અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.8

અથાતઃ છર્દ્રિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આમાશયોત્ક્લેશભવાઃ પ્રાયશ્છર્દ્યો હિતં તતઃ ।
લઙ્ઘનં પ્રાગૃતે વાયોઃ વમનં તત્ર યોજયેત્ ॥

બલિનો બહુદોષસ્ય વમતઃ પ્રતતં બહુ ।
તતો વિરેકં ક્રમશો હૃદ્યં મદ્યૈઃ ફલામ્બુભિઃ ॥

ક્ષીરૈર્વા સહ સ હ્યૂર્ધ્વં ગતં દોષં નયત્યધઃ ।
શમનં ચૌષધં રૂક્ષદુર્બલસ્ય તદેવ તુ ॥

પરિશુષ્કં પ્રિયં સાત્મ્યમન્નં લઘુ ચ શસ્યતે ।
ઉપવાસસ્તથા યૂષા રસાઃ કામ્બલિકાઃ ખલાઃ ॥

શાકાનિ લેહા ભોજ્યાનિ રાગષાડવપાનકાઃ ।
ભક્ષ્યાઃ શુષ્કા વિચિત્રાશ્ચ ફલાનિ સ્નાનઘર્ષણમ્ ॥

ગન્ધાઃ સુગન્ધયો ગન્ધફલપુષ્પાન્ન પાનજાઃ ।
ભુક્તમાત્રસ્ય સહસા મુખે શીતામ્બુસેચનમ્ ॥

હન્તિ મારુતજાં છાર્દિં સર્પિઃ પીતં સસૈન્ધવમ્ ।
કિઞ્ચિદુષ્ણં વિશેષેણ સકાસહૃદયદ્રવામ્ ॥

વ્યોષત્રિલવણાઢ્યં વા સિદ્ધં વા દાડિમામ્બુના ।
સશુણ્ઠીદધિધાન્યેન પીતં તુલ્યામ્બુ વા પયઃ ॥

વ્યક્તસૈન્ધવસર્પિર્વા ફલામ્લો વૈષ્કિરો રસઃ ।
સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં શુણ્ઠીદધિદાડિમસાધિતમ્ ।
કોષ્ણં સલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્ ॥

પિત્તજાયાં વિરેકાથ દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસૈસ્ત્રિવૃત્ ।
સર્પિર્વા તૈલ્વકં યોજ્યં વૃદ્ધં ચ શ્લેષ્મધામગમ્ ॥

ઊર્ધ્વમેવ હરેત્ પિત્તં સ્વાદુતિક્તૈર્વિશુદ્ધિમાન્ ।
પિબેન્મન્થં યવાગૂં વા લાજૈઃ સમધુશર્કરૈઃ ।
ગુદ્ગજાઙ્ગલજૈરદ્યાદ્વ્યઞ્જનૈઃ શાલિષષ્ટિકમ્ ॥

મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવં સુશીતં સલિલં પિબેત્ ।
મુદ્ગોશીરકણાધાન્યૈઃ સહ વા સંસ્થિતં નિશામ્ ।
દ્રાક્ષારસં રસઞ્ચેક્ષોર્ગુડૂચ્યમ્બુ પયો ઽપિ ॥

જમ્બ્વામ્રપલ્લવોશીરવટાશ્વત્થાઙ્કુરોદ્ભવઃ ।
ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ પીતઃ શીતો વા વિનિયચ્છતિ ॥

છર્દિં જ્વરમતીસારં મૂર્છાં તૃષ્ણાં ચ દુર્જયામ્ ।
ધાત્રીરસેન શીતં વા પિબેન્મુદ્ગદલામ્બુ વા ॥

કોલમજ્જાસિતાલાજમક્ષિકાવિટ્કણાઞ્જનમ્ ।
કોલાસ્થિમજ્જાસ્રોતોજલાજોત્પલરજાંસિ વા ॥

લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા ।
પિબેચ્છીતામ્બુના શાલિસ્વર્ણગૈરિકજં રજઃ ।
પિષ્ટં વા ચન્દનદ્રાક્ષામાંસીસેવ્યામ્બુગૈરિકમ્ ॥

શાલિતણ્ડુલતોયેન પિબેદ્વા સસિતામધુ ।
મધૂકમધુકદ્રાક્ષાકમલામલકામ્બુદમ્ ॥

સસારિવાપરૂષાક્ષં મૂર્વાં વા માક્ષિકાન્વિતામ્ ।
મધુકં સાત્મગુપ્તં વા શીતં ધાત્રીરસેન વા ॥

કફજાયાં વમેન્નિમ્બકૃષ્ણાપિણ્ડીતસર્ષપૈઃ ।
યુક્તેન કોષ્ણતોયેન દુર્બલં ચોપવાસયેત્ ॥

આરગ્વધાદેર્નિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ।
ત્રિફલાકણચવ્યાદ્વા પેયાં પત્રૈઃ કરઞ્જજૈઃ ॥

મન્થાન્યવૈર્વા બહુશશ્છર્દિઘ્નૌષધભાવિતૈઃ ।
કફઘ્નમન્નં હૃદ્યં ચ રાગાઃ સાર્જકભૂસ્તૃણાઃ ॥

લીઢં મનશ્શિલાકૃષ્ણામરિચં બીજપૂરકાત્ ।
સ્વરસેન કપિત્થાચ્ચ સક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્ ॥

સમુસ્તાં મધુના શૃઙ્ગીં કોલામ્લં વા સજામ્બવમ્ ।
તદ્વદ્વિડઙ્ગત્રિફલાકૃમિઘ્નપરિપેલવમ્ ॥

તદ્વદ્દુરાલભાં ખાદેત્ કપિત્થં ત્ર્યૂષણેન વા ।
અનુકૂલોપચારેણ યાતિ દ્વિષ્ટાર્થજા શમમ્ ॥

કૃમિજા કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈશ્ચ ભિષગ્જિતૈઃ ।
યથાસ્વં પરિશિષ્ટાશ્ચ તત્કૃતાશ્ચ તથામયાઃ ॥

ત્વરમાણો જયેચ્છર્દિં પ્રસક્તામનુબન્ધિનીમ્ ।
કોષ્ઠાશ્રયમહામર્મપીડાકરતરા હિ સા ॥

નચાન્નેન વિના કાયસ્તન્મયો વર્તતે ઽપિ ચ ।
ધાતુક્ષયો ઽતિવમથૌ સમીરણસમીરણાત્ ॥

નિયતં જાયતે તસ્માદ્દ્રુતં તત્ર પ્રયોજયેત્ ।
પ્રચ્છર્દનાતિયોગોક્તં ક્રમં સ્તમ્ભનબૃંહણમ્ ॥

સર્પિર્ગુડાન્ રસાન્ ક્ષીરં ઘૃતં કલ્યાણજીવનમ્ ।
ધાન્વન્તરં ત્ર્યૂષણં વા દોષદેહાનુરોધતઃ ॥

હૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્ ।
હૃદ્રોગે વાતજે તૈલં મસ્તુસૌવીરતક્રવત્ ।
પિબેત્ સુખોષ્ણં સબિડં ગુલ્માનાહાર્તિજિચ્ચ તત્ ॥

તલં ચ લવણૈઃ સિદ્ધં સમૂત્રામ્લં તથાગુણમ્ ।
બિલ્વં રાસ્નાં યવાન્ કોલં દેવદારુ પુનર્નવમ્ ॥

કુલત્થાન્ પઞ્ચમૂલં ચ પક્ત્વા તસ્મિન્ જલે પચેત્ ।
તૈલં તન્નાવને પાને બસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્ ॥

શુણ્ઠીવયસ્થાલવણકાયસ્થાહિઙ્ગુપૌષ્કરૈઃ ।
પથ્યયા ચ શૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજાગુલ્મજિદ્ઘૃતમ્ ॥

સૌવર્ચલસ્ય દ્વિપલે પથ્યાપઞ્ચાશદન્વિતે ।
ઘૃતસ્ય સાધિતઃ પ્રસ્થા હૃદ્રોગશ્વાસગુલ્મનુત્ ॥

દાડિમં કૃષ્ણલવણં હિઙ્ગુશુણ્ઠ્યમ્લવેતસમ્ ।
અપતન્ત્રકહૃદ્રોગશ્વાસઘ્નં ચૂર્ણમુત્તમમ્ ॥

પુષ્કરાહ્વશઠીશુણ્ઠીબીજપૂરજટાભયાઃ ।
પીતાઃ કલ્કીકૃતાઃ ક્ષારઘૃતામ્લલવણૈર્યુતાઃ ।
વિકર્તિકાશૂલહરા ક્વાથઃ કોષ્ણશ્ચ તદ્ગુણઃ ॥

યવાનીલવણક્ષારવચાજાજ્યૌષધૈઃ કૃતઃ ।
સપીતદારુબીજાહ્વપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ ॥

પઞ્ચકોલશઠીપથ્યાગુડબીજાહ્વપૌષ્કરમ્ ।
વારુણીકલ્કિતં ભૃષ્ટં યમકે લવણાન્વિતમ્ ॥

હૃત્પાર્શ્વયોનિશૂલેષુ ખાદેત્ ગુલ્મોદરેષુ ચ ।
સ્નિગ્ધાશ્ચેહ હિતાઃ સ્વેદાઃ સંસ્કૃતાનિ ઘૃતાનિ ચ ॥

લઘુના પઞ્ચમૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલમ્ ।
વારુણીદધિમણ્ડં વા ધાન્યામ્લં વા પિબેત્તૃષિ ॥

સાયામસ્તમ્ભશૂલામે હૃદિ મારુતદૂષિતે ।
ક્રિયષા સદ્રવાયામપમોહે તુ હિતા રસાઃ ॥

સ્નેહાઢ્યાસ્તિત્તિરિક્રૌઞ્ચશિખિવર્તકદક્ષજાઃ ।
બલાતૈલં સહૃદ્રોગી પિબેદ્વા સુકુમારકમ્ ॥

યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં વા મહાસ્નેહં તથોત્તમમ્ ।
રાસ્નાજીવકજીવન્તીબલાવ્યાઘ્રીપુનર્નવૈઃ ॥

ભાર્ઙ્ગીસ્થિરાવચાવ્યોષૈર્મહાસ્નેહં વિપાચયેત્ ।
દધિપાદં તથામ્લૈશ્ચ લાભતઃ સ નિષેવિતઃ ।
તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાતહૃદ્રોગનાશનઃ ॥

ત્ર્યૂષણત્રિફલાપાઠમધૂકં મધુકં ચુટી ।
પઞ્ચમૂલં લઘુ બલે મેદે ઋદ્દિઃ શતાવરી ॥

કણ્ડૂકરી તામલકી જીવકં ચાક્ષસંમિતૈઃ ।
તૈઃ પચેત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થં દધ્નઃ પ્રસ્થેન માહિષાત્ ॥

યુક્તં સિદ્ધં ચ મધુના તન્નિહન્તિ નિષેવિતમ્ ।
હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીદોષકાસશ્વાસહલીમકાન્ ॥

દીપ્તે ઽગ્નૌ સદ્રવાયામે હૃદ્રોગે વાતિકે હિતમ્ ।
ક્ષીરં દધિ ગુડઃ સર્પિરૌદકાનૂપમામિષમ્ ॥

ઘૃતાન્યેવ ચ વર્જ્યાનિ હ્રદ્રોગેષુ ચતુર્ષ્વપિ ।
શેષેષુ સ્તમ્ભજાડ્યામસંયુક્તે ઽપિ ચ વાતિકે ।
કફાનુબન્ધે તસ્મિંસ્તુ રૂક્ષોષ્ણામાચરેત્ ક્રિયામ્ ॥

પૈત્તે દ્રાક્ષેક્ષુનિર્યાસસિતાક્ષાદ્રપરૂષકૈઃ ।
યુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્ ક્રમઃ શુદ્ધે ચ પિત્તહા ॥

ક્ષતપિત્તજ્વરોક્તં ચ બાહ્યાન્તઃપરિમાર્જનમ્ ।
કટ્વીમધુકકલ્કં ચ પિબેત્ સસિતમમ્ભસા ॥

શ્રેયસીશર્કરાદ્રાક્ષાજીવકર્ષભકોત્પલૈઃ ।
બલાખર્જૂરકાકોલીમેદાયુગ્મૈશ્ચ સાધિતમ્ ॥

સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ પિત્તહૃદ્રોગનાશનમ્ ।
પ્રપૌણ્ડરીકમધુકબિસગ્રન્થિકશેરુકાઃ ॥

સશુણ્ઠીશૈવલાસ્તાભિઃ સક્ષીરં વિપચેત્ ઘૃતમ્ ।
શીતં સમધુ તચ્ચેષ્ટં સ્વાદુવર્ગકૃતં ચ યત્ ।
બસ્તિં ચ દદ્યાત્ સક્ષૌદ્રં તૈલં મધુકસાધિતમ્ ॥

કફોદ્ભવે વમેત્ સ્વિન્નઃ પિચુમન્દવચામ્ભસા ।
કુલત્થધન્વોત્થરસતીક્ષ્ણમદ્યયવાશનઃ ॥

પિબેચ્ચૂર્ણં વચાહિઙ્ગુલવણદ્વયનાગરાત્ ।
સૈલા યવાનકકણા યવક્ષારાત્ સુખામ્બુના ॥

ફલધાન્યામ્લકૌલત્થયૂષમૂત્રાસવૈસ્તથા ।
પુષ્કરાહ્વાભયાશુણ્ઠીશઠીરાસ્નાવચાકણાત્ ।
ક્વાથં તથાભયાશુણ્ઠીમાદ્રીપીતદ્રુકટ્ફલાત્ ॥

ક્વાથે રૌહીતકાશ્વત્થખદિરોદુમ્બરાર્જુને ।
સપલાશવટે વ્યોષત્રિવૃચ્ચૂર્ણાન્વિતે કૃતઃ ॥

સુખોદકાનુપાનઃ સ્યાલ્લેહઃ કફવિકારહા ।
શ્લેષ્મગુલ્મોદિતાજ્યાનિ ક્ષારાંશ્ચ વિવિધાન્ પિબેત્ ॥

પ્રયોજયેચ્છિલાહ્રં વા બ્રાહ્મં ચાત્ર રસાયનમ્ ।
તથામલકલેહં વા પ્રાશં વાગસ્ત્યનિર્મિતમ્ ॥

સ્યાચ્છૂલં યસ્ય ભુક્તે ઽતિ જીર્યત્યલ્પં જરાં ગતે ।
શામ્યેત્ સકુષ્ઠકૃમિજિલ્લવણદ્વયતિલ્વકૈઃ ॥

સદેવદાર્વતિવિષૈશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્ ।
યસ્ય જીર્ણે ઽધિકં સ્નેહૈઃ સ વિરેચ્યઃ ફલૈઃપુનઃ ॥

જીર્યત્યન્ને તથા મૂલૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શૂલે સદાધિકે ।
પ્રાયો ઽનિલો રુદ્ધગતિઃ કુપ્યત્યામાશયે યતઃ ॥

તસ્યાનુલોમનં કાર્યં શુદ્ધિલઙ્ઘનપાચનૈઃ ।
કૃમિઘ્નમૌષધં સર્વં કૃમિજે હૃદયામયે ॥

તૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્ ।
તૃષ્ણાસુ વાતપિત્તઘ્નો વિધિઃ પ્રાયેણ શસ્યતે ।
સર્વાસુ શીતો બાહ્યાન્તસ્તથા શમનશોધનઃ ॥

દિવ્યામ્બુ શીતં સક્ષૌદ્રં તદ્વદ્ભૌમં ચ તદ્ગુણમ્ ।
નિર્વાપિતં તપ્તલોષ્ટકપાલસિકતાદિભિઃ ॥

સશર્કરં વા ક્વથિતં પઞ્ચમૂલેન વા જલમ્ ।
દર્ભપૂર્વેણ મન્થશ્ચ પ્રશસ્તો લાજસક્તુભિઃ ॥

વાટ્યશ્ચામયવૈઃ શીતઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ ।
યવાગૂઃ શાલિભિસ્તદ્વત્ કોદ્રવૈશ્ચ ચિરન્તનૈઃ ॥

શીતેન શીતવીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનમ્ ।
હિમામ્બુપરિષિક્તસ્ય પયસા સસિતામધુ ॥

રસૈશ્ચાનમ્લલવણૈર્જાઙ્ગલૈર્ઘૃતભર્જિતૈઃ ।
મુદ્ગાદીનાં તથા યૂષૈર્જીવનીયરસાન્વિતૈઃ ॥

નસ્યં ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં શીતૈરિક્ષોસ્તથા રસઃ ।
નારીક્ષીરેણ વા ઘૃષ્ટમુષ્ટ્રાસ્થિ સસિતં હિતમ્ ॥

નિર્વાપણાશ્ચ ગણ્ડૂષાઃ સૂત્રસ્થાનોદિતા હિતાઃ ।
દાહજ્વરોક્તા લેપાદ્યા નિરીહત્વં મનોરતિઃ ॥

મહાસરિદ્ધ્રદાદીનાં દર્શનસ્મરણાદિ ચ ।
તૃષ્ણાયાં પવનોત્થાયાં સગુડં દધિ શસ્યતે ।
રસાશ્ચ બૃંહણાઃ શીતા વિદાર્યાદિગણામ્બુ ચ ॥

પિત્તજાયાં સિતાયુક્તઃ પક્વોદુમ્બરજો રસઃ ।
તત્ક્વાથો વા હિમસ્તદ્વત્સારિવાદિગણામ્બુ વા ॥

તદ્વિધૈશ્ચ ગણઃ શીતકષાયાન્ સસિતામધૂન્ ।
મધુરૈરૌષધૈસ્તદ્વત્ ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ કલ્પિતાન્ ॥

બીજપૂરકમૃદ્વીકાવટવેતસપલ્લવાન્ ।
મૂલાનિ કુશકાશાનાં યષ્ટ્યાહ્વં ચ જલે શૃતમ્ ॥

અપાકશર્કરાચ્છિન્નરુહાલોદ્ધ્રાઞ્જનામ્બુ વા ।
કાર્પસીફલકલ્કં વા સસિતક્ષીરભોજનઃ ॥

જ્વરોદિતં વા દ્રાક્ષાદિપઞ્ચસારામ્બુ વા પિબેત્ ॥

કફોદ્ભવાયાં વમનં નિમ્બપ્રસવવારિણા ।
બિલ્વાઢકીપઞ્ચકોલદર્ભપઞ્ચકસાધિતમ્ ॥

જલં પિબેદ્રજન્યા વા સિદ્ધં સક્ષૌદ્રશર્કરમ્ ।
મુદ્ગયૂષં ચ સવ્યોષપટોલીનિમ્બપલ્લવમ્ ।
યવાન્નં તીક્ષ્ણકવલનસ્યલેહાંશ્ચ શીલયેત્ ॥

સર્વૈરામાચ્ચ તદ્ધન્ત્રી ક્રિયેષ્ટા વમનં તથા ।
ત્ર્યૂષણારુષ્કરવચાફલામ્લોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ ॥

અન્નાત્યયાન્મણ્ડમુષ્ણં હિમં મન્થં ચ કાલવિત્ ।
તૃષિ શ્રમાન્માંસરસં મન્થં વા સસિતં પિબેત્ ॥

આતપાત્ સસિતં મન્થં યવકોલજસક્તુભિઃ ।
સર્વાણ્યઙ્ગાનિ લિમ્પેચ્ચ તિલપિણ્યાકકાઞ્જિકૈઃ ॥

શીતસ્નાનાચ્ચ મદ્યામ્બુ પિબેત્તૃડ્વાન્ ગુડામ્બુ વા ।
મદ્યાદર્ધજલં મદ્યં સ્નાતો ઽમ્લલવણૈર્યુતમ્ ॥

સ્નેહતીક્ષ્ણતરાગ્નિસ્તુ સ્વભાવશિશિરં જલમ્ ।
સ્નેહાદુષ્ણામ્બ્વજીર્ણાત્તુ જીર્ણાન્મણ્ડં પિપાસિતઃ ॥

પિબેત્ સ્નિગ્ધાન્નતૃષિતો હિમસ્પર્ધિ ગુડોદકમ્ ।
ગુર્વાદ્યન્નેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તદુલ્લિખેત્ ॥

ક્ષયજાયાં ક્ષયહિતં સર્વં બૃંહણમૌષધમ્ ।
કૃશદુર્બલરૂક્ષાણાં ક્ષીરં છાગો રસો ઽથવા ।
ક્ષીરં ચ સોર્ધ્વવાતાયાં ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતમ્ ॥

રોગોપસર્ગજાતાયાં ધાન્યામ્બુ સસિતામ્ધુ ।
પાને પ્રશસ્તં સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્યપેક્ષયા ॥

તૃષ્ણક્ પૂર્વામયક્ષીણો ન લભેત જલં યદિ ।
મરણં દીર્ઘરોગં વા પ્રાપ્નુયાત્ ત્વરિતં તતઃ ॥

સાત્મ્યાન્નપાનભૌષજ્યૈસ્તૃષ્ણાં તસ્ય જયેત્પુરઃ ।
તસ્યાં જ્જિતાયામન્યો ઽપિ વ્યાધિઃ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્ ॥