અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.7

અથાતો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

બલિનો બહુદોષસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનમ્ ।
ઊર્ધ્વાધો યક્ષ્મિણઃ કુર્યાત્ સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્ ॥

પયસા ફલયુક્તેન મધુરેણ રસેન વા ।
સર્પિષ્મત્યા યવાગ્વા વા વમનદ્રવ્યસિદ્ધયા ॥

વમેદ્વિરેચનં દદ્યાત્ત્રિવૃચ્શ્યામાનૃપદ્રુમાન્ ॥
શર્કરામધુસર્પિર્ભિઃ પયસા તર્પણેન વા ।
દ્રાક્ષાવિદારીકાશ્મર્યમાંસાનાં વા રસૈર્યુતાન્ ॥

શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય યુઞ્જીત વિધિં બૃંહણદીપનમ્ ।
હૃદ્યાનિ ચાન્નપાનાનિ વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ ॥

શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગં સમાસ્થિતમ્ ।
લઘુમચ્યુતવીર્યં ચ સુજરં બલકૃચ્ચ યત્ ॥

આજં ક્ષીરં ઘૃતં માંસં ક્રવ્યાન્માંસં ચ શોષજિત્ ।
કાકોલૂકવૃકદ્વીપિગવાશ્વનકુલોરગમ્ ॥

ગૃધ્રભાસખરોષ્ટ્રં ચ હિતં છદ્મોપસંહિતમ્ ।
જ્ઞાતં જુગુપ્સિતં તદ્ધિ છર્દિષે ન બલૌજસે ॥

મૃગાદ્યાઃ પિત્તકફયોઃ પવને પ્રસહાદયઃ ।
વેશવારીકૃતાઃ પથ્યા રસાદિષુ ચ કલ્પિતાઃ ॥

ભૃષ્ટાઃ સર્ષપતૈલેન સર્પિષા વા યથાયથમ્ ।
રસિકા મૃદવઃ સ્નિગ્ધાઃ પટુદ્રવ્યાભિસંસ્કૃતાઃ ॥

હિતા મૌદ્ગકકૌલત્થાસ્તદ્વદ્યૂષાશ્ચ સાધિતાઃ ।
સપિપ્પલીકં સયવં સકુલત્થં સનાગરમ્ ॥

સદાડિમં સામલકં સ્નિગ્ધમાજં રસં પિબેત્ ।
તેન ષડ્વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ પીનસાદયઃ ॥

કોલદાડિમનિર્યાસપિષ્ટયાસ્થિવિહીનયા ।
દ્રાક્ષયા સ્વચ્છધાન્યામ્બુપ્લુતાલોડિતકલ્કયા ॥

કાર્યઃ સૌવર્ચલવ્યોષપત્રૈલાદીપ્યકાન્વિતઃ ।
સમાક્ષિકઃ સકર્પૂરઃ સલવઙ્કઃ સકેસરઃ ॥

ચન્દ્રકાન્તો યથાર્થાખ્યઃ શોષહાગ્નિરુચિપ્રદઃ ।
શુક્તામ્લધાત્રીસ્વરસૈર્દ્રાક્ષાયાઃ કલ્કિતં પલમ્ ॥

ગુડષટ્પલસંયુક્તં યુક્તં શ્લક્ષ્ણૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ ।
વૃક્ષામ્લધાન્યદ્રમિલીરાજિકાદાડિમોષણૈઃ ॥

પલેન નાગપુષ્પસ્ય કિઞ્ચિત્ સૌવર્ચલેન ચ ।
સસેવ્યપત્રત્વક્તોયઃ સુરસારસમૂર્છિતઃ ॥

ભૂરિભૂસ્તૃણકો રાગઃ કણ્ઠ્યો રુચ્યઃ સમાક્ષિકઃ ।
પિબેચ્ચ સુતરાં મદ્યં જીર્ણં સ્રોતોવિશોધનમ્ ॥

પિત્તાદિષુ વિશેષેણ મધ્વરિષ્ટાચ્છવારુણીઃ ।
સિદ્ધં વા પઞ્ચમૂલેન તામલક્યાથવા જલમ્ ॥

પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિર્ધાન્યનાગરકેણ વા ।
કલ્પયેચ્ચાનુકૂલોસ્ય તેનાન્નં શુચિ યત્નવાન્ ॥

દશમૂલેન પયસા સિદ્ધં માંસરસેન વા ।
બલાગર્ભં ઘૃતં યોજ્યં ક્રવ્યામાંસરસેન વા ॥

સક્ષૌદ્રં પયસા સિદ્ધં સર્પિર્દશગુણેન વા ।
જીવન્તીં મધુકં દ્રાક્ષાં ફલાનિ કુટજસ્ય ચ ॥

પુષ્કરાહ્વં શઠીં કૃષ્ણાં વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલામ્ ।
નીલિત્પલં તામલકીં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્ ।
કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં પક્વં રોગરાજહરં પરમ્ ॥

દુરાલભાં ગોક્ષુરકં ચતસ્ત્રઃ પર્ણિનીર્બલામ્ ।
ભાગાન્ પલોન્મિતાન્ કૃત્વા પલં પર્પટકસ્ય ચ ॥

પચેદ્દશગુણે તોયે દશભાગાવશેષિતે ।
પૂતે તસ્મિન્ ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્ ॥

ગર્ભં દત્વા શઠીકૃષ્ણાભૂનિમ્બોત્પલસારિવાઃ ।
ત્રાયન્તીં પૌષ્કરં મૂલં સહપત્રફલાં ફલમ્ ॥

કુટજાચ્ચ જયેત્તદ્ધિ શિરઃપાર્શ્વાંસવેદનામ્ ।
તૃષ્ણાં છર્દિમતીસારં કાસદાહભ્રમજ્વરાન્ ॥

ઘૃતં ખર્જૂરમૃદ્વીકામધુકૈઃ સપરૂસકૈઃ ।
સપિપ્પલીકં વૈસ્વર્યકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્ ॥

દશમૂલશૃતાત્ ક્ષીરાત્ સર્પિર્યદુદિયાન્નવમ્ ।
સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રં તત્ પરં સ્વરબોધનમ્ ॥

શિરઃપાર્શ્વાસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસજ્વરાપહમ્ ।
પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા શૃતાદ્યદુદિયાત્ ઘૃતમ્ ॥

પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે ।
સિદ્ધં સર્પિર્જયત્યેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્ ॥

પઞ્ચકોલયવક્ષારષટ્પલેન પચેત્ ઘૃતમ્ ।
પ્રસ્થોન્મિતં તુલ્યપયઃ સ્રોતસાં તદ્વિશોધનમ્ ॥

ગુલ્મજ્વરોદરપ્લીહગ્રહણીપાણ્ડુપીનસાન્ ।
કાસશ્વાસાગ્નિસદનશ્વયથૂર્ધ્વાનિલાન્ જયેત્ ॥

રાસ્નાબલાગોક્ષુરકસ્થિરાવર્ષાભુવારિણિ ।
જીવન્તીપિપ્પલીગર્ભં સક્ષીરં શોષજિદ્ઘૃતમ્ ।
અશ્વગન્ધાશૃતાત્ ક્ષીરાત્ ઘૃતં ચ સસિતાપયઃ ॥

સાધારણામિષતુલાં તોયદ્રોણદ્વયે પચેત્ ।
તેનાષ્ટભાગશેષેણ જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ ॥

સાધયેત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થં વાતપિત્તામયાપહમ્ ।
માંસસર્પિરિદં પીતં યુક્તં માંસરસેન વા ।
કાસશ્વાસસ્વરભ્રંશશોષહૃત્પાર્શ્વશૂલજિત્ ॥

યષ્ટીબલાગુડૂચ્યલ્પપઞ્ચમૂલતુલાં પચેત્ ।
શૂર્પે ઽપામષ્ટભાગસ્થે તત્ર પાત્રં પચેત્ ઘૃતાત્ ॥

ધાત્રીવિદારીક્ષુરસત્રિપાત્રે પયસો ઽર્મણે ।
સુપિષ્ટૈર્જીવનીયૈશ્ચ પારાશરમિદં ઘૃતમ્ ।
સસૈન્યં રાજયક્ષ્માણમુન્મૂલયતિ શીલિતમ્ ॥

મૂર્વાહરિદ્રાખદિરક્વાથં સર્પિઃ શકૃદ્રસમ્ ।
ગોગજાજાવિહયજં પયસ્તુલ્યાન્ દશ દ્રવાન્ ॥

સ્વાદુસ્કન્ધં ત્રિકટુકં કલ્કિતં દેવદારુ ચ ।
પચેત્તચ્ચાશુ શોષઘ્નં તદ્વદ્વાસાવરીઘૃતમ્ ॥

દ્વિપઞ્ચમૂલવરણયવબિલ્વપુનર્નવાઃ ।
કરઞ્જબોલસ્થવિરકુલસ્થબદરાગ્નિકાઃ ॥

ગર્ભં દત્વા સ્નુહીક્ષીરં શુકાખ્યાચવ્યસૈન્ધવમ્ ।
હરીતકીં ચ તચ્છોષશોફમેહોદરાપહમ્ ॥

યવાગ્વા વા પિબેન્માત્રાં લિહ્યાદ્વા મધુનાન્વિતામ્ ।
સિદ્ધાનાં સર્પિષામેષાં દદ્યાદન્નેન વા સહ ॥

એલાજમોદત્રિફલાસૌરાષ્ટ્રીવ્યોષચિત્રકાન્ ।
સારાનરિષ્ટગાયત્રીસાલબીજકસમ્ભવાન્ ॥

ભલ્લાતકં વિડઙ્ગં ચ પૃથગષ્ટપલોન્મિતમ્ ।
સલિલે ષોડશગુણે ષોડશાંશસ્થિતં પચેત્ ॥

પુનસ્તેન ઘૃતપ્રસ્થં સિદ્ધે ચાસ્મિન્ પલાનિ ષટ્ ।
તવક્ષીર્યાઃ ક્ષિપેત્ત્રિંશત્ સિતાયા દ્વિગુણં મધુ ॥

ઘૃતાત્ત્રિજાતાત્ત્રિપલં તતો લીઢં ખજાહતમ્ ।
પયોનુપાનં તત્ પ્રાહ્ણે રસાયનમયન્ત્રણમ્ ॥

મેધ્યં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં દીપનં હન્તિ ચાચિરાત્ ।
મેહગુલ્મક્ષયવ્યાધિપાણ્ડુરોગભગન્દરાન્ ।
યે ચ સર્પિર્ગુડાઃ પ્રોક્તાઃ ક્ષતે યોજ્યાઃ ક્ષયે ઽપિ તે ॥

ખર્જૂરપિપ્પલીદ્રાક્ષાપથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ ।
ત્રિફલાપિપ્પલીમુસ્તાશૃઙ્ગાટગુડશર્કરાઃ ॥

વીરાશઠીપુષ્કરાખ્યાસુરસાશર્કરાગુડાઃ ।
નાગરં ચિત્રકો લાજાઃ પિપ્પલ્યામલકં ગુડઃ ॥

વિડઙ્ગસારશ્ચવિકા ત્ર્યૂષણં ચ વિચૂર્ણિતમ્ ।
અર્ધશ્લોકૈઃ સ્મૃતા લેહાઃ પઞ્ચૈતે મધુસર્પિષા ।
સ્વર્યાઃ કાસક્ષયશ્વાસપાર્શ્વરુક્કફનાશનઃ ॥

ત્વગેલાપિપ્પલીક્ષીરીશર્કરા દ્વિગુણાઃ ક્રમાત્ ।
ચૂર્ણિતા ભક્ષયેલ્લિહ્યાત્ પૂર્વવદ્વા તથાગુણાઃ ॥

તિલમાષાશ્વગન્ધા વા માક્ષિકાજઘૃતદુતાઃ ।
પૂર્વોક્તેષ્વેવ રોગેષુ વાતપ્રાયેષુ પૂજિતાઃ ॥

સ્વરસાદચિકિત્સિતમ્ ।
વિશેષાત્ સ્વરસાદે ઽસ્ય નસ્યધૂમાદિ યોજયેત્ ।
તત્રાપિ વાતજે કોષ્ણં પિબેદૌત્તરભક્તિકમ્ ॥

કાસમર્દકવાર્તાકીમાર્કવસ્વરસૈર્ઘૃતમ્ ।
સાધિતં કાસજિત્ સ્વર્યં સિદ્ધમાર્તગલેન વા ॥

બદરીપત્રકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્ ।
તૈલં વા મધુકદ્રાક્ષાપિપ્પલીકૃમિનુત્ફલૈઃ ॥

હંસપાદ્યાશ્ચ મૂલેન પક્વં નસ્તો નિષેચયેત્ ।
સુખોદકાનુપાનં ચ સસર્પિષ્કં ગુડૌદનમ્ ।
અશ્નીયાત્ પાયસં ચૈવં સ્નિગ્ધં સ્વેદં ચ યોજયેત્ ॥

પિત્તોદ્ભવે પિબેત્ સર્પિઃ શૃતશીતપયોનુપઃ ।
ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથકલ્કસિદ્ધં સમાક્ષિકમ્ ॥

અશ્નીયાચ્ચ સસર્પિષ્કં યષ્ટીમધુકપાયસમ્ ।
બલાવિદારિગન્ધાભ્યાં વિદાર્યા મધુકેન ચ ॥

સિદ્ધં સલવણં સર્પિર્નસ્યં સ્વર્યમનુત્તમમ્ ।
પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિપ્પલી બૃહતી બલા ॥

સાધિતં ક્ષીરસર્પિશ્ચ તત્ સ્વવ્ર્યં નાવનં પરમ્ ।
લિહ્યાન્મધુરકાણાં ચ ચૂર્ણં મધુઘૃતાન્વિતમ્ ॥

વરીં બલાં પયસ્યાં વા કાકોલીમધુકે તથા ।
એવમસ્યાનુપશમે લલાટે વ્યધયેત્ સિરામ્ ॥

પિબેત્ કટૂનિ મૂત્રેણ કફજે રૂક્ષભોજનઃ ।
કટ્કફલામલકવ્યોષં લિહ્યાત્તૈલમધુપ્લુતમ્ ॥

વ્યોષક્ષારાગ્નિચવિકાભાર્ઙ્ગીપથ્યામધૂનિ વા ।
યવૈર્યવાગૂં યમકે કણાધાત્રીકૃતાં પિબેત્ ।
ભુત્ક્વાદ્યાત્પિપ્પલીં શુણ્ઠીં તીક્ષ્ણં વા વમનં ભજેત્ ॥

શર્કરાક્ષૌદ્રમિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ ।
પિબેત્ પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્વદતો વિહતઃ સ્વરઃ ॥

અરોચકચિકિત્સિતમ્ ।
વિચિત્રમન્નમરુચૌ હિતૈરુપહિતં હિતમ્ ।
બહિરન્તર્મૃજાં ચિત્તનિર્વાણં હૃદ્યમૌષધમ્ ॥

દ્વૌ કાલૌ દન્તપવનં ભક્ષયેન્મુખધાવનૈઃ ।
કષાયૈઃ ક્ષાલયેદાસ્યં ધૂમં પ્રાયૌગિકં પિબેત્ ॥

તાલીસપત્રવટકાઃ સકર્પૂરસિતોપલાઃ ।
શશાઙ્કકિરણાખ્યાશ્ચ ભક્ષ્યા રુચિકરાઃ પરમ્ ॥

વાતાદરોચકે તત્ર પિબેચ્ચૂર્ણં પ્રસન્નયા ।
હરેણુકૃષ્ણાકૃમિજિદ્દ્રાક્ષાસૈન્ધવનાગરાત્ ॥

એલાભાર્ઙ્ગીયવક્ષારહિઙ્ગુયુક્તાદ્ ઘૃતેન વા ।
છર્દયેદ્વા વચામ્ભોભિઃ પિત્તાચ્ચ ગુડવારિભિઃ ॥

લિહ્યાદ્વા શર્કરાસર્પિર્લવણોત્તમમાક્ષિકમ્ ।
કફાદ્વમેન્નિમ્બજલૈર્દીપ્યકારગ્વધોદકમ્ ॥

પાનં સમધ્વરિષ્ટાશ્ચ તીક્ષ્ણાઃ સમધુમાધવાઃ ।
પિબેચ્ચૂર્ણં ચ પૂર્વોક્તં હરેણ્વાદ્યુષ્ણવારિણા ॥

ત્રિકટુત્રિફલારાત્રીયવક્ષારં મધુપ્લુતમ્ ।
પ્રાતરાહારકાલે ચ યુઞ્જીત મુખધાવનમ્ ॥

બિડં સૌવર્ચલં કુષ્ઠમજાજી મરિચં સિતા ।
ધાત્ર્યેલાપદ્મકોશીરપિપ્પલીચન્દનોત્પલમ્ ॥

લોધ્રં તેજોવતી પથ્યા યવક્ષારં કટુત્રયમ્ ।
આર્દ્રદાડિમનિર્યાસઃ સજાજીસિતશર્કરઃ ॥

સતૈલમાક્ષિકા યુક્તાશ્ચત્વારઃ કવલગ્રહાઃ ।
ચતુરો ઽરોચકાન્ હન્યુરેકદોષસમસ્તજાન્ ॥

કારવ્યજાજીમરિચદ્રાક્ષવૃક્ષામ્લદાડિમમ્ ।
સૌવર્ચલગુડક્ષૌદ્રં સર્વારોચકનાશનમ્ ॥

એલાત્વઙ્નાગકુસુમતીક્ષ્ણકૃષ્ણામહૌષધમ્ ।
ભાગવૃદ્ધં ક્રમાચ્ચૂર્ણં નિહન્તિ સમશર્કરમ્ ॥

પ્રસેકારુચિહૃત્પાર્શ્વકાસશ્વાસગલામયાન્ ।
યવાનીતિન્તિણીકામ્લવેતસૌષધદાડિમમ્ ॥

કૃત્વા કોલં ચ કર્ષાંશં સિતાયાશ્ચ ચતુષ્પલમ્ ।
ધાન્યસૌવર્ચલાજાજીવરાઙ્ગં ચાર્ધકાર્ષિકમ્ ॥

પિપ્પલીનાં શતં ચૈકં દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ ।
ચૂર્ણમેતત્ પરં રુચ્યં હૃદ્યં ગ્રાહિ હિનસ્તિ ચ ।
વિબન્ધકાસહૃત્પાર્શ્વપ્લીહાર્શોગ્રહણીગદાન્ ॥

તાલિસપત્રં મરિચં નાગરં પિપ્પલી શુભા ।
યથોત્તરં ભાગવૃદ્ધાસ્ત્વગેલે ચાર્ધભાગિકે ॥

તદ્રુચ્યં દીપનં ચૂર્ણં કણાષ્ટગુણશર્કરમ્ ।
કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિપ્લીહહૃત્પાર્શ્વશૂલજિત્ ॥

પાણ્ડુજ્વરાતિસારઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્ ।
તાલીસપત્રચવિકામરિચાનાં પલં પલમ્ ॥

કૃષ્ણાતન્મૂલયોર્દ્વે દ્વે પલે શુણ્ઠીપલત્રયમ્ ।
ચતુર્જાતમુશીરં ચ કર્ષાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ॥

તત્ર ત્રિંશત્ પલં દત્વા ક્વથિતાદમલાદ્ગુડાત્ ।
કુર્વીત મોદકાનક્ષસમ્મિતાંસ્તે ઽપિ તદ્ગુણાઃ ॥

પ્રસેકચિકિત્સિતમ્ ।
અર્કામૃતાક્ષારજલેશર્વરીમુષિતૈર્યવૈઃ ।
પ્રસેકે કલ્પિતાન્ સક્તૂન્ ભક્ષ્યાંશ્ચાદ્યાદ્ બલી વમેત્ ॥

કટુતિક્તૈસ્તથા શૂલ્યં ભક્ષયેજ્જાઙ્ગલં પલમ્ ।
શુષ્કાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ સુલઘૂંશ્ચણકાદિરસાનુપઃ ॥

શ્લેષ્મણો ઽતિપ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમસ્યતિ ।
કફપ્રસેકં તં વિદ્યાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણૈરેવ નિર્જયેત્ ॥

પીનસે ઽપિ ક્રમમિમં વમથૌ ચ પ્રયોજયેત્ ।
વિશેષાત્પીનસે ઽભ્યઙ્ગાન્ સ્નેહાન્ સ્વેદાંશ્ચ શીલયેત્ ॥

સ્નિગ્ધાનુત્કારિકાપિણ્ડૈઃ શિરઃપાર્શ્વગલાદિષુ ।
લવણામ્લકટૂષ્ણાંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપસંહિતાન્ ॥

શિરો ઽંસપાર્શ્વશૂલેષુ યથાદોષવિધિં ચરેત્ ।
ઔદકાનૂપપિશિતૈરુપનાહાઃ સુસંસ્કૃતાઃ ॥

શસ્યન્તે સચતુસ્નેહાઃ શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનામ્ ।
લેપશ્ચ નતયષ્ટ્યાહ્વશતાહ્વાકુષ્ઠચન્દનૈઃ ॥

બલારાસ્નાતિલાઃ સર્પિર્મધુકં નીલમુત્પલમ્ ।
પલઙ્કષા દેવદારુ ચન્દનં મધુકં ઘૃતમ્ ॥

કૃષ્ણગન્ધા બલા વીરા વિદારી સપુનર્નવા ।
અભીરુયષ્ટીમધુકં પયસ્યા કત્તૃણં ઘૃતમ્ ॥

ઇત્યર્ધયોગૈશ્ચત્વારઃ પ્રદેહાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શસ્તાઃ સંસૃષ્ટદોષાણાં શિરઃપાર્શ્વાસશૂલિનામ્ ॥

નાવનં ધૂમપાનાનિ સ્નેહાશ્ચૌત્તરભક્તિકાઃ ।
તૈલાન્યભ્યઙ્ગયોગીનિ બસ્તિકર્મ તથાપરમ્ ।
શૃઙ્ગાદ્યૈર્વા યથાદોષં દુષ્ટમેષાં હરેદસૃક્ ।
પ્રદેહઃ સઘૃતૈશ્ચેષ્ટઃ પદ્મકોશીરચન્દનૈઃ ॥

દૂર્વામધુકમઞ્જિષ્ઠાકેસરૈર્વાઘૃતાપ્લુતૈઃ ।
ચન્દનાદ્યેન તૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા ।
અભ્યઙ્ગઃ પયસાસેકઃ શસ્તશ્ચમધુકામ્બુના ॥

પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્ સપિચ્છમતિસાર્યતે ।
તસ્યાતિસારગ્રહણીવિહિતં હિતમૌષધમ્ ।
સનાગરાનિન્દ્રયવાન્ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બના ॥

જીર્ણેષુ તેષુ પેયાં ચ ચાઙ્ગેરીતક્રદાડિમઃ ।
પાઠાનિમ્બયવાનીનાં ચૂર્ણં તક્રેણ વા પિબેત્ ॥

સુરયા વાપ્લુતાં પાઠાં સનાગરદુરાલભામ્ ।
જમ્બ્વામ્રબિલ્વમધ્યં વા સકપિત્થં સનાગરમ્ ॥

પેયામણ્ડેન યોગૈશ્ચ પાઠાદ્યૈઃ કારયેત્ ત્રિભિઃ ।
સસૂપ્યધાન્યાન્ સસ્નેહાન્ સાલ્માન્ સલવણાન્ ખલાન્ ।
વેતસાર્જુનજમ્બૂનાં મૃણાલીકૃષ્ણગન્ધયોઃ ॥

શ્રાપણ્યા માતુલુઙ્ગસ્ય ધાતક્યા દાડિમસ્ય ચ ।
ચાઙ્ગેર્યા મદયન્ત્યાશ્ચ યૂથિકાયાશ્ચ પલ્લવૈઃ ॥

કાલવિદ્દુગ્ધિકાયાશ્ચ ચુક્રિકાયાશ્ચ યોજયેત્ ।
ખલાન્દધિસરોપેતાન્સસર્પિષ્કાન્સદાડિમાન્ ।
રોચનાન્ દીપનાન્ દદ્યાદતીસારહરાન્ પરમ્ ॥

પુરીષં યત્નતો રક્ષેચ્છુષ્યતો રાજયક્ષ્મિણઃ ।
સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્બલમ્ ॥

જ્વરાદિષ્વપિ કુર્વીત વિકારેષુ યથામયમ્ ।
બહ્વામયસમૂહો હિ યક્ષ્માતઃ સો ઽતિદુઃસહઃ ॥

અજાં વા પર્યુપાસીત ષણ્માસાનુટજે વસન્ ।
તત્પયોમૂત્રવિડ્વૃત્તિપરિષેકપ્રઘર્ષણઃ ।
તાભિઃ પરિવૃતઃ સ્વપ્યાત્તચ્છકૃદ્રેણુસઙ્કરે ॥

એતદ્રસાયનં શ્રેષ્ઠં રોગરાજસ્ય નાશનમ્ ।
અજાશકૃદ્રસક્ષીરદધિમૂત્રૈઃ શૃતં ઘૃતમ્ ॥

સપઞ્ચપટુ પઞ્ચાજં ક્ષયી ક્ષીરાનુપઃ પિબેત્ ।
માંસમેવાશ્નતો યુક્ત્યા માર્દ્વીકં પિબતો ઽનુ ચ ॥

અવિધારિતવેગસ્ય લક્ષ્મા ન લભતે ઽન્તરમ્ ।
સુરાં સમણ્ડાં માર્દ્વીકમરિષ્ટાન્ શીધુમાધવાન્ ॥

યથાર્હમનુપાનાર્થં પિબેન્માંસાનિ ભક્ષયન્ ।
સ્રોતોવિબન્ધમોક્ષાર્થં બલૌજઃપુષ્ટયે ચ તત્ ॥

સ્નેહક્ષીરામ્બુકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્ ।
ઉત્તીર્ણં મિશ્રકસ્નેહૈઃ પુનરક્તં સુખૈઃ કરૈઃ ।
મૃદ્નીયાત્ સુખમારીનં સુખં ચોદ્વર્તયેત્ પરમ્ ॥

જીવન્તીં શતવીર્યાં ચ વિકસાં સપુનર્નવામ્ ।
અશ્વગન્ધામપામાર્ગં તર્કારીં મધુકં બલમ્ ॥

વિદારીં સર્ષપાન્ કુષ્ઠં તણ્ડુલાનતસીફલમ્ ।
માષાંસ્તિલાંશ્ચ કિણ્વં ચ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્ ॥

યવચૂર્ણં ત્રિગુણિતં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્ ।
એતદુદ્વર્તનં કાર્યં પુષ્ટિવર્ણબલપ્રદમ્ ॥

ગૌરસર્ષપકલ્કેન સ્નાનીયૌષધિભિશ્ચ સઃ ।
સ્નાયાદૃતુસુખૈસ્તોયૈર્જીવનીયોપસાધિતૈઃ ॥

ગન્ધમાલ્યાદિકાં ભૂષામલક્ષ્મીનાશનીં ભજેત્ ।
સુહૃદાં દર્શનં ગીતવાદિત્રોત્સવસંશ્રુતીઃ ॥

બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીંષિ મદ્યં માંસં સુશીલતા ।
દૈવવ્યપાશ્રયં તદ્વદથર્વોક્તં ચ પૂજિતમ્ ॥

ઇષ્ટ્યા યયા ચ ચન્દ્રસ્ય રાજયક્ષ્મા પુરા જિતઃ ।
પુરોહિતઃ પ્રયુઞ્જીત વેદોક્તાં તાં જિતાત્મનઃ ॥
॥ ઇતિ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