Ashtanga Sangraha · Chapter 4.7

athāto rājayakṣmacikitsitaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam /
ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryāt sasnehaṃ yanna karśanam //

payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā /
sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā //

vamedvirecanaṃ dadyāttrivṛcśyāmānṛpadrumān //
śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā /
drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān //

śuddhakoṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam /
hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca //

śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samāsthitam /
laghumacyutavīryaṃ ca sujaraṃ balakṛcca yat //

ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit /
kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam //

gṛdhrabhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam /
jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi chardiṣe na balaujase //

mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ /
veśavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ //

bhṛṣṭāḥ sarṣapatailena sarpiṣā vā yathāyatham /
rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ //

hitā maudgakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ /
sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram //

sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet /
tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ //

koladāḍimaniryāsapiṣṭayāsthivihīnayā /
drākṣayā svacchadhānyāmbuplutāloḍitakalkayā //

kāryaḥ sauvarcalavyoṣapatrailādīpyakānvitaḥ /
samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅkaḥ sakesaraḥ //

candrakānto yathārthākhyaḥ śoṣahāgnirucipradaḥ /
śuktāmladhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṃ palam //

guḍaṣaṭpalasaṃyuktaṃ yuktaṃ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ /
vṛkṣāmladhānyadramilīrājikādāḍimoṣaṇaiḥ //

palena nāgapuṣpasya kiñcit sauvarcalena ca /
sasevyapatratvaktoyaḥ surasārasamūrchitaḥ //

bhūribhūstṛṇako rāgaḥ kaṇṭhyo rucyaḥ samākṣikaḥ /
pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam //

pittādiṣu viśeṣeṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ /
siddhaṃ vā pañcamūlena tāmalakyāthavā jalam //

parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa vā /
kalpayeccānukūlosya tenānnaṃ śuci yatnavān //

daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena vā /
balāgarbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyāmāṃsarasena vā //

sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā /
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca //

puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām /
nīlitpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām /
kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ param //

durālabhāṃ gokṣurakaṃ catastraḥ parṇinīrbalām /
bhāgān palonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca //

paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite /
pūte tasmin ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet //

garbhaṃ datvā śaṭhīkṛṣṇābhūnimbotpalasārivāḥ /
trāyantīṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ sahapatraphalāṃ phalam //

kuṭajācca jayettaddhi śiraḥpārśvāṃsavedanām /
tṛṣṇāṃ chardimatīsāraṃ kāsadāhabhramajvarān //

ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūsakaiḥ /
sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham //

daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam /
sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ svarabodhanam //

śiraḥpārśvāsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham /
pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyāt ghṛtam //

pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe /
siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam //

pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena pacet ghṛtam /
prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ tadviśodhanam //

gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān /
kāsaśvāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilān jayet //

rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi /
jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣajidghṛtam /
aśvagandhāśṛtāt kṣīrāt ghṛtaṃ ca sasitāpayaḥ //

sādhāraṇāmiṣatulāṃ toyadroṇadvaye pacet /
tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ //

sādhayet sarpiṣaḥ prasthaṃ vātapittāmayāpaham /
māṃsasarpiridaṃ pītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā /
kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit //

yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṃ pacet /
śūrpe 'pāmaṣṭabhāgasthe tatra pātraṃ pacet ghṛtāt //

dhātrīvidārīkṣurasatripātre payaso 'rmaṇe /
supiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṃ ghṛtam /
sasainyaṃ rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam //

mūrvāharidrākhadirakvāthaṃ sarpiḥ śakṛdrasam /
gogajājāvihayajaṃ payastulyān daśa dravān //

svāduskandhaṃ trikaṭukaṃ kalkitaṃ devadāru ca /
pacettaccāśu śoṣaghnaṃ tadvadvāsāvarīghṛtam //

dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ /
karañjabolasthavirakulasthabadarāgnikāḥ //

garbhaṃ datvā snuhīkṣīraṃ śukākhyācavyasaindhavam /
harītakīṃ ca tacchoṣaśophamehodarāpaham //

yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunānvitām /
siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāṃ dadyādannena vā saha //

elājamodatriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān /
sārānariṣṭagāyatrīsālabījakasambhavān //

bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthagaṣṭapalonmitam /
salile ṣoḍaśaguṇe ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet //

punastena ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsmin palāni ṣaṭ /
tavakṣīryāḥ kṣipettriṃśat sitāyā dviguṇaṃ madhu //

ghṛtāttrijātāttripalaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam /
payonupānaṃ tat prāhṇe rasāyanamayantraṇam //

medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cācirāt /
mehagulmakṣayavyādhipāṇḍurogabhagandarān /
ye ca sarpirguḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye 'pi te //

kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ /
triphalāpippalīmustāśṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ //

vīrāśaṭhīpuṣkarākhyāsurasāśarkarāguḍāḥ /
nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ //

viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṃ ca vicūrṇitam /
ardhaślokaiḥ smṛtā lehāḥ pañcaite madhusarpiṣā /
svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanaḥ //

tvagelāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt /
cūrṇitā bhakṣayellihyāt pūrvavadvā tathāguṇāḥ //

tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājaghṛtadutāḥ /
pūrvokteṣveva rogeṣu vātaprāyeṣu pūjitāḥ //

svarasādacikitsitam /
viśeṣāt svarasāde 'sya nasyadhūmādi yojayet /
tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pibedauttarabhaktikam //

kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghṛtam /
sādhitaṃ kāsajit svaryaṃ siddhamārtagalena vā //

badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam /
tailaṃ vā madhukadrākṣāpippalīkṛminutphalaiḥ //

haṃsapādyāśca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet /
sukhodakānupānaṃ ca sasarpiṣkaṃ guḍaudanam /
aśnīyāt pāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ ca yojayet //

pittodbhave pibet sarpiḥ śṛtaśītapayonupaḥ /
kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam //

aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam /
balāvidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca //

siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ svaryamanuttamam /
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā //

sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tat svavryaṃ nāvanaṃ param /
lihyānmadhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhughṛtānvitam //

varīṃ balāṃ payasyāṃ vā kākolīmadhuke tathā /
evamasyānupaśame lalāṭe vyadhayet sirām //

pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ /
kaṭkaphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam //

vyoṣakṣārāgnicavikābhārṅgīpathyāmadhūni vā /
yavairyavāgūṃ yamake kaṇādhātrīkṛtāṃ pibet /
bhutkvādyātpippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet //

śarkarākṣaudramiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha /
pibet payāṃsi yasyoccairvadato vihataḥ svaraḥ //

arocakacikitsitam /
vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam /
bahirantarmṛjāṃ cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham //

dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanaiḥ /
kaṣāyaiḥ kṣālayedāsyaṃ dhūmaṃ prāyaugikaṃ pibet //

tālīsapatravaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ /
śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param //

vātādarocake tatra pibeccūrṇaṃ prasannayā /
hareṇukṛṣṇākṛmijiddrākṣāsaindhavanāgarāt //

elābhārṅgīyavakṣārahiṅguyuktād ghṛtena vā /
chardayedvā vacāmbhobhiḥ pittācca guḍavāribhiḥ //

lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇottamamākṣikam /
kaphādvamennimbajalairdīpyakāragvadhodakam //

pānaṃ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ /
pibeccūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇvādyuṣṇavāriṇā //

trikaṭutriphalārātrīyavakṣāraṃ madhuplutam /
prātarāhārakāle ca yuñjīta mukhadhāvanam //

biḍaṃ sauvarcalaṃ kuṣṭhamajājī maricaṃ sitā /
dhātryelāpadmakośīrapippalīcandanotpalam //

lodhraṃ tejovatī pathyā yavakṣāraṃ kaṭutrayam /
ārdradāḍimaniryāsaḥ sajājīsitaśarkaraḥ //

satailamākṣikā yuktāścatvāraḥ kavalagrahāḥ /
caturo 'rocakān hanyurekadoṣasamastajān //

kāravyajājīmaricadrākṣavṛkṣāmladāḍimam /
sauvarcalaguḍakṣaudraṃ sarvārocakanāśanam //

elātvaṅnāgakusumatīkṣṇakṛṣṇāmahauṣadham /
bhāgavṛddhaṃ kramāccūrṇaṃ nihanti samaśarkaram //

prasekārucihṛtpārśvakāsaśvāsagalāmayān /
yavānītintiṇīkāmlavetasauṣadhadāḍimam //

kṛtvā kolaṃ ca karṣāṃśaṃ sitāyāśca catuṣpalam /
dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam //

pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca /
cūrṇametat paraṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi hinasti ca /
vibandhakāsahṛtpārśvaplīhārśograhaṇīgadān //

tālisapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā /
yathottaraṃ bhāgavṛddhāstvagele cārdhabhāgike //

tadrucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram /
kāsaśvāsārucicchardiplīhahṛtpārśvaśūlajit //

pāṇḍujvarātisāraghnaṃ mūḍhavātānulomanam /
tālīsapatracavikāmaricānāṃ palaṃ palam //

kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhīpalatrayam /
caturjātamuśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam //

tatra triṃśat palaṃ datvā kvathitādamalādguḍāt /
kurvīta modakānakṣasammitāṃste 'pi tadguṇāḥ //

prasekacikitsitam /
arkāmṛtākṣārajaleśarvarīmuṣitairyavaiḥ /
praseke kalpitān saktūn bhakṣyāṃścādyād balī vamet //

kaṭutiktaistathā śūlyaṃ bhakṣayejjāṅgalaṃ palam /
śuṣkāṃśca bhakṣyān sulaghūṃścaṇakādirasānupaḥ //

