Ashtanga Sangraha · Chapter 4.5

athātaḥ kṣatakṣayakāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet /
kṣīraṇe śālīn jīrṇe 'dyāt kṣīreṇaiva saśarkarān //

pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām /
bhinnaviṭ tu samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām //

lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām /
tvakkṣīrīṃ samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet //

ikṣvālikābisagranthipadmakesaracandranaiḥ /
śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī //

yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīrasiddhaṃ ghṛtānvitam /
jvaradāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet //

kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam /
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ himam //

cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam /
rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet //

kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ /
madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ //

trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā /
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam //

madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam /
kāsaśvāsārucicchārdimūrchāhidhmāmadabhramān //

kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān /
raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi //

rakte 'tivṛddhe cchāgaṃ vā jāṅgalaṃ vā pibedasṛk /
varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ //

raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ /
madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam //

yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam /
pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam //

prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasaṃ tathā /
yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ //

tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tat sarvaṃ mṛdunāgninā /
pacelleho ghṛtakṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut //

śvāsahṛdrogakāsaghno hito vṛddhālparetasām /
mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam //

kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro 'gnidīptimān /
śatakṣīrasareṇādyāt saghṛtakṣaudraśarkaram //

śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu /
ghṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ //

kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ /
pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam //

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣasālapriyaṅgubhiḥ /
tālamastakajamvūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ //

sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā /
śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ //

vātapittārdite 'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ /
tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā //

hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syāt jīvanīyasya sarpiṣaḥ /
kuryādvā vātarogaghnaṃ pittaraktavirodhi yat //

yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam /
payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate hitam //

ghṛtaṃ vāṣṭaguṇe kṣīre kolalākṣarasānvitam /
kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakdalairghṛtam //

jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrāpunarnavau /
balābhārṅgīsvaguptardhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ //

śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yalladhu /
drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam //

taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ kārṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ /
kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam //

prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ /
palārdhikaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram //

vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihmānmātrāṃ yathānalam /
amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam //

sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā /
naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān //

strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet /
kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut /
putradaṃ chardimūrchāhṛdyonimūtrāmayāpaham //

śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam /
darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām //

pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe /
kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ //

śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ /
prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut //

mūtrakṛcchrapramehārśaḥ kāsaśoṣakṣayāpahaḥ /
dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ //

madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paced ghṛtam /
pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale //

pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ ca miśrayet /
samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam //

dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāt ghṛtāt /
gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet //

siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayettataḥ /
yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham /
vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam //

ghṛtaṃ tu pitte 'bhyadhike lihyādvyate 'dhike pibet /
līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam /
ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇāddhi ca //

kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu /
tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ styānāni yojayet //

sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyāt payonu ca /
retovīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt //

balā vidārī hrasvaṃ ca pañcamūlaṃ punarnavam /
pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakāstathā //

eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśake /
jīvanīyaiḥ pacet piṣṭairakṣamātrirghṛtāḍhakam //

sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśadāvapet /
godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca //

samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ khajamūrcchitam /
styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet //

tān jagdhvā pālikān kṣīraṃ madyaṃtvanupibet kaphe /
śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite //

raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite /
śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ //

sarśakarāśṛte kṣīraghṛtatailāḍhakatraye /
cūrṇīkṛtāḥ kṣipet pakvasāndre daśapalāḥ pṛthak //

drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ /
tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam //

kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣyaṃstānkhādet pālikairguḍaiḥ /
tathā sadyo rasādīnāṃ vṛdhyā puṣṭiṃ samaśnute //

gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam /
rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasāt prasthaṃ ca taittirāt //

dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān /
madhūkaṣuṣpaṃ kuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ //

paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṃśatiḥ /
pṛthagvibhītakānmajñaḥ pippalyāśca caturthikām //

triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt pāṇimānikām /
tathārdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet //

siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān /
kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān //

vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca /
kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃsrave /
mṛtaprajāsu vandhyāsu hitaṃ garbhasya ca srutau //

vītatvagāsthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet //

ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe 'tra ca kṣipet /
svaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi //

trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam /
avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhikam //

svajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam /
kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān //

uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam /
aśvibhyāṃnnirmitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam //

pivennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam /
palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk //

eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param /
maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo 'yaṃ yaṣṭyā vittauṣadhasya ca //

pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām /
tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet //

palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ /
prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ //

aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ /
kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ //

mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ /
etannāgabalāsarpiḥ pittaraktaṃ kṣatakṣayam //

jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param /
varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam /
upayujya tu ṣaṇmāsād vṛddho 'pi taruṇāyate //

śarkarā pippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca /
saṃyutaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham //

phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam /
strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param //

saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtāvitam /
yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ //

jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam /
rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram //

gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsasaistathā /
yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ //

dīpte 'gnau vidhireṣa syānmande dīpanapācanaḥ /
yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave //

daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṃkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām /
hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān //

bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśānyavāḍhakam /
harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet //

yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam /
pacedguḍatulāṃ datvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt //

tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt /
lehāddve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt //

tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam /
pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram //

mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogarucipīnasān /
agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam //

daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam /
pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ //

bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt /
payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt //

bolasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ /
pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram //

saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam /
pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam //

pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede 'vatārayet /
pūte kṣipet sapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām //

tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ /
adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe 'vatārya ca //

śīte prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīkuḍavaṃ kṣipet /
cūrṇīkṛtāttrijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ //

dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat /
rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametat pūrvaguṇādhikam /
svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate //

pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale /
kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt //

ekaikā maricājājyordhānyakādve caturthike /
śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet //

kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet /
rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut //

ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt /
tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdvissauvarcalāt pale //

śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañcapalāni ca /
taccūṇa ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet //

ṣāḍavoyaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat /
vidhiśca yakṣmapittāsravihitaḥ śasyate kṣate //

nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ /
dālyete kāsino yasya sa nā dhūmānimānpibet //

dvimedādvibalāyaṣṭīkalkaiḥ kṣaume subhāvite /
vartiṃ kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ //

manaḥśilā balā sājagandhā tvakkṣīrināgaraiḥ /
tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam //

piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā /
sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanaḥ //

kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam /
bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam //

śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā /
tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca /
sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam //

pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān /
ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet //

vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam /
ghṛtaṃ payaśca mūtrasya vaivarṇye kṛcchranirgame //

śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe /
ghṛtamaṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā //

jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ /
kramaśaḥ prasahāstadvat prayojyāḥ piśitāśinaḥ //

auṣṇyāt pramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te /
kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyagvahan rasaḥ //

cavikātriphalābhārṅgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ /
kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale //

śṛtairnāgaradusparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ /
piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet //

siddhe 'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca /
datvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ //

kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ /
pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca //

akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake /
pacecchoṣajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam //

vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt /
rasakalkairghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ //

dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam /
pibeduparibhaktasya yavakṣārayutaṃ naraḥ //

pippalīnuḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam /
etānyagnivivṛdhyarthaṃ sarpīṣi kṣayakāsinām /
syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye //

śvāvidāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ /
śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā //

eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍānvitam /
lehayet kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam //

lihyāttryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā /
citrakatriphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam /
drākṣāṃ ca kṣaudrasarpirbhyāṃ lihyādadyādguḍena vā //

pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam /
śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam //

sārivāpuṣkarajaṭākarkaṭākhyārasāñjanam /
punarnavāloharajastrāyamāṇāyavānikā //

ṛddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam /
kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca /
sarvakāsān jayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusarpiṣā //

padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca /
balārāsnā ca taccūrṇaṃ samastasamaśarkaram //

svādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsaharaṃ param /
tadvanmāricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram //

pathyāśuṇṭhīghanagudairguṭikāṃ dhārayenmukhe /
sarveṣu kāsaśvāseṣu kevalaṃ vā bibhītakam //

kalke tilvakapatrāṇāṃ ghṛtabhṛṣṭe saśarkare /
peyotkāryathavā ccharditṛṭkāsāmātisārajit //

gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān /
sābhayān sādhayettoye yavāgūstena cāmbhasā //

sasarpirlavaṇā kāse hidhmāśvāse sapīnase /
pāṇḍvāmaye kṣaye śophe karṇaśūle ca śasyate //

kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ /
sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam //

vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi /
vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣayakāsine //

kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ /
kṣayakāse 'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi //

bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam /
vyatyāsāt kṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate //

sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ /
yathādoṣabalaṃ tasya sannipātahitaṃ hitam //