Ashtanga Sangraha · Chapter 4.6

athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ sādhanaṃ tataḥ /
tulyameva tadārtaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret //

snigdhairlavaṇatailāktaṃ srotassu grathitaḥ kaphaḥ /
tairlīno 'pi vilīnosya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ //

bhavet kheṣu mṛdutvaṃ ca mārute cānulomatā /
svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ //

dadhyuttareṇa vā dadyāttato 'smai vamanaṃ mṛdu /
viśeṣāt kāsavamathuhṛdgrahasvarasādine //

pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat /
nirhṛte sukhamāproti sakaphe duṣṭavigrahe //

srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato 'nilaḥ /
dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ //

hiṅgupīlubiḍayuktamannaṃ syādanulomanam /
sasaidhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam //

ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ /
tasmāttanmārgaśudhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam //

udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam /
yathā tathānilastasya mārgamasmādviśodhayet //

aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret /
haridrāpatrameraṇmūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām //

sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet /
tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān //

madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guruvāguru /
candanaṃvājaśṛṅgaṃ vā bālānvā snāva vā gavām //

ṛṣyagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā /
gugguluṃ vā manohvāṃ vā sālaniryāsameva vā //

sallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ ca ghṛtāplutam //

avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam /
svedayet sasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ //

utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ /
uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tvāmavidhiṃ caret //

atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ /
snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet //

anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt /
vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn //

kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ /
kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān //

madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret /
kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅgalā rasāḥ /
yūṣāśca śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ //

pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ /
vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ //

sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syāt kvathitairjalai /
tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ //

peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalairhitā /
daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā //

daśamūlaśaṭhīrāsnābhārṅgībilvardhipauṣkaraiḥ /
kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ //

pibet kaṣāyaṃ jīrṇe 'smin peyāṃ tairevasādhitām /
śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk //

kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye /
saktūnvārkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān /
yavānāṃ daśamūlādiniḥkvāthalulitān pibet //

anne ca yojayet kṣārahiṅvājyabiḍadāḍimān /
sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān //

daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ /
pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ //

pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ /
kalkitairlepite rūḍhe nikṣipet ghṛtabhājane //

takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit /
pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam //

surāmaṇḍe 'lpalavaṇaṃ pibet prasṛtasammitam /
śirīṣakundakadalīkusumaṃ pippalīyutam //

taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param /
āranālena piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān //

hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā /
koṣṇena bhārṅgīṃ śuṇṭhīṃ ca kṣāraṃ vā maricānvitam //

svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā /
svarasaṃ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ //

hidhvāśvāse madhukaṇāyuktaṃ pittakaphānuge /
utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīguḍanāgaraiḥ //

pittānubandhe yoktavyā pavane tvanubandhini /
śvāviṭchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇitaiḥ //

suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ /
anuśālyodanaṃ peyaṃ vātapitte 'nubandhini //

caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram /
pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān /
hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān //

gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasān //

samadhvaikaikaśo lihyādbahuśleṣmāthavā pibet /
catuṣpāccarmaromasthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm //

tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ /
kṣāraṃ vā triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam //

muktāpravālavaiḍūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam /
masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam //

apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt phalam /
jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam //

śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam /
gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam //

rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ /
ghṛtakṣaudreṇa vā pathyā viḍaṅgoṣaṇapippalīḥ //

lihyādvā pippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ /
ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam /
pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ //

sitopalātvāmalakī drākṣā gośvaśakṛdrasam /
kolalājamadhudrākṣāpippalīnāgarāṇi vā //

guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā /
pibedrasāmbumadyādyairlehauṣadharajāṃsi vā //

jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram /
caṇḍātāmalakīlohabhārṅgīnāgaravālakam //

karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam /
upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram //

pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param /
jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī //

pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅvamlavetasam /
elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti cūrṇitam //

rasena mātuluṅgasya madyena haviṣāthavā /
līḍhaṃ prayuktamanne vā kevalaṃ copayojitam //

hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlanut /
śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram //

śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param /
tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayennāvayeta vā //

laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā /
candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam //

saśarkarāṃ pippalī vā madhukaṃ vā madhudravam /
stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā //

sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam /
kalkitairmadhuradravyaistat pibennāvayeta vā //

sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitaṃ madhu /
tadvat payastahāsiddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam //

kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiḍgucorakaiḥ /
sakāyasthairghṛtaṃ mastu daśamūlarase pacet //

tat pibejjīvanīyairvā lihyāt samadhu sādhitam /
tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī //

pūkīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī /
paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bailvapeśikā //

vacāpatraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairviṃpācayet /
hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat //

śvāsānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ /
siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet //

sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ /
vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe //

sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsānapohati /
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ //

kolamātrairghṛtaprasthaṃ pācayet salilāḍhake /
kṣīraprasthadvayopetaṃ tat kāsaśvāsapīnasān //

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet /
saindhavārdhāṃśayuktaṃ vā purāṇaṃ pāyayedghṛtam /
dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ tryūṣaṇādi vā //

śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ /
harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam //

yat kiñcit kaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam /
tat sevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham //

vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvānilāpaham /
kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo 'nilāpaham //

sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet /
nātyarthaṃ śamane 'pāyo bhṛśośakyaśca karśane //

śamanairbṛṃhaṇaiścāto bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret /
kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyonyabheṣajaiḥ //