અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.6

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

શ્વાસહિધ્મા યતસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ સાધનં તતઃ ।
તુલ્યમેવ તદાર્તં ચ પૂર્વં સ્વેદૈરુપાચરેત્ ॥

સ્નિગ્ધૈર્લવણતૈલાક્તં સ્રોતસ્સુ ગ્રથિતઃ કફઃ ।
તૈર્લીનો ઽપિ વિલીનોસ્ય કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ ॥

ભવેત્ ખેષુ મૃદુત્વં ચ મારુતે ચાનુલોમતા ।
સ્વિન્નં ચ ભોજયેદન્નં સ્નિગ્ધમાનૂપજૈ રસૈઃ ॥

દધ્યુત્તરેણ વા દદ્યાત્તતો ઽસ્મૈ વમનં મૃદુ ।
વિશેષાત્ કાસવમથુહૃદ્ગ્રહસ્વરસાદિને ॥

પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ યત્ ।
નિર્હૃતે સુખમાપ્રોતિ સકફે દુષ્ટવિગ્રહે ॥

સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતો ઽનિલઃ ।
ધ્માનોદાવર્તતમકે માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ ॥

હિઙ્ગુપીલુબિડયુક્તમન્નં સ્યાદનુલોમનમ્ ।
સસૈધવં ફલામ્લં વા કોષ્ણં દદ્યાદ્વિરેચનમ્ ॥

એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ ।
તસ્માત્તન્માર્ગશુધ્યર્થમૂર્ધ્વાધઃ શોધનં હિતમ્ ॥

ઉદીર્યતે ભૃશતરં માર્ગરોધાદ્વહજ્જલમ્ ।
યથા તથાનિલસ્તસ્ય માર્ગમસ્માદ્વિશોધયેત્ ॥

અશાન્તૌ કૃતસંશુદ્ધેર્ધૂમૈર્લીનં મલં હરેત્ ।
હરિદ્રાપત્રમેરણ્મૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્ ॥

સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્ ।
તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવાન્ વા ઘૃતસંયુતાન્ ॥

મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં વા ગુરુવાગુરુ ।
ચન્દનંવાજશૃઙ્ગં વા બાલાન્વા સ્નાવ વા ગવામ્ ॥

ઋષ્યગોધકુરઙ્ગૈણચર્મશૃઙ્ગખુરાણિ વા ।
ગુગ્ગુલું વા મનોહ્વાં વા સાલનિર્યાસમેવ વા ॥

સલ્લકીં ગુગ્ગુલું લોહં પદ્મકં ચ ઘૃતાપ્લુતમ્ ॥

અવશ્યં સ્વેદનીયાનામસ્વેદ્યાનામપિ ક્ષણમ્ ।
સ્વેદયેત્ સસિતાક્ષીરસુખોષ્ણસ્નેહસેચનૈઃ ॥

ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદાધ્યાયોક્તભેષજૈઃ ।
ઉરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ સામે ત્વામવિધિં ચરેત્ ॥

અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનનાશનૈઃ ।
સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈર્નાત્યુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્ ॥

અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં હિ શોધનાત્ ।
વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્ ॥

કષાયલેહસ્નેહાદ્યૈસ્તેષાં સંશમયેદતઃ ।
ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્ ॥

મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિધ્માશ્વાસાનુપાચરેત્ ।
કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે સ્યુર્જાઙ્ગલા રસાઃ ।
યૂષાશ્ચ શિગ્રુવાર્તાકકાસઘ્નવૃષમૂલકૈઃ ॥

પલ્લવૈર્નિમ્બકુલકબૃહતીમાતુલુઙ્ગજૈઃ ।
વ્યાઘ્રીદુરાલભાશૃઙ્ગીબિલ્વમધ્યત્રિકણ્ટકૈઃ ॥

સામૃતાગ્નિકુલત્થૈશ્ચ યૂષઃ સ્યાત્ ક્વથિતૈર્જલૈ ।
તદ્વદ્રાસ્નાબૃહત્યાદિબલામુદ્ગૈઃ સચિત્રકૈઃ ॥

પેયા ચ ચિત્રકાજાજીશૃઙ્ગીસૌવર્ચલૈર્હિતા ।
દશમૂલેન વા કાસશ્વાસહિધ્મારુજાપહા ॥

દશમૂલશઠીરાસ્નાભાર્ઙ્ગીબિલ્વર્ધિપૌષ્કરૈઃ ।
કુલીરશૃઙ્ગીચપલાતામલક્યમૃતૌષધૈઃ ॥

પિબેત્ કષાયં જીર્ણે ઽસ્મિન્ પેયાં તૈરેવસાધિતામ્ ।
શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગકુલત્થભુક્ ॥

કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસપ્રશાન્તયે ।
સક્તૂન્વાર્કાઙ્કુરક્ષીરભાવિતાનાં સમાક્ષિકાન્ ।
યવાનાં દશમૂલાદિનિઃક્વાથલુલિતાન્ પિબેત્ ॥

અન્ને ચ યોજયેત્ ક્ષારહિઙ્વાજ્યબિડદાડિમાન્ ।
સપૌષ્કરશઠીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસાન્ ॥

દશમૂલસ્ય વા ક્વાથમથવા દેવદારુણઃ ।
પિબેદ્વા વારુણીમણ્ડં હિધ્માશ્વાસી પિપાસિતઃ ॥

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલપથ્યાજન્તુઘ્નચિત્રકૈઃ ।
કલ્કિતૈર્લેપિતે રૂઢે નિક્ષિપેત્ ઘૃતભાજને ॥

તક્રં માસસ્થિતં તદ્ધિ દીપનં શ્વાસકાસજિત્ ।
પાઠાં મધુરસાં દારુ સરલં ચ નિશિ સ્થિતમ્ ॥

સુરામણ્ડે ઽલ્પલવણં પિબેત્ પ્રસૃતસમ્મિતમ્ ।
શિરીષકુન્દકદલીકુસુમં પિપ્પલીયુતમ્ ॥

તણ્ડુલામ્બુપ્લુતં હિધ્માશ્વાસકાસહરં પરમ્ ।
આરનાલેન પિષ્ટ્વા વા માતુલુઙ્ગરસાન્વિતાન્ ॥

હિઙ્ગુસૌવર્ચલકણાકોલમુદ્ગાન્ જલેન વા ।
કોષ્ણેન ભાર્ઙ્ગીં શુણ્ઠીં ચ ક્ષારં વા મરિચાન્વિતમ્ ॥

સ્વક્વાથપિષ્ટાં લુલિતાં બાષ્પિકાં પાયયેત વા ।
સ્વરસં સપ્તપર્ણસ્ય પુષ્પાણાં વા શિરીષતઃ ॥

હિધ્વાશ્વાસે મધુકણાયુક્તં પિત્તકફાનુગે ।
ઉત્કારિકા તુગાકૃષ્ણામધૂલીગુડનાગરૈઃ ॥

પિત્તાનુબન્ધે યોક્તવ્યા પવને ત્વનુબન્ધિનિ ।
શ્વાવિટ્છશામિષકણાઘૃતશલ્યકશોણિતૈઃ ॥

સુવર્ચલારસવ્યોષસર્પિર્ભિઃ સહિતં પયઃ ।
અનુશાલ્યોદનં પેયં વાતપિત્તે ઽનુબન્ધિનિ ॥

ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા છાગં સગુડનાગરમ્ ।
પિપ્પલીમૂલમધુકગુડગોશ્વશકૃદ્રસાન્ ।
હિધ્માભિષ્યન્દકાસઘ્નાન્ લિહ્યાન્મધુઘૃતાન્વિતાન્ ॥

ગોગજાશ્વવરાહોષ્ટ્રખરમેષાજવિડ્રસાન્ ॥

સમધ્વૈકૈકશો લિહ્યાદ્બહુશ્લેષ્માથવા પિબેત્ ।
ચતુષ્પાચ્ચર્મરોમસ્થિખુરશૃઙ્ગોદ્ભવાં મષીમ્ ॥

તથૈવ વાજિગન્ધાયા લિહ્યાચ્છ્વાસી કફોલ્બણઃ ।
ક્ષારં વા ત્રિફલાપાઠાબૃહતીફલમૂલજમ્ ॥

મુક્તાપ્રવાલવૈડૂર્યશઙ્ખસૌગન્ધિકાઞ્જનમ્ ।
મસારગલ્લસ્ફટિકકાચૈલાલવણદ્વયમ્ ॥

અપામાર્ગફલં તામ્રમયો રૂપ્યં શણાત્ ફલમ્ ।
જ્યોતીરસેન તલ્લિહ્યાદયો વૈકં મધુદ્રવમ્ ॥

શઠીપૌષ્કરધાત્રીર્વા પૌષ્કરં વા કણાન્વિતમ્ ।
ગૈરિકાઞ્જનકૃષ્ણા વા સ્વરસં વા કપિત્થજમ્ ॥

રસેન વા કપિત્થસ્ય ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલીઃ ।
ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા પથ્યા વિડઙ્ગોષણપિપ્પલીઃ ॥

લિહ્યાદ્વા પિપ્પલીદ્રાક્ષાપથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ ।
ઘૃતમાક્ષિકતૈલૈર્વા ત્ર્યૂષણં ક્ષારસંયુતમ્ ।
પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તૌ વા રસૌ ધાત્રીકપિત્થયોઃ ॥

સિતોપલાત્વામલકી દ્રાક્ષા ગોશ્વશકૃદ્રસમ્ ।
કોલલાજમધુદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા ॥

ગુડતૈલનિશાદ્રાક્ષાકણારાસ્નોષણાનિ વા ।
પિબેદ્રસામ્બુમદ્યાદ્યૈર્લેહૌષધરજાંસિ વા ॥

જીવન્તીમુસ્તસુરસત્વગેલાદ્વયપૌષ્કરમ્ ।
ચણ્ડાતામલકીલોહભાર્ઙ્ગીનાગરવાલકમ્ ॥

કર્કટાખ્યાશઠીકૃષ્ણાનાગકેસરચોરકમ્ ।
ઉપયુક્તં યથાકામં ચૂર્ણં દ્વિગુણશર્કરમ્ ॥

પાર્શ્વરુગ્જ્વરકાસઘ્નં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્ ।
જીવન્તી ચોરકઃ શૃઙ્ગી પૌષ્કરં સુરસઃ શઠી ॥

પિપ્પલીત્વગ્બિડક્ષારશુણ્ઠીહિઙ્વમ્લવેતસમ્ ।
એલાતામલકીભાર્ઙ્ગીવૃક્ષામ્લં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્ ॥

રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય મદ્યેન હવિષાથવા ।
લીઢં પ્રયુક્તમન્ને વા કેવલં ચોપયોજિતમ્ ॥

હિધ્માશ્વાસવિબન્ધાર્શઃકાસહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્ ।
શઠીતામલકીભાર્ઙ્ગીચણ્ડાવાલકપૌષ્કરમ્ ॥

શર્કરાષ્ટગુણં ચૂર્ણં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્ ।
તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ ભક્ષયેન્નાવયેત વા ॥

લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા ।
ચન્દનાદ્વા રસં દદ્યાન્નારીક્ષીરેણ નાવનમ્ ॥

સશર્કરાં પિપ્પલી વા મધુકં વા મધુદ્રવમ્ ।
સ્તન્યેન મક્ષિકાવિષ્ઠામલક્તકરસેન વા ॥

સસૈન્ધવં ઘૃતાચ્છં વા સિદ્ધં સ્તન્યેન વા ઘૃતમ્ ।
કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈસ્તત્ પિબેન્નાવયેત વા ॥

સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાત્ સસિતં મધુ ।
તદ્વત્ પયસ્તહાસિદ્ધમધોભાગૌષધૈર્ઘૃતમ્ ॥

કણાસૌવર્ચલક્ષારવયસ્થાહિડ્ગુચોરકૈઃ ।
સકાયસ્થૈર્ઘૃતં મસ્તુ દશમૂલરસે પચેત્ ॥

તત્ પિબેજ્જીવનીયૈર્વા લિહ્યાત્ સમધુ સાધિતમ્ ।
તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી ॥

પૂકીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શઠી ।
પટુદ્વયં તામલકી જીવન્તી બૈલ્વપેશિકા ॥

વચાપત્રં ચ તાલીસં કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિંપાચયેત્ ।
હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પીતમાશુ નિહન્તિ તત્ ॥

શ્વાસાનિલાર્શોગ્રહણીહિધ્માહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ ।
સિદ્ધં વા પુરમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષાસર્જરસૈઃ પિબેત્ ॥

સપદ્મકમનોહ્વાલૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ ।
વત્સકાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે ॥

સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસાનપોહતિ ।
હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકૈઃ ॥

કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પાચયેત્ સલિલાઢકે ।
ક્ષીરપ્રસ્થદ્વયોપેતં તત્ કાસશ્વાસપીનસાન્ ॥

અર્શાંસ્યરોચકં ગુલ્મં ક્ષયં હિધ્માં ચ નાશયેત્ ।
સૈન્ધવાર્ધાંશયુક્તં વા પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્ ।
ધાન્વન્તરં વૃષઘૃતં દાધિકં ત્ર્યૂષણાદિ વા ॥

શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસવિક્ષેપભીશુચઃ ।
હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસરોધાશ્ચ હિતં કીટૈશ્ચ દંશનમ્ ॥

યત્ કિઞ્ચિત્ કફવાતઘ્નમુષ્ણં વાતાનુલોમનમ્ ।
તત્ સેવ્યં પ્રાયશો યચ્ચ સુતરાં મારુતાપહમ્ ॥

વાતકૃદ્વા કફહરં કફકૃદ્વાનિલાપહમ્ ।
કાર્યં નૈકાન્તિકં તાભ્યાં પ્રાયઃ શ્રેયો ઽનિલાપહમ્ ॥

સર્વેષાં બૃંહણે હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્ ।
નાત્યર્થં શમને ઽપાયો ભૃશોશક્યશ્ચ કર્શને ॥

શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાતો ભૂયિષ્ઠં તાનુપાચરેત્ ।
કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિહિધ્માશ્ચાન્યોન્યભેષજૈઃ ॥