śleṣmaṇo 'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati /
kaphaprasekaṃ taṃ vidyāt snigdhoṣṇaireva nirjayet //

pīnase 'pi kramamimaṃ vamathau ca prayojayet /
viśeṣātpīnase 'bhyaṅgān snehān svedāṃśca śīlayet //

snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu /
lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopasaṃhitān //

śiro 'ṃsapārśvaśūleṣu yathādoṣavidhiṃ caret /
audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ //

śasyante sacatusnehāḥ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām /
lepaśca natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ //

balārāsnātilāḥ sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam /
palaṅkaṣā devadāru candanaṃ madhukaṃ ghṛtam //

kṛṣṇagandhā balā vīrā vidārī sapunarnavā /
abhīruyaṣṭīmadhukaṃ payasyā kattṛṇaṃ ghṛtam //

ityardhayogaiścatvāraḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ /
śastāḥ saṃsṛṣṭadoṣāṇāṃ śiraḥpārśvāsaśūlinām //

nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ /
tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma tathāparam /
śṛṅgādyairvā yathādoṣaṃ duṣṭameṣāṃ haredasṛk /
pradehaḥ saghṛtaiśceṣṭaḥ padmakośīracandanaiḥ //

dūrvāmadhukamañjiṣṭhākesarairvāghṛtāplutaiḥ /
candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā /
abhyaṅgaḥ payasāsekaḥ śastaścamadhukāmbunā //

prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate /
tasyātisāragrahaṇīvihitaṃ hitamauṣadham /
sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbanā //

jīrṇeṣu teṣu peyāṃ ca cāṅgerītakradāḍimaḥ /
pāṭhānimbayavānīnāṃ cūrṇaṃ takreṇa vā pibet //

surayā vāplutāṃ pāṭhāṃ sanāgaradurālabhām /
jambvāmrabilvamadhyaṃ vā sakapitthaṃ sanāgaram //

peyāmaṇḍena yogaiśca pāṭhādyaiḥ kārayet tribhiḥ /
sasūpyadhānyān sasnehān sālmān salavaṇān khalān /
vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ //

śrāpaṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca /
cāṅgeryā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavaiḥ //

kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yojayet /
khalāndadhisaropetānsasarpiṣkānsadāḍimān /
rocanān dīpanān dadyādatīsāraharān param //

purīṣaṃ yatnato rakṣecchuṣyato rājayakṣmiṇaḥ /
sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam //

jvarādiṣvapi kurvīta vikāreṣu yathāmayam /
bahvāmayasamūho hi yakṣmātaḥ so 'tiduḥsahaḥ //

ajāṃ vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭaje vasan /
tatpayomūtraviḍvṛttipariṣekapragharṣaṇaḥ /
tābhiḥ parivṛtaḥ svapyāttacchakṛdreṇusaṅkare //

etadrasāyanaṃ śreṣṭhaṃ rogarājasya nāśanam /
ajāśakṛdrasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ ghṛtam //

sapañcapaṭu pañcājaṃ kṣayī kṣīrānupaḥ pibet /
māṃsamevāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato 'nu ca //

avidhāritavegasya lakṣmā na labhate 'ntaram /
surāṃ samaṇḍāṃ mārdvīkamariṣṭān śīdhumādhavān //

yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan /
srotovibandhamokṣārthaṃ balaujaḥpuṣṭaye ca tat //

snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet /
uttīrṇaṃ miśrakasnehaiḥ punaraktaṃ sukhaiḥ karaiḥ /
mṛdnīyāt sukhamārīnaṃ sukhaṃ codvartayet param //

jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām /
aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balam //

vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam /
māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet //

yavacūrṇaṃ triguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam /
etadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam //

gaurasarṣapakalkena snānīyauṣadhibhiśca saḥ /
snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyopasādhitaiḥ //

gandhamālyādikāṃ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṃ bhajet /
suhṛdāṃ darśanaṃ gītavāditrotsavasaṃśrutīḥ //

bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi madyaṃ māṃsaṃ suśīlatā /
daivavyapāśrayaṃ tadvadatharvoktaṃ ca pūjitam //

iṣṭyā yayā ca candrasya rājayakṣmā purā jitaḥ /
purohitaḥ prayuñjīta vedoktāṃ tāṃ jitātmanaḥ //
// iti saptamo 'dhyāyaḥ //