Ashtanga Sangraha · Chapter 4.4

athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret /
vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ //

lehairdhūmaistatahābhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ /
bastibhirbaddhaviḍvātaṃ sapittaṃ tvaurdhvabhaktikaiḥ //

guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthak triṃśatpalādrase /
prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ //

kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ /
dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet //

daśamūlasya niryūhe pītaṃ maṇḍānupāyinā /
sakāsaśvāsahṛtpārśvagrahaṇīrogagulmanut //

kāśmaryatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam /
dve pāṭhe devadārvṛddhisvaguptāgnikagokṣuram //

vyāghnītāmalakīmedākākanāsāśatāvarīḥ /
vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipācitaḥ //

kṣīreṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalīmakān /
gulmāruciyakṛtplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ //

kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśophakṣayāṃśca saḥ /
droṇe 'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ /
palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam //

tulārdhaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam /
samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat //

prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ /
pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām /
sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet //

vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit /
aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ //

sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtāplutam /
lihyāt payaścānupibedājaṃ kāsābhipīḍitaḥ //

viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnāṃ pippalī hiṅgu saindhavam /
bhāṅgarkṣīraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā /
sakaphe 'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu //

durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ rāsnāṃ sitopalām /
lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje //

dusparśāṃ pippalīṃ mustaṃ bhārṅgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm /
purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet //

tadvat sakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgīṃ tadvadeva ca /
pibet kṛṣṇāṃ ca koṣṇena salilena sasaindhavām //

mustunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukāḥ /
pibet badaramajño vā madirādadhimastubhiḥ /
athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam //

kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet /
hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ //

grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān /
rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān //

yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ /
rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśāṭhipauṣkaraiḥ //

siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet /
kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśinīm //

daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām /
pibet samatilāṃ peyāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām /
mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām //

vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ /
kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam //

snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ /
dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet //

pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam /
tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ /
phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ //

pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām /
yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ //

hṛtadoṣo himaṃ snigdhaṃ svādu saṃsarjanaṃ bhajet /
ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam //

pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham /
lākāmṛtāphaladrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ //

dusparśākarkaṭīśuṇṭhīśaṭhīdrākṣāsitābalāḥ /
nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam //

kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te /
ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām /
payo 'nupānāṃ śṛṅgīṃ vā lihyātsājyasitāmadhu //

lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ /
sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ //

mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśat pippalīḥ śarkarāpalam /
lehayenmadhunā gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam //

tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ /
lājamustaśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ /
śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā //

pippalyāmalakadrākṣālājalākṣāsitopalāḥ /
sañcūrṇya paktvā payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ //

vidārīkṣumṛṇālānāṃ rasān kṣīraṃ sitopalām /
pibet kṣaudreṇa saṃyojya pittakāsamapohati //

madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ /
mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ //

ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ /
śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ /
śarkarāmbho 'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasaḥ payaḥ //

kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ /
pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet //

drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale /
tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibet samadhuśarkaram //

sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunānvitām /
śaṭhīddrīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam /
piṣṭvā rasaṃ pibet pūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrchitam //

mahiṣyajāvīgokṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ /
sarpiḥ siddhaṃ pibet tadvanmadhureṇa gaṇena vā //

kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam /
saśarkaraṃ pibet prātarlihyādvā mākṣikānvitam //

kṣīrivṛkṣāḍkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam /
pāyayet pittakāsārtaṃ madhunā vāvalehayet //

medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām /
śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām //

kalkīkṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat /
pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit //

lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet /
kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt //

snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam /
snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ //

tīkṣṇairvirekairbalinaṃ saṃsargīṃ cāsya yojayet /
yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ //

kāsamardakavārtākavyāghnīkṣārakaṇānvitaiḥ /
dhānvabailarasaiḥsnehaustilasarṣapanimbajaiḥ //

daśamūlāmbu gharmāmbu madya madhvambu vā pibet /
mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolairanvitaṃ niśām //

pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu /
pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveraṃ bibhītakam //

devadārvabhayā mustaṃ pippalīviśvabheṣajam /
guḍūcī pippalībhāṅrgīśṛṅgīkarkaṭakasya ca //

vyoṣadāruciḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ /
nidigdhikāyā mūlatvaṅmaricaiḥ saha yojitā //

śikhikukkuṭapiñchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ /
viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ //

kaphakāsaharā lehāḥ sapta ślokārdhayojitāḥ /
madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam //

pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān /
kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca //

devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ /
pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyādhātrīsitopalāḥ //

madhutailayutāvetau lehau vātānuge kaphe /
viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ manaḥśilām //

kāse śvāse ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam /
guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit /
kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam //

dve pale dāḍimādaṣṭAu guḍādvyoṣāt palatrayam /
rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit //

pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣīpippalīghanam /
piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet /
tadvanmustāśaṭhīśuṇṭhīnāgarātiviṣabhayāḥ //

pibejjvaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam /
athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram //

sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale 'pi vā /
tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam //

pāyayet kaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam /
sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram //

cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet /
daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet //

puṣkarāhvaśaṭhīvilvasurasavyoṣahiṅgubhiḥ /
peyānupānaṃ tat sarvavātaśleṣmāmayāpaham //

nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajidghṛtam /
ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam //

punarnavsitāṭikāsurasakāsamardāmṛtā /
paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ /
ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate /
na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam //

samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake /
ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ //

sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ /
vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ //

mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ /
śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet //

kalkaistat sarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate //

kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe 'mbhasaḥ pacet /
tenāḍhakena kvāthasya ghṛtaprasyaṃ picūnmitaiḥ //

rāsnādusparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ /
sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca tajjayet //

kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān /
pacedvyāghnītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe 'pāmāḍhakasthite //

kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān /
śṛṅgīrbhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān //

sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca /
matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet //

darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet /
pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca //

leho 'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit /
triphalāpippalīpāṭhāsārivābṛhatīdvayam /
maricaṃ padmakaṃ mustamuśīraṃ cākṣasammitam //

paktvā jalāḍhake pādaśeṣe kṣīrapalāṣṭakam /
datvā guḍasya ca palaṃ pacedādarvilepanāt //

lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameva niyacchati /
sādhitaṃ kṣīramebhirvā tilakṣaudrayutaṃ pibet //

śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe //

manaḥśilālamadhukamāṃsīmuste 'ṅgudītvacaḥ /
dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu //

niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ /
vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān //

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅgeṣṭālaṃ manaḥśilām /
maricaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm //

kṛtvā vartiṃ pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvartinī /
ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ pibet tadvat guḍāmbu vā //

nepālītālamaricalākṣāñjanakuṭannaṭaiḥ /
uśīrarohiṣaphaladrāmilīvaṃśalekhanaiḥ //

pūrvakalpena dhūmo 'yaṃ sānupāno vidhīyate /
kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ /
kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ //

tamakaḥ kaphakāse tu syāccet pittānubandhajaḥ /
pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayat //

kaphānubandhe pavane kuryāt kaphaharāṃ kriyām /
pittānubamdhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm //

vātaśleṣmātmake śuṣke snigdhamārdre virūