṭāśca tatkṛtāśca tathāmayāḥ //

tvaramāṇo jayecchardiṃ prasaktāmanubandhinīm /
koṣṭhāśrayamahāmarmapīḍākaratarā hi sā //

nacānnena vinā kāyastanmayo vartate 'pi ca /
dhātukṣayo 'tivamathau samīraṇasamīraṇāt //

niyataṃ jāyate tasmāddrutaṃ tatra prayojayet /
pracchardanātiyogoktaṃ kramaṃ stambhanabṛṃhaṇam //

sarpirguḍān rasān kṣīraṃ ghṛtaṃ kalyāṇajīvanam /
dhānvantaraṃ tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ //

hṛdrogacikitsitam /
hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat /
pibet sukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat //

talaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam /
bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāru punarnavam //

kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasmin jale pacet /
tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet //

śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ /
pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam //

sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite /
ghṛtasya sādhitaḥ prasthā hṛdrogaśvāsagulmanut //

dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ hiṅguśuṇṭhyamlavetasam /
apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam //

puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ /
pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ /
vikartikāśūlaharā kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ //

yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ /
sapītadārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ //

pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram /
vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam //

hṛtpārśvayoniśūleṣu khādet gulmodareṣu ca /
snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca //

laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam /
vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi //

sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite /
kriyaṣā sadravāyāmapamohe tu hitā rasāḥ //

snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ /
balātailaṃ sahṛdrogī pibedvā sukumārakam //

yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam /
rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ //

bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet /
dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ /
tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ //

tryūṣaṇatriphalāpāṭhamadhūkaṃ madhukaṃ cuṭī /
pañcamūlaṃ laghu bale mede ṛddiḥ śatāvarī //

kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaṃ cākṣasaṃmitaiḥ /
taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ prasthena māhiṣāt //

yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam /
hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣakāsaśvāsahalīmakān //

dīpte 'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam /
kṣīraṃ dadhi guḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam //

ghṛtānyeva ca varjyāni hradrogeṣu caturṣvapi /
śeṣeṣu stambhajāḍyāmasaṃyukte 'pi ca vātike /
kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaret kriyām //

paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣādraparūṣakaiḥ /
yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pittahā //

kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥparimārjanam /
kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibet sasitamambhasā //

śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ /
balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam //

sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam /
prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaśerukāḥ //

saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacet ghṛtam /
śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat /
bastiṃ ca dadyāt sakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam //

kaphodbhave vamet svinnaḥ picumandavacāmbhasā /
kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ //

pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt /
sailā yavānakakaṇā yavakṣārāt sukhāmbunā //

phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā /
puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt /
kvāthaṃ tathābhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt //

kvāthe rauhītakāśvatthakhadirodumbarārjune /
sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ //

sukhodakānupānaḥ syāllehaḥ kaphavikārahā /
śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet //

prayojayecchilāhraṃ vā brāhmaṃ cātra rasāyanam /
tathāmalakalehaṃ vā prāśaṃ vāgastyanirmitam //

syācchūlaṃ yasya bhukte 'ti jīryatyalpaṃ jarāṃ gate /
śāmyet sakuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ //

sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet /
yasya jīrṇe 'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥpunaḥ //

jīryatyanne tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadādhike /
prāyo 'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye yataḥ //

tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ /
kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye //

tṛṣṇācikitsitam /
tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate /
sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ //

divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhaumaṃ ca tadguṇam /
nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ //

saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam /
darbhapūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ //

vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ /
yavāgūḥ śālibhistadvat kodravaiśca cirantanaiḥ //

śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam /
himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu //

rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ /
mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ //

nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ /
nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam //

nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ /
dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ //

mahāsariddhradādīnāṃ darśanasmaraṇādi ca /
tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate /
rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca //

pittajāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ /
tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā //

tadvidhaiśca gaṇaḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn /
madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān //

bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān /
mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam //

apākaśarkarācchinnaruhāloddhrāñjanāmbu vā /
kārpasīphalakalkaṃ vā sasitakṣīrabhojanaḥ //

jvaroditaṃ vā drākṣādipañcasārāmbu vā pibet //

kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā /
bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam //

jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram /
mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam /
yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet //

sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā /
tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ //

annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit /
tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet //

ātapāt sasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ /
sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ //

śītasnānācca madyāmbu pibettṛḍvān guḍāmbu vā /
madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto 'mlalavaṇairyutam //

snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam /
snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ //

pibet snigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam /
gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet //

kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham /
kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso 'thavā /
kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam //

rogopasargajātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmdhu /
pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā //

tṛṣṇak pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi /
maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt tvaritaṃ tataḥ //

sātmyānnapānabhauṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpuraḥ /
tasyāṃ jjitāyāmanyo 'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum //