Ashtanga Sangraha · Chapter 4.10

athāto 'rśasa cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuciṃ kṛtasvastyayanaṃ bhuktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇe vyabhre kāle śayyāyāṃ same phalake vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyaṃ uttānamunnatakaṭīdeśaṃ yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthisandhimalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā tato 'sma ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanusukhaṃ śanaiḥ pāyau praṇidadhyāt /
pravāhaṇapraviṣṭaṃ cārśo 'bhivīkṣyapicuplotakayoranyatareṇāvaguṇṭhitayā śalākayotpīḍya yathoktavidhināgnikṣārābhyāmupācaret samyaṅnirvāpayecca //

mahānti prāṇavataśchitvā dahet /
chatrākārāṇyūrdhvavisṛtāni kṣārasūtreṇa badhvā //

tato yantramapanīyotthāpyāturaṃ svabhyaktagudajaghanavaṅkṣaṇaṃ yathākālamuṣṇodakakoṣṭhe 'vagāhayet /
tato nivātamagāraṃ praveśyācārikamupadiśet //

sāvaśeṣaṃ punardāhayet /
evaṃ saptarātrātsaptarātrādekaikamupakramet /
bahuṣu tu prāgdakṣiṇaṃ tato vāmaṃ vāmāt pṛṣṭhāgrajam /
ekāhāttu sarvāṇi dahato 'tiyogokto deṣaḥ /
tatra śuṣkāṇyagninā kṣāreṇa vā sādhayet /
kṣāreṇaiva mṛdunārdrāṇi /
eṣa sarvapradeśeṣvarśasāṃ dahanavikalpaḥ /
tṛtīye tu gudavalau pratyākhyāyopacarenna vetyeke //

atha samyagdagdhe vātānulomyamannābhiruciragnerdīptirlāghavamindriyaprasādo yathoktopadravanivṛttirbalavarṇopapattiśca /
asamyagdāhe tu kṣārāgnikarmaṇorvidhimīkṣet //

bastivedanāyāṃ kuṣṭhaśatapuṣpādevadārusurabhipunarnavāgarukalkena nābheradhaḥ sarvamālimpet /
mūtrapurīṣapratīghāte varaṇālambusairaṇḍapunarnavāśvadaṃṣṭrāsurabhīsuṣavīkaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ svabhyaktapṛṣṭhakaṭīvaṅkṣaṇagudasya pariṣeke 'vāahe vā yojayet /
kṣīraṃ sasnehaṃ tailameva vā /
dagdheṣu cārśaḥsu śakṛcchaithilyārthaṃ trivṛdvāstukopodakācuñjcuparṇīśākayuktamannamaśnīyāt //

anilānalarakṣaṇottejanārthaṃ dehapuṣṭaye ca snehādīn samyagāsevet /
saṃśodhanāḥ pralepādyāḥ kaṣāyāstailayuktayaḥ /
vraṇādhikāramālocya yoktavyā hatnāmasu //

athānavacāraṇīyaśastrakṣārāgnervātakapholbaṇāni doṣasampūrṇatvānnirgatāni sastambhakaṇḍūśophaśūlāni kṣāracitrakakuṣṭhabilvamūlakasiddhena tailena vā kṛṣṇāhibiḍālauṣṭrajalaukaḥsūkaravasābhirvābhyajya /
piṇḍena svedayeddravasvedena vā /
dhūpayecca saghṛtaśamīpatrārkamūlamānuṣakeśāhinirmokabiḍālacarmabhiḥ /
kuñjaravarāhavṛṣaśakṛtsaktusarjarasairvā /
surasābṛhatīpippalyaśvagandhābhirvā saghṛtābhiḥ /
ariṣṭaśigrupatrakulatthavacābhirvā /
pradihyācca snuhīkṣīrayuktena haridrācūrṇena /
gomūtrapiṣṭairvā kukkuṭaśakṛnniśāpippalīguñjāmūlaiḥ /
gopittapiṣṭābhirvā dantīcitrakasuvarcikābhiḥ /
sudhākṣīrapiṣṭairvā guḍakṛṣṇāsaindhavakuṣṭhaśirīṣabījaiḥ /
tadvacca gajāsthitutthabhallātakalāṅgalīkulīraśṛṅgīvacābhayāhiṃgukuṣṭhabilvaśigrumūlakabījanimbāśvamārapatrapīlumūlaiḥ bastamūtrapiṣṭairvā sudhākāṇḍārkakṣīratumbaprasavakarañjaiḥ /
pippalyādibhirvānuvāsanadravyaiḥ /
ebhirhi pradigdhānya śārṃsi duṣṭamasṛksañcitaṃ picchāṃ ca vimucya praśāmyanti /
ebhiśca tailānyabhyaṅgārthamupakalpayet //

tathā kāsīsasaindhavālapippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgavidārīlāṅgalīkaravīrārdrakasvarṇakṣīrīdantīcitrakālarkasūdhāpayobhistailaṃ caturguṇamūtravipakvamapradūṣayat gudamabhyaṅgāt kṣāravadarśāṃsi śātayati /
tailābhyaktaṃ vā pāyupradeśaṃ pakveṣṭakāśakalaistīkṣṇakoṭibhiragnivarṇairmahiṣīmūtranirvāpitairniṣpīḍayan dvikālaṃ saptadināni svedayet /
anantāṃ ca yathoktenāvagāharena /
tato gate saptarātre pūtīkarañjapallavakalkena sasaindhavena snuhī payasā vartiṃ kṛtvā nātiśuṣkāṃ gude vidadhyāt /
kṛtaviṇmūtraṃ cāvagāhe sthāpayet /
prātaḥ sāyaṃ caiṣa vidhiḥ pratyahamekāntaraṃ vā yāvattrirātram /
tato devadālīkṣāraharītakīḥ śīlayet /
evamarśāṃsi śīryante //

atha harītakīpākavidhiḥ /
sajālamūlaṃ jīmūtakamantardhūmaṃ dahet tasyabhasmanorddhāḍhakaṃ gomūtrapātradvayenaikaviṃśatikṛtvo gālayet /
tatastena kṣāramūtreṇa kuṭajacitrakavyādhighātacūrṇaprasṛtatrayānvitena pathyāśatadvayamāghanībhāvāt pacet /
avatīrṇaṃ ca tamavalehaṃ vyoṣarajaḥprasṛtayuktaṃ ghṛtabhāvite bhājane nidadhyāt /
sa lehaḥ sāvalehavijayādvayopayogamabhyasyamāno gudajajaṭharajaghanavaṅkṣaṇaśūlagarānāhagulmapāṇḍurogāśmarīśarkarāśvāsakāsān niyacchati /
sadā ca patrabhaṅgodakena koṣṇenāmbunā vā śaucamācaret /
apravartamānaṃ ca rudhiramucchūnakaṭhineṣvarśaḥsu jalaukābhiḥ sūcīkūrcena vā pravartayet //

agnisāde gudaśophaśūlārtau ca hiṅgvardhakarṣaṃ sauvarcalayavakṣārendrayavapippalīnāṃ pṛthak karṣaṃ mūrvārdhapalaṃ pāṭhāpalaṃ śuṇṭhīdvipalaṃ caikatra cūrṇitamuṣṇāmbusarpirmadyādyairupayojyam /
trilavaṇādicūrṇaṃ vā /
hiṅgvativiṣākuṣṭhasvarjikākṣārabiḍalavaṇāni vā dviguṇottarāṇi prathojayet /
prāṇadāṃ vā takrānupānaṃ saguḍām /
prātaḥ prāgbhaktaṃ vā niranno vā takramaharahastasmin jīrṇe takre sāyaṃ takrapeyāṃ sasaindhavāṃ pibet /
takreṇaiva vā lājasaktūnavalihyāt /
pīlūni vā takrānupānāni prātaḥ pakṣaṃ pakṣārdhaṃ vā prayojayet /
kaṭukikāmūlakalkaṃ vā prātastakreṇa //

śuṇṭhīcitrakapunarnavākvāthasiddhaṃ vā kṣīram /
gomūtraparisrute vā bahukṛtvo jīmūtakakṣāra uṣitā harītakīḥ /
gomūtrārdhadroṇasiddhaṃ vā kṣaudravadabhayāśatam /
vāsiṣṭhaharītajīrvā /
bhallātakāni vā rasāyanopadeśena punarnavāmalaṃbusāṃ vā śophoktavidhinā guḍārdrakaṃ vā //

sakutumanthaṃ vā bhallātakacūrṇayuktaṃ nātilavaṇaṃ takreṇa /
takreṇa vāṣāḍhakārtikamārgaśīrṣāṇāṃ māsānāmanyatamasmin puṣyayoge samuddhṛtaṃ citrakamathavā mastuyūṣakṣīraghṛtatailādyanyatamena //

citrakamūlakvāthaṃ vā lehatāṃ gataṃ samadhuguḍaṃ takrāśī śīlayet /
kalaśe vāntaścitrakamūlatvakkalkaliptaśuṣke jātaṃ dadhi kālaśeyaṃ vā pānabhojaneṣu /
evaṃ bhārṅgyāsphotaguḍūcīpañcakoleṣu takrakalpaḥ //

ghṛtaghaṭe vā hapuṣopakuñcikādhānakājamodājājīśaṭhīkāravīyavānīcitrakapippalīdvayapippalīmūlacūrṇāsutaṃ jātaṃ takram /
takrameva vātimandavahniḥ saptāhasasnehamamlamanamlaṃ vā sānnamanannaṃ vā śīlayet //

tatastakrasiddhāni kramaśo 'rśoghnalaghudīpanīyadravyadhānyapiśitaśākopakalpitāni peyāayūṣarasavyañjanāni /
takraṃ hi paramauṣadhamanilakaphārtīnāṃ viśeṣājjaṭharāśritānām /
tatrāpi viśeṣeṇa durnāmrām /
na hi tadvihatānyarśāṃsi punaḥ prarohanti /
bhūmāvapi tanniṣicyamānamaharahaḥ samūlamucchinatti tṛṇajālamapsvapi ca śaivālam /
tadviśodhiteṣu punardehasrotaḥsūpacīyamāno 'nnarasaḥ puṣṭibalavarṇaujasāmāśu vṛddhaye sampadyate //

madyapaśca seveta cavyacitrakājājīcūrṇānuviddhaṃ śīdhuṃ gauḍaṃ vā /
sauvarcalahapuṣānvitāṃ vā surām //

abhayāpalāṣṭakaṃ dviguṇāmalakamindravāruṇīpalapañcakaṃ ca dviguṇakapitthamadhyaṃ loddhraviḍaṅgailavālukapippalīmaricāni dvipalāṃśāni jarjaritānyudakabhāre vipācya pādaśeṣaṃ rasaṃ pūtaśītaṃ guḍatulādvayena dhātakīpalāṣṭakena saṃyojya ghṛtabhājane 'rdhamāsasthaṃ prātarannakāle vopayuñjīta /
ayamabhayāriṣṭo 'rśograhaṇīpāṇḍuhṛdrogakāmalāyakṣmaviṣamajvaraplīhagulmodaraśvayathukuṣṭhakṛmigranthyarbudaghno 'gnirucivarṇakaraśca //

dantīcitrakatriphalādaśamūlāni pālikānyudakadroṇe sādhayitvā pādaśeṣe pūtaśīte tasmin guḍatulārdhaṃ dhātakīkuḍavaṃ ca prakṣipya ghṛtabhājane māsamuṣito dantyariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa /
durālabhāyāḥ prasthamabhayāmalakavṛṣapāṭhācitrakadantīmahauṣadhīnāṃ pratyekaṃ dvipalamambhasāṃ droṇe pūrvavat siddhaṃ pūtaśītaṃ śarkarātulayonmiśraṃ madhughṛtapriyaṅgupippalīcavikākalkalipteghṛtakumbhe pakṣaṃ nidhāpayet /
ayaṃ durālabhāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa //

navāmalakapalaśataṃ pippalīnāgapuṣpakuḍavadvayaṃ pālikāni cavyacitrakakramukalodhrapāṭhāmaricaviḍaṅgamañjiṣṭhailavālukapippalīmūlānyardhapalāṃśikāni dārvīśatāhvendrāhvāsārivādvayamustakuṣṭhānyaikadhyaṃ ca jaladroṇadvaye 'rdhāvaśeṣaṃ sādhayet /
sa rasaḥ pūtaśītaḥ samadrākṣāsvarasaḥ sitāpalaśatadvayena kṣaudrārdhaprasthena pṛthak kārṣikeṇa ca tvagelālodhrakuṭannaṭāmbusevyakramukakesaracūrṇena yukto guḍaśarkarādhūpite ghṛtabhāṇḍe prakṣipya pakṣamupekṣito 'yamāmalakāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa /
akālavalīpalitakhalatiśamanaśca //

guggulupalacatuṣṭayamāmalakaprasthaṃ dhātakīprasthamabhayāśatamakṣaśatañca guḍapalaśatadvayaṃ pālikāni pañcakolājamojacaturjātakakaṭphalamustamaricāni daśapalikāni ca khaṇḍadrākṣādāḍimāni sarvamaikadhyamambhasāplāvyāloḍya ca purāṇe jatusṛte droṇakṣame bhājane nikṣipya sthāpayet /
gandhavarṇarasopapannaṃ cāsavamabhisamīkṣya taṃ kumbhamikṣurasasya pūrayet /
eṣa ṣaṇmāsasthito guggulvāsavaḥ samānaḥ pūrveṇa //

amadyapo vā pibecca śṛtaśītamalpamudakaṃ śṛtaṃ dhānyanāgarābhyām /
laghunā pañcamūlena vā /
pañcakolakājājīkāravīgajaśauṇḍībilvaśalāṭupāṭhātumburudhānyakairvā //

ebhiśca phalāmlān yamakasnigdhān peyāyūṣarasādīn kuryāt /
ebhireva ghṛtaṃ sādhayet /
pibedvā mastu dhānyāmlaṃ madhuśuktodakaṃ vā //

pūtīkarañjatvakpalaśatadvayaṃ śuṣkamudakadroṇe kvāthayet /
pādaśeṣe ca tasmin pūtaśīte guḍapalānyaśītiṃ vyoṣārdhapasthacūrṇaṃ ca datvā yavapalle ghṛtakumbhasthaṃ māsaṃ nidhāpayet /
etat karañjaśukramabhyasyamānamalamanalajananamarśogulmānāhaplīhagarodaraghnaṃ ca /
pīlutulāṃ tulyaguḍāṃ mastunastakrasya vā droṇe 'bhiṣuṇuyāt /
tatra pālikānāmabhayātiviṣāpāṭhāmustakaṭukādevadāruhiṃsrājīrakāruṣkaracavyājamodailācitrakagajapippalīvyoṣaviḍaṅgaśatāhvāhareṇucirabilvatvakkuṣṭhakuṭajabījatrivṛtpippalīmūlopakuñcikānāṃ cūrṇaṃ kṣiptvā pūrvavannidhāpayet tadadhikaguṇaṃ pūrvasmāt //

sutakṣitānāmikṣugaṇḍikānāṃ droṇamudakadroṇena ghṛtabhāvite bhājane 'bhiṣuṇuyāt /
āvapeccātra jarjarīkṛtā yavānīyavānakakustumbarīpṛthavīkāḥ pṛthak kuḍavāṃśāstathā dvipalonmitāstejovatīpañcakolakājājījīrakadvayakāravīḥ kṣaudrakuḍavaṃ ca prakṣipya tato daśarātreṇa sañjātāt tasmānmātrāṃ sauvarcalārdrakabhūstṛṇaiḥ surabhīkṛtāṃ bhuñjānaḥ pibet /
punaḥ punaścātra pānīyaṃ prakṣipedikṣugaṇḍikādikañca sambhāram /
tat gaṇḍīrākhyaṃ kāñjikaṃ paraṃ rucikaramagnidīpanamarśograhaṇīvikārodaragarakṛmigulmamadātyayapāṇḍurogaghnam //

rūkṣakoṣṭhaścārśaso nāgarakṣārakṛṣṇājājīdhānyakāravīgarbhaṃ phalāmlaṃ saphāṇitaṃ sarpiḥ pibet /
gulmoktāni vā ghṛtāni /
kiṃśukakṣārodakena vā vipakvaṃ vyoṣagarbham /
pāṭhāmaricapañcakolakakṣārayavānīkustumbaruharītakībilvaviḍaṅgasaindhavagarbhaṃ caturguṇena dadhnā vipakvaṃ sarpiḥ pravāhikāgudabhraṃśapicchāsrāvānāhagulmapāyupārśvavaṅkṣaṇavedanāgrahaṇīdoṣahṛdrogamūtrakṛcchraghnam //

pippalīpāṭhānāgaragokṣurakāṇāṃ tripalikānāṃ niryūhe gaṇḍīramaricapañcakolakānyardhapalikāni kalkīkṛtya ṣaḍguṇena dadhnā catvāriṃśat ghṛtapalāni tulyacāṅgerīrasāni pācayet / tat sarpiḥ samānaṃ pūrveṇa /
śophodaravāsakāsahidhmāghnaṃ ca //

baddhavarcāṃsi cārśāṃsyudāvartavadupācaret /
bhinnavarcāṃsi cārśāṃsyatīsāravat /
atipravṛttaraktāni raktapittātisāravat //

aśuddhaṃ ca kālabalāpekṣī sravadrudhiramupekṣeta /
ubhau ca tatrānubadhyete śleṣmānilo vā /
tatra pittaśleṣmolbaṇaṃ pācanadīpanadravyairupekṣayā ca saṃśodhya śamayet /
pittānilolbaṇamantarbahirūrdhvamadhaśca yathāgnisnehaiḥ /
kevalapittolbaṇamuṣṇakāle viśeṣataśca durbalasya stambhanaiḥ //

atha śleṣmolbaṇe kuṭajatvagviśvabheṣajakvāthaṃ pibet /
taṇḍulodakena vā kuṭajatvakphalātiviṣārasāñjanāni sakṣaudrāṇi /
kuṭajatvakpalaśatamārdraṃ divyāmbunā kvāthayet /
muktarase ca pūte tasmin pālikān suślakṣṇapiṣṭān priyaṅgusamaṅgāmocarasān kuṭajabījatripalaṃ ca prakṣipya mṛdvagninā punaḥ sādhayedādarvīlepāt /
ayamavalehaśchāgalīkṣīreṇa peyāmaṇḍena vā sahājakṣīrabhujaḥ prayukto raktajānyarśāṃsyatīsāraṃ kaphapittañcordhvamadho vā pravṛttamapaharati /
kuṭajatvakpalaśatamudakadroṇe 'ṣṭabhāgaśeṣaṃ sādhayet /
parisrāvya tadudakaṃ kalkīkṛtairvyoṣarasāñjanamocarasamustādhātakīphalabilvaśalāṭudāḍimaśalāṭutvaksamaṅgālodhradvayaiḥ palāṃśaiḥ palaiśca kuṭajatvaco daśabhistathā viṃśatyā ghṛtasya guḍasya ca triṃśatā saṃsṛṣṭamadhiśrayet /
athāvalehatāṃ gatamavatāritaṃ saptāhamardhamāsaṃ māsaṃ vā dhānyamadhye suguptaṃ nihitamupayuktamāśu sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānapohati //

mocarasasamaṅgātilalodhracandananīlotpalāni vā chāgapayasā pibet /
śūle tu bilvayavānīnāgararasāñjanadurālabhāvatsakabījānāmanyatamenāpi yuktaṃ pāṭhācūrṇaṃ śṛtena koṣṇenāṃbhasā takreṇa vā /
śūle raktātipravṛttau ca lodhradhātakīkuṭajatvagindrayava kesaranīlotpalakalkasiddhaṃ sarpirdugdhikānidigdhikākalkasiddhaṃ vā //

vātolbaṇe tu rakte balātibalābilvatriphalāhastipippalīnyagrodhakarañjapatramadhukatindukotpalaiḥ kārṣikairghṛtaprasthamajākṣīre daśaguṇe pacet /
tat paraṃ raktārśoghnam /
pāṭhālodhrahrīberotpalacavyacandanasamaṅgātiviṣābilvadhātakīmadhukadevadārudārvītvaṅmustāmāṃsīnāgarayavakṣāracitrakakalkena cāṅgerīsvarasena ca sādhitaṃ sarpirdroṣatrayaghnamarśo 'tisārapravāhikābastyānāhagudabhraṃśapicchāsrutigrahaṇīpāṇḍvāmayajvaramūtrakṛcchrārocakadurnāmaśūleṣu yojyam /
balādārvyavākpuṣpīgokṣurakapṛśniparśīnāmaśvatthodumbaranyagrodhaplakṣabadarīvetasapravālānāṃ ca dvipalonmitānāṃ kaṣāyeṇa jīvantīkaṭukāpañcakolendrayavadevadāruśālmalīpuṣpavīrācandanāñjanakaṭphalamustaśyāmāsthirātiviṣāsamaṅgāvyāghnīmocarasabilvakamalotpalakiñjalkānāṃ cārdhakarṣonmitānāṃ kalkena cāṅgerīsuniṣaṇṇakasvarasaprasthābhyāṃ ca ghṛtaprasthaṃ pācayet /
tat samānaṃ pūrveṇa //

raktastambhanāya ca śītābhyaṅgapradehasekāvagāhādīn prayuñjīta /
tadaśāntau yathoditāni ghṛtāni kavoṣṇānyavapīḍakayojanayā pāyayet /
kavoṣṇāneva ca ghṛtaitalakṣīrarasakānathavā snigdhoṣṇairmāṃsarasairbhojayitvā ghṛtamaṇḍena koṣṇenānuvāsayet /
śītavīryadravyasiddhena vā yathāsvaṃ snehena /
śālmalīpuṣpayavāsakuśakāśamūlanyagrodhodumbarāśvatthaśṛṅgān dvipalāśān kṣīraprasthena triguṇodakena sādhayitvā kṣīrāvaśeṣamavatārayet /
sa niryūhaḥ śālmalīniryāsasamaṅgācandanotpalendrayavapriyaṅgupadmakesarakalkagarbho ghṛtakṣaudraśarkaropetaḥ picchābastirgudabhraṃśapravāhikāraktasrutijvaraghnaḥ //

apica
lājaiḥ peyā pītā cukrīkākesarotpalaiḥ siddhā /
hantyāśu raktarogaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām //

hrīberabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām /
vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām //

gṛñjanakasurasasiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām /
raktātisāragrahaṇīpravāhikāśophanigrahaṇīm //

kāśmaryāmalakānāṃ sakacchurāṇāṃ khalān phalāmlāṃśca /
gṛñjanakaśālmalīnāṃ dugdhīkācukrikāṇāṃ ca //

nyagrodhaśṛṅgikānāṃ khalāṃstathā kocidārapuṣpāṇām /
dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte 'ti //

siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodakāṃ sabadarāṃ ca /
rudhirasrutau pradadyānmasūrasūpaṃ satakrāmlam //

payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām /
bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam //

śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ sakapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca /
śālīnadyānmadhurairamlairīṣatsamaricairvā //

dakṣaśikhitittirirasaurdvikakullopākajaiśca madhurāmlaiḥ /
adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ //

chagalīpayaḥ prayuktaṃ nihantiraktaṃ savāstukarasaśca /
dhanvavihagamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā //

rasakhalaśākayavāgūghṛtayuktaḥ kevalo 'thavā jayati /
raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ /
chāgāntarādhitaruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu //

vyatyāsānmadhurāmaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye yojyam /
navanītatilābhyāsāt kesaranavanītaśarkarābhyāsāt /
dadhisaramathitābhyāsāt gudajāḥ śāmyanti raktavahāḥ //

navanītaghṛtaṃ chāgaṃ sapayomāṃsaṃ saṣaṣṭikaḥ śāliḥ /
taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇīva surā jayatyasram //

prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte /
dṛṣṭe 'pi hi kaphapitte tasmādanilo 'dhikaṃ jeyaḥ //

dṛṣṭvā śoṇitapittaṃ prabalaṃ kaphavātarūpamalpaṃ ca /
śītāḥ kriyāḥ prayojyā yatheritāḥ pittarogeṣu //

udāvarte tu doṣavilayanāya śītajvaraghnatailābhyaktasvinnasya śyāmātrivṛtpippalīnikumbhanīlinīcūrṇaṃ gomūtraparipītaṃ dviguṇalavaṇaguḍena karāṅguṣṭhākārāṃ vartiṃ kṛtvā ghṛtābhyaktagudasya gude vātaviṇmūtrānulomanārthaṃ nidadhyāt /
pippalīmadanaphalasarṣapāgāradhūmairvā samūtraguḍaiḥ /
tumbīkaraghāṭakaṇāsiddhārthakasaindhavajīmūtakairvā /
eteṣāmeva vā cūrṇaṃ nāḍyā pradhamet /
tadvighāte tvānulomikauṣadhatailamūtrāmlalavaṇakṣārayuktaṃ sutīkṣṇamāsthāpanaṃ dadyāt //

triphalātrikaṭutrilavaṇadantīcitrakabhallātakāni jarjaritāni sasnehamūtrāṇi śarāvadvayakoṣṭhe mṛtpralipte gomayāgninā vipacet /
sa kalyāṇakākhyaḥ kṣāraḥ kṣīramāṃsarasāśinā ghṛtena pīto 'nnapāne vā praṇīto 'rśogulmapāṇḍuhṛdrogodāvartagrahaṇīmūtravibandhāśmarīkṛmiśvayathuhidhmāśvāsakāsaśūlānāhaplīhamehāpahaḥ /
vairecanikamūlaphalāni sahiṃsrārkamūladaśamūlaguḍādvīpidvipunarnavāni sarvaiśca tulyāni pañcalavaṇāni kṣāraḥ pūrvavat kṛtaḥ kāṅkāyanokto 'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt /
hiṅgupāṭhātryūṣaṇatriphalākaṭabhībilvamadhyāyorajaḥ kaṭukāpañcakolakamustakuṣṭhakṣāradvayamuṣkakamadhukogragandhāviḍaṅgamūrvājamodendrayavaguḍūcīdevadārūṇi kārṣikāṇipṛthak palāṃśāni pañcalavaṇānyaikadhyamāpothya ghṛtatailakuḍavena dadhikuḍavena ca saṃyojya kalyāṇakavidhinā dagdho mahākṣārastattulyaḥ /
sarvagaraviṣanibarhaṇaśca /
prāgbhaktaṃ vā vitaret ghṛtaguḍayavakṣārān //

dāḍimarasaṃ vā sayavānīpāṭhāmahauṣadhalavaṇaguḍatakram /
yamakasnehabhṛṣṭān vā saktuyuktān karañjaprasavān /
dadhidāḍimāmlabadaratintiṇīkamātuluṅgalavaṇasurāṃ yamakasaṃskṛtām /
trivṛddantīguḍacitrakacāṅgerībālamūlakaloṇīkāsuvarcalopodakācuñcuparṇīvīrāvāstukapallavāṃstathā dakṣaśikhiśvāviṅgodhāmārjāroṣṭralopākakūrmaśalyakamāṃsān māṃsarasān yavaprāyaṃ cānnaṃ bhojanārthe /
pānārthe tu sapippalīcūrṇaṃ gauḍamacchasurāṃ salavaṇānāsavāṃśca dīpanīyavātaharānāranālamastu vā saṃskṛtam //

anubandhe tu bhūyo madirāmastumūtrayuktaṃ virekam /
sapippalīṃ vā ghṛtabhṛṣṭāṃ saguḍāṃ harītakīṃ sakumbhanikumbhāṃ vā /
dvividhopakramaṇīyoditān vā tarpaṇaprayogān /
trivṛccūrṇaṃ vā triphalārasānuviddham /
abhayāmalakaviḍaṅgān vā samatrivṛtān saguḍān māṇibhadrakākhyān /
miśrakasnehaṃ sukumārakaṃ nīlinīghṛtaṃ vā kalpoditāni vā virecanānyavacārayet /
gudāśraye hi doṣe 'pahṛte vyādhayo 'pi tajjāḥ praśāmyanti //

rūkṣatayā ca viḍvātavibndhena śūlodāvartasambhavaḥ tasmāttatrāśutaraṃ snehanamanuvāsanaṃ vidadhyāt /
pippalīmadanabilvavacāmadhukaśatapuṣpāśaṭhīkuṣṭhapuṣkaramūladvīpidevadārubhiḥ ślakṣṇapiṣṭairdviguṇapayastailaṃ siddhamarśogudabhraṃśayoniśūlavaṅkṣaṇānāhagudaśophotthānapravāhikapicchāsrāvorukaṭīpṛṣṭhadaurbalyavaivarṇyamūtrakṛcchraniṣūdanaṃ vātamūtraśakṛtpittaśleṣmānulomakaraṃ ca /
vātānulomye hi sati dhruvamanalo yāti dīptimarśāṃsi cātaḥ saṅkocamiti /
bhavanti cātra //

arśāṃsi śastrakṣārāgnilepābhyaṅgairupācaret /
dṛśyānyadṛśyāni punaḥ sadāntaḥparimārjanaiḥ //

alpakālotthiteṣvalpaliṅgadoṣeṣu cauṣadham /
nātyucchriteṣu mṛduṣu kṣāro 'srasrutimatsu ca //

ucchriteṣvalpamūleṣu śastaṃ śastraṃ kunāmasu /
yukteṣu sthairyakāṭhinyakārkaśyaiḥ śastrapāvakau //

yojyau mahatsu vā kṣāraḥ pāṭayitvā vikuṭya vā /
sūcīkūrcena tadvacca baḍiśaṃ teṣu śastrakam //

atisthūlātidīrghe tu yantrake marmaghaṭṭanam /
aṇucchidre mahadrūpamekadeśe 'vaśiṣyate //

aticchidre 'dhikaṃ rūpādavatīrṇaṃ pravāhaṇāt /
sthūlāntramati hiṃsyācca yathoktaṃ yojayedataḥ //

śuṣkeṣu bhallātakamagryamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak /
sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca //

bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca /
tadannapānauṣadhamarśasena sevyaṃ vivarjyaṃ viparītamasmāt //

arśo 'tisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ /
sanne 'nale santi na santi dīpte rakṣedatasteṣu viśeṣato 'gnim //