અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.5

અથાતઃ ક્ષતક્ષયકાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઉરસ્યન્તઃક્ષતે સદ્યો લાક્ષાં ક્ષૌદ્રયુતાં પિબેત્ ।
ક્ષીરણે શાલીન્ જીર્ણે ઽદ્યાત્ ક્ષીરેણૈવ સશર્કરાન્ ॥

પાર્શ્વબસ્તિસરુક્ચાલ્પપિત્તાગ્નિસ્તાં સુરાયુતામ્ ।
ભિન્નવિટ્ તુ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં સવત્સકામ્ ॥

લાક્ષાં સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયગણં સિતામ્ ।
ત્વક્ક્ષીરીં સમિતં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્ ॥

ઇક્ષ્વાલિકાબિસગ્રન્થિપદ્મકેસરચન્દ્રનૈઃ ।
શૃતં પયો મધુયુતં સન્ધાનાર્થં પિબેત્ ક્ષતી ॥

યવાનાં ચૂર્ણમામાનાં ક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતાન્વિતમ્ ।
જ્વરદાહે સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્ વા પયસા પિબેત્ ॥

કાસવાંસ્તુ પિબેત્સર્પિર્મધુરૌષધસાધિતમ્ ।
ગુડોદકં વા ક્વથિતં સક્ષૌદ્રમરિચં હિમમ્ ॥

ચૂર્ણમામલકાનાં વા ક્ષીરે પક્વં ઘૃતાન્વિતમ્ ।
રસાયનવિધાનેન પિપ્પલીર્વા પ્રયોજયેત્ ॥

કાસી પર્વાસ્થિશૂલી ચ લિહ્યાત્સઘૃતમાક્ષિકાઃ ।
મધૂકમધુકદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીબલાઃ ॥

ત્રિજાતમર્ધકર્ષાંશં પિપ્પલ્યર્ધપલં સિતા ।
દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં પલાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ॥

મધુના ગુટિકા ઘ્નન્તિ તા વૃષ્યાઃ પિત્તશોણિતમ્ ।
કાસશ્વાસારુચિચ્છાર્દિમૂર્છાહિધ્મામદભ્રમાન્ ॥

ક્ષતક્ષયસ્વરભ્રંશપ્લીહશોષાઢ્યમારુતાન્ ।
રક્તનિષ્ઠીવહૃત્પાર્શ્વરુક્પિપાસાજ્વરાનપિ ॥

રક્તે ઽતિવૃદ્ધે ચ્છાગં વા જાઙ્ગલં વા પિબેદસૃક્ ।
વર્ષાભૂશર્કરારક્તશાલિતણ્ડુલજં રજઃ ॥

રક્તષ્ઠીવી પિબેત્ સિદ્ધં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ ।
મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્ ॥

યથાસ્વં માર્ગવિસૃતે રક્તે કુર્યાચ્ચ ભેષજમ્ ।
પિપ્પલીમધુકં પિષ્ટં કાર્ષિકં સસિતોપલમ્ ॥

પ્રાસ્થિકં ગવ્યમાજં ચ ક્ષીરમિક્ષુરસં તથા ।
યવગોધૂમમૃદ્વીકાચૂર્ણમામલકાદ્રસઃ ॥

તૈલં ચ પ્રસૃતાંશાનિ તત્ સર્વં મૃદુનાગ્નિના ।
પચેલ્લેહો ઘૃતક્ષૌદ્રયુતઃ સ ક્ષતકાસનુત્ ॥

શ્વાસહૃદ્રોગકાસઘ્નો હિતો વૃદ્ધાલ્પરેતસામ્ ।
મૂઢવાતસ્ત્વજામેદઃ સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્ ॥

ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કો મન્દનિદ્રો ઽગ્નિદીપ્તિમાન્ ।
શતક્ષીરસરેણાદ્યાત્ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્ ॥

શર્કરાયવગોધૂમં જીવકર્ષભકૌ મધુ ।
ઘૃતક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્ ક્ષીણઃ ક્ષતી કૃશઃ ॥

ક્રવ્યાત્પિશિતનિર્યૂહં ઘૃતભૃષ્ટં પિબેચ્ચ સઃ ।
પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુક્તં માંસશોણિતવર્ધનમ્ ॥

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષસાલપ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
તાલમસ્તકજમ્વૂત્વક્પ્રિયાલૈશ્ચ સપદ્મકૈઃ ॥

સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ ક્ષીરાદદ્યાજ્જાતેન સર્પિષા ।
શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રબલેન્દ્રિયઃ ॥

વાતપિત્તાર્દિતે ઽભ્યઙ્ગો ગાત્રભેદે ઘૃતૈર્મતઃ ।
તૈલૈશ્ચાનિલરોગઘ્નૈઃ પીડિતે માતરિશ્વના ॥

હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાત્ જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ ।
કુર્યાદ્વા વાતરોગઘ્નં પિત્તરક્તવિરોધિ યત્ ॥

યષ્ટ્યાહ્વનાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીરસમં ઘૃતમ્ ।
પયસ્યાપિપ્પલીવાંશીકલ્કસિદ્ધં ક્ષતે હિતમ્ ॥

ઘૃતં વાષ્ટગુણે ક્ષીરે કોલલાક્ષરસાન્વિતમ્ ।
કલ્કૈઃ કટ્વઙ્ગદાર્વીત્વગ્વત્સકત્વક્દલૈર્ઘૃતમ્ ॥

જીવનીયો ગણઃ શુણ્ઠી વરી વીરાપુનર્નવૌ ।
બલાભાર્ઙ્ગીસ્વગુપ્તર્ધિશઠીતામલકીકણાઃ ॥

શૃઙ્ગાટકં પયસ્યા ચ પઞ્ચમૂલં ચ યલ્લધુ ।
દ્રાક્ષાક્ષોડાદિ ચ ફલં મધુરસ્નિગ્ધબૃંહણમ્ ॥

તૈઃ પચેત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થં કાર્ષાંશૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ ।
ક્ષીરધાત્રીવિદારીક્ષુચ્છાગમાંસરસાન્વિતમ્ ॥

પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધતુલારજઃ ।
પલાર્ધિકં ચ મરિચત્વગેલાપત્રકેસરમ્ ॥

વિનીય ચૂર્ણિતં તસ્માલ્લિહ્માન્માત્રાં યથાનલમ્ ।
અમૃતપ્રાશમિત્યેતન્નરાણામમૃતં ઘૃતમ્ ॥

સુધામૃતરસં પ્રાશ્યં ક્ષીરમાંસરસાશિના ।
નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણદુર્બલવ્યાધિકર્શિતાન્ ॥

સ્ત્રીપ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણસ્વરહીનાંશ્ચ બૃંહયેત્ ।
કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસદાહતૃષ્ણાસ્રપિત્તનુત્ ।
પુત્રદં છર્દિમૂર્છાહૃદ્યોનિમૂત્રામયાપહમ્ ॥

શ્વદંષ્ટ્રોશીરમઞ્જિષ્ઠાબલાકાશ્મર્યકત્તૃણમ્ ।
દર્ભમૂલં પૃથક્પર્ણીં પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્ ॥

પાલિકાનિ પચેત્તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે ।
કલ્કૈઃ સ્વગુપ્તાજીવન્તીમેદર્ષભકજીવકૈઃ ॥

શતાવર્યૃદ્ધિમૃદ્વીકાશર્કરાશ્રાવણીબિસૈઃ ।
પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતપિત્તહૃદ્રોગશૂલનુત્ ॥

મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રમેહાર્શઃ કાસશોષક્ષયાપહઃ ।
ધનુઃસ્ત્રીમદ્યભારાધ્વખિન્નાનાં બલમાંસદઃ ॥

મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે પચેદ્ ઘૃતમ્ ।
પિપ્પલ્યષ્ટપલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે ॥

પૃથગષ્ટપલં ક્ષૌદ્રશર્કરાભ્યાં ચ મિશ્રયેત્ ।
સમસક્તુ ક્ષતક્ષીણરક્તગુલ્મેષુ તદ્ધિતમ્ ॥

ધાત્રીફલવિદારીક્ષુજીવનીયરસાત્ ઘૃતાત્ ।
ગવ્યાજયોશ્ચ પયસોઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

સિદ્ધશીતે સિતાક્ષૌદ્રદ્વિપ્રસ્થં વિનયેત્તતઃ ।
યક્ષ્માપસ્મારપિત્તાસૃક્કાસમેહક્ષયાપહમ્ ।
વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં માંસશુક્રબલપ્રદમ્ ॥

ઘૃતં તુ પિત્તે ઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્વ્યતે ઽધિકે પિબેત્ ।
લીઢં નિર્વાપયેત્ પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્ ।
આક્રામત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણાદ્ધિ ચ ॥

ક્ષામક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામેતાન્યેવ ઘૃતાનિ તુ ।
ત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીલાજચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્ ॥

સર્પિર્ગુડાન્ સમધ્વંશાન્ કૃત્વા દદ્યાત્ પયોનુ ચ ।
રેતોવીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈરાશુતરમાપ્નુયાત્ ॥

બલા વિદારી હ્રસ્વં ચ પઞ્ચમૂલં પુનર્નવમ્ ।
પઞ્ચાનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શુઙ્ગા મુષ્ટ્યંશકાસ્તથા ॥

એષાં કષાયે દ્વિક્ષીરે વિદાર્યાજરસાંશકે ।
જીવનીયૈઃ પચેત્ પિષ્ટૈરક્ષમાત્રિર્ઘૃતાઢકમ્ ॥

સિતાપલાનિ પૂતે ચ શીતે દ્વાત્રિંશદાવપેત્ ।
ગોધૂમપિપ્પલીવાંશીચૂર્ણં શૃઙ્ગાટકસ્ય ચ ॥

સમાક્ષિકં કૌડવિકં તત્સર્વં ખજમૂર્ચ્છિતમ્ ।
સ્ત્યાનં સર્પિર્ગુડાન્ કૃત્વા ભૂર્જપત્રેણ વેષ્ટયેત્ ॥

તાન્ જગ્ધ્વા પાલિકાન્ ક્ષીરં મદ્યંત્વનુપિબેત્ કફે ।
શોષે કાસે ક્ષતે ક્ષીણે શ્રમસ્ત્રીભારકર્શિતે ॥

રક્તનિષ્ઠીવને તાપે પીનસે ચોરસિ સ્થિતે ।
શસ્તાઃ પાર્શ્વશિરઃશૂલે ભેદે ચ સ્વરવર્ણયોઃ ॥

સર્શકરાશૃતે ક્ષીરઘૃતતૈલાઢકત્રયે ।
ચૂર્ણીકૃતાઃ ક્ષિપેત્ પક્વસાન્દ્રે દશપલાઃ પૃથક્ ॥

દ્રાક્ષાત્મગુપ્તાવર્ષાભૂસમઙ્ગાભીરુપિપ્પલીઃ ।
તદ્વદ્વિદાર્યામલકે પ્રસ્થાર્ધં વિશ્વભેષજમ્ ॥

ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતઃ શુષ્યંસ્તાન્ખાદેત્ પાલિકૈર્ગુડૈઃ ।
તથા સદ્યો રસાદીનાં વૃધ્યા પુષ્ટિં સમશ્નુતે ॥

ગોક્ષીરાર્ધાઢકં સર્પિઃ પ્રસ્થમિક્ષુરસાઢકમ્ ।
રસાદ્વિદાર્યાઃ કુડવં રસાત્ પ્રસ્થં ચ તૈત્તિરાત્ ॥

દદ્યાત્ સિધ્યતિ તસ્મિંસ્તુ પિષ્ટાનિક્ષુરસૈરિમાન્ ।
મધૂકષુષ્પં કુડવં કુડવં ચ પ્રિયાલતઃ ॥

પલદ્વયં તવક્ષીર્યાઃ ખર્જૂરાણિ ચ વિંશતિઃ ।
પૃથગ્વિભીતકાન્મજ્ઞઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ ચતુર્થિકામ્ ॥

ત્રિંશત્પલાનિ ખણ્ડાચ્ચ મધુકાત્ પાણિમાનિકામ્ ।
તથાર્ધપલિકાન્યત્ર જીવનીયાનિ દાપયેત્ ॥

સિદ્ધે દ્વિકુડવં ક્ષૌદ્રાચ્છીતે દત્વા ચ મોદકાન્ ।
કારયેન્મરિચાજાજીપલચૂર્ણાવચૂર્ણિતાન્ ॥

વાતાસૃક્પિત્તરોગેષુ ક્ષતકાસક્ષયેષુ ચ ।
ક્ષીણૌજઃસ્વરશુક્રેષુ યોનિદોષેષુ સંસ્રવે ।
મૃતપ્રજાસુ વન્ધ્યાસુ હિતં ગર્ભસ્ય ચ સ્રુતૌ ॥

વીતત્વગાસ્થિકૂષ્માણ્ડતુલાં સ્વિન્નાં પુનઃ પચેત્ ॥

ઘટ્ટયન્ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ક્ષૌદ્રવર્ણે ઽત્ર ચ ક્ષિપેત્ ।
સ્વણ્ડાચ્છતં કણાશુણ્ઠ્યોર્દ્વિપલં જીરકાદપિ ॥

ત્રિજાતધાન્યમરિચં પૃથગર્ધપલાંશકમ્ ।
અવતારિતશીતે ચ દત્વા ક્ષૌદ્રં ઘૃતાર્ધિકમ્ ॥

સ્વજેનામથ્ય ચ સ્થાપ્યં તન્નિહન્ત્યુપયોજિતમ્ ।
કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્ ॥

ઉરઃસન્ધાનજનનં મેધાસ્મૃતિબલપ્રદમ્ ।
અશ્વિભ્યાંન્નિર્મિતં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડકરસાયનમ્ ॥

પિવેન્નાગબલામૂલસ્યાર્ધકર્ષાભિવર્ધિતમ્ ।
પલં ક્ષીરયુતં માસં ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્ ॥

એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્યાયુર્બલવર્ણકરઃ પરમ્ ।
મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પો ઽયં યષ્ટ્યા વિત્તૌષધસ્ય ચ ॥

પાદશેષં જલદ્રોણે પચેન્નાગબલાતુલામ્ ।
તેન ક્વાથેન તુલ્યાંશં ઘૃતં ક્ષીરં ચ સાધયેત્ ॥

પલાર્ધિકૈશ્ચાતિબલાબલાયષ્ટીપુનર્નવૈઃ ।
પ્રપૌણ્ડરીકકાશ્મર્યપ્રિયાલકપિકચ્છુભિઃ ॥

અશ્વગન્ધાસિતાભીરુમેદાયુગ્મત્રિકણ્ટકૈઃ ।
કાકોલીક્ષીરકાકોલીક્ષીરશુક્લાદ્વિજીરકૈઃ ॥

મૃણાલબિસખર્જૂરશૃઙ્ગાટકકશેરુકૈઃ ।
એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તરક્તં ક્ષતક્ષયમ્ ॥

જયેત્તૃડ્ભ્રમદાહાંશ્ચ બલપુષ્ટિકરં પરમ્ ।
વર્ણ્યમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતનાશનમ્ ।
ઉપયુજ્ય તુ ષણ્માસાદ્ વૃદ્ધો ઽપિ તરુણાયતે ॥

શર્કરા પિપ્પલીચૂર્ણૈઃ સર્પિષા માક્ષિકેણ ચ ।
સંયુતં વા શૃતં ક્ષીરં પિબેત્ કાસજ્વરાપહમ્ ॥

ફલામ્લં સર્પિષા ભૃષ્ટં વિદારીક્ષુરસે કૃતમ્ ।
સ્ત્રીષુ ક્ષીણઃ પિબેદ્યૂષં જીવનં બૃંહણં પરમ્ ॥

સક્તૂનાં વસ્ત્રપૂતાનાં મન્થં ક્ષૌદ્રઘૃતાવિતમ્ ।
યવાન્નસાત્મ્યો દીપ્તાગ્નિઃ ક્ષતક્ષીણઃ પિબેન્નરઃ ॥

જીવનીયોપસિદ્ધં વા જાઙ્ગલં ઘૃતભર્જિતમ્ ।
રસં પ્રયોજયેત્ ક્ષીણે વ્યઞ્જનાર્થં સશર્કરમ્ ॥

ગોમહિષ્યશ્વનાગાજૈઃ ક્ષીરૈર્માંસસૈસ્તથા ।
યવાન્નં ભોજયેદ્યૂષૈઃ ફલામ્લૈર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ ॥

દીપ્તે ઽગ્નૌ વિધિરેષ સ્યાન્મન્દે દીપનપાચનઃ ।
યક્ષ્મોક્તઃ ક્ષતિનાં શસ્તો ગ્રાહી શકૃતિ તુ દ્રવે ॥

દશમૂલં સ્વયંગુપ્તાં શંખપુષ્પીં શઠીં બલામ્ ।
હસ્તિપિપ્પલ્યપામાર્ગપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્ ॥

ભાર્ઙ્ગી પુષ્કરમૂલં ચ દ્વિપલાંશાન્યવાઢકમ્ ।
હરીતકીશતં ચૈકં જલપઞ્ચાઢકે પચેત્ ॥

યવસ્વેદે કષાયં તં પૂતં તચ્ચાભયાશતમ્ ।
પચેદ્ગુડતુલાં દત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્ ॥

તૈલાત્ સપિપ્પલીચૂર્ણાત્ સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્ ।
લેહાદ્દ્વે ચાભયે નિત્યમતઃ ખાદેદ્રસાયનાત્ ॥

તદ્વલીપલિતં હન્યાદ્વર્ણાયુર્બલવર્ધનમ્ ।
પઞ્ચકાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં સહિધ્મં વિષમજ્વરમ્ ॥

મેહગુલ્મગ્રહણ્યર્શોહૃદ્રોગરુચિપીનસાન્ ।
અગસ્ત્યવિહિતં ધન્યમિદં શ્રેષ્ઠં રસાયનમ્ ॥

દશમૂલં બલાં મૂર્વાં હરિદ્રે પિપ્પલીદ્વયમ્ ।
પાઠાશ્વગન્ધાપામાર્ગસ્વગુપ્તાતિવિષામૃતાઃ ॥

બાલબિલ્વં ત્રિવૃદ્દન્તીમૂલં પત્રં ચ ચિત્રકાત્ ।
પયસ્યાં કુટજં હિંસ્રાં પુષ્પં સારં ચ બીજકાત્ ॥

બોલસ્થવિરભલ્લાતવિકઙ્કતશતાવરીઃ ।
પૂતીકરઞ્જશમ્યાકચન્દ્રલેખાસહાચરમ્ ॥

સૌભાઞ્જનકનિમ્બત્વગિક્ષુરં ચ પલાંશકમ્ ।
પથ્યાસહસ્રં સશતં યવાનાં ચાઢકદ્વયમ્ ॥

પચેદષ્ટગુણે તોયે યવસ્વેદે ઽવતારયેત્ ।
પૂતે ક્ષિપેત્ સપથ્યે ચ તત્ર જીર્ણગુડાત્તુલામ્ ॥

તૈલાજ્યધાત્રીરસતઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં તતઃ પુનઃ ।
અધિશ્રયેન્મૃદાવગ્નૌ દર્વીલેપે ઽવતાર્ય ચ ॥

શીતે પ્રસ્થદ્વયં ક્ષૌદ્રાત્ પિપ્પલીકુડવં ક્ષિપેત્ ।
ચૂર્ણીકૃતાત્ત્રિજાતાચ્ચ ત્રિપલં નિખનેત્તતઃ ॥

ધાન્યે પુરાણકુમ્ભસ્થં માસં ખાદેચ્ચ પૂર્વવત્ ।
રસાયનં વસિષ્ઠોક્તમેતત્ પૂર્વગુણાધિકમ્ ।
સ્વસ્થાનાં નિષ્પરીહારં સર્વર્તુષુ ચ શસ્યતે ॥

પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્ પલે ।
કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્રમાર્જકાત્ ॥

એકૈકા મરિચાજાજ્યોર્ધાન્યકાદ્વે ચતુર્થિકે ।
શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્ ॥

કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રામન્નપાનેષુ દાપયેત્ ।
રુચ્યં તદ્દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તિશ્વાસકાસનુત્ ॥

એકાં ષોડશિકાં ધાન્યાદ્ દ્વે દ્વે ચાજાજિદીપ્યકાત્ ।
તાભ્યાં દાડિમવૃક્ષામ્લે દ્વિર્દ્વિસ્સૌવર્ચલાત્ પલે ॥

શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્ પઞ્ચપલાનિ ચ ।
તચ્ચૂણ ષોડશપલૈઃ શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્ ॥

ષાડવોયં પ્રદેયઃ સ્યાદન્નપાનેષુ પૂર્વવત્ ।
વિધિશ્ચ યક્ષ્મપિત્તાસ્રવિહિતઃ શસ્યતે ક્ષતે ॥

નિવૃત્તે ક્ષતદોષે તુ કફે વૃદ્ધ ઉરઃ શિરઃ ।
દાલ્યેતે કાસિનો યસ્ય સ ના ધૂમાનિમાન્પિબેત્ ॥

દ્વિમેદાદ્વિબલાયષ્ટીકલ્કૈઃ ક્ષૌમે સુભાવિતે ।
વર્તિં કૃત્વા પિબેદ્ધૂમં જીવનીયઘૃતાનુપઃ ॥

મનઃશિલા બલા સાજગન્ધા ત્વક્ક્ષીરિનાગરૈઃ ।
તદ્વદેવાનુપાનં તુ શર્કરેક્ષુગુડોદકમ્ ॥

પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા ।
સસર્પિષ્કં પિબેદ્ધૂમં તિત્તિરિપ્રતિભોજનઃ ॥

ક્ષયજે બૃંહણં પૂર્વં કુર્યાદગ્નેશ્ચ વર્ધનમ્ ।
બહુદોષાય સસ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્વિરેચનમ્ ॥

શમ્યાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકારસયુક્તયા ।
તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ ।
સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા ક્ષીણદેહો વિશોધનમ્ ॥

પિત્તે કફે ધાતુષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષયકાસવાન્ ।
ઘૃતં કર્કટકીક્ષીરદ્વિબલાસાધિતં પિબેત્ ॥

વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્વા તાલસસ્યૈશ્ચ સાધિતમ્ ।
ઘૃતં પયશ્ચ મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃચ્છ્રનિર્ગમે ॥

શૂને સવેદને મેઢ્રે પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે ।
ઘૃતમણ્ડેન લઘુનાનુવાસ્યો મિશ્રકેણ વા ॥

જાઙ્ગલૈઃ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલેશયાઃ ।
ક્રમશઃ પ્રસહાસ્તદ્વત્ પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ ॥

ઔષ્ણ્યાત્ પ્રમાથિભાવાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચ્યાવયન્તિ તે ।
કફં શુદ્ધૈશ્ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્ સમ્યગ્વહન્ રસઃ ॥

ચવિકાત્રિફલાભાર્ઙ્ગીદશમૂલૈઃ સચિત્રકૈઃ ।
કુલત્થપિપ્પલીમૂલપાઠાકોલયવૈર્જલે ॥

શૃતૈર્નાગરદુસ્પર્શાપિપ્પલીશઠિપૌષ્કરૈઃ ।
પિષ્ટૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્ ॥

સિદ્ધે ઽસ્મિંશ્ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ ।
દત્વા યુક્ત્યા પિબેન્માત્રાં ક્ષયકાસનિપીડિતઃ ॥

કાસમર્દાભયામુસ્તાપાઠાકટ્ફલનાગરૈઃ ।
પિપ્પલ્યા કટુરોહિણ્યા કાશ્મર્યા સુરસેન ચ ॥

અક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્રાક્ષારસાઢકે ।
પચેચ્છોષજ્વરપ્લીહસર્વકાસહરં શિવમ્ ॥

વૃષવ્યાઘ્રીગુડૂચીનાં પત્રમૂલફલાઙ્કુરાત્ ।
રસકલ્કૈર્ઘૃતં પક્વં હન્તિ કાસજ્વરારુચીઃ ॥

દ્વિગુણે દાડિમરસે સિદ્ધં વા વ્યોષસંયુતમ્ ।
પિબેદુપરિભક્તસ્ય યવક્ષારયુતં નરઃ ॥

પિપ્પલીનુડસિદ્ધં વા છાગક્ષીરયુતં ઘૃતમ્ ।
એતાન્યગ્નિવિવૃધ્યર્થં સર્પીષિ ક્ષયકાસિનામ્ ।
સ્યુર્દોષબદ્ધકણ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે ॥

શ્વાવિદાં સૂચયો દગ્ધાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ ।
શ્વાસકાસહરા બર્હિપાદૌ વા ક્ષૌદ્રસર્પિષા ॥

એરણ્ડપત્રક્ષારં વા વ્યોષતૈલગુડાન્વિતમ્ ।
લેહયેત્ ક્ષારમેવં વા સુરસૈરણ્ડપત્રજમ્ ॥

લિહ્યાત્ત્ર્યૂષણચૂર્ણં વા પુરાણગુડસર્પિષા ।
ચિત્રકત્રિફલાજાજી કર્કટાખ્યા કટુત્રિકમ્ ।
દ્રાક્ષાં ચ ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાદદ્યાદ્ગુડેન વા ॥

પાઠામધુકજીવન્તીત્વક્ક્ષીરીત્રિફલાઘનમ્ ।
શઠીદ્વિબૃહતીદ્રાક્ષાપિપ્પલ્યેલાવિતુન્નકમ્ ॥

સારિવાપુષ્કરજટાકર્કટાખ્યારસાઞ્જનમ્ ।
પુનર્નવાલોહરજસ્ત્રાયમાણાયવાનિકા ॥

ઋદ્ધિસ્તામલકી ભાર્ઙ્ગી વિડઙ્ગં ધન્વયાસકમ્ ।
ક્ષારચિત્રકચવ્યામ્લવેતસવ્યોષદારુ ચ ।
સર્વકાસાન્ જયેલ્લીઢં તચ્ચૂર્ણં મધુસર્પિષા ॥

પદ્મકં ત્રિફલા વ્યોષં વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ ।
બલારાસ્ના ચ તચ્ચૂર્ણં સમસ્તસમશર્કરમ્ ॥

સ્વાદેન્મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્ કાસહરં પરમ્ ।
તદ્વન્મારિચચૂર્ણં વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્ ॥

પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુદૈર્ગુટિકાં ધારયેન્મુખે ।
સર્વેષુ કાસશ્વાસેષુ કેવલં વા બિભીતકમ્ ॥

કલ્કે તિલ્વકપત્રાણાં ઘૃતભૃષ્ટે સશર્કરે ।
પેયોત્કાર્યથવા ચ્છર્દિતૃટ્કાસામાતિસારજિત્ ॥

ગૌરસર્ષપગણ્ડીરવિડઙ્ગવ્યોષચિત્રકાન્ ।
સાભયાન્ સાધયેત્તોયે યવાગૂસ્તેન ચામ્ભસા ॥

સસર્પિર્લવણા કાસે હિધ્માશ્વાસે સપીનસે ।
પાણ્ડ્વામયે ક્ષયે શોફે કર્ણશૂલે ચ શસ્યતે ॥

કણ્ટકારીરસે સિદ્ધો મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ ।
સગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વકાસભિષગ્જિતમ્ ॥

વાતઘ્નૌષધનિઃક્વાથે ક્ષીરં યૂષાન્ રસાનપિ ।
વૈષ્કિરાન્ પ્રાતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ ક્ષયકાસિને ॥

ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુપાના નિદર્શિતાઃ ।
ક્ષયકાસે ઽપિ તે યોજ્યા વક્ષ્યતે યચ્ચ યક્ષ્મણિ ॥

બૃંહણં દીપનં ચાગ્નેઃ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્ ।
વ્યત્યાસાત્ ક્ષયકાસિભ્યો બલ્યં સર્વં પ્રશસ્યતે ॥

સન્નિપાતોદ્ભવો ઘોરઃ ક્ષયકાસો યતસ્તતઃ ।
યથાદોષબલં તસ્ય સન્નિપાતહિતં હિતમ્ ॥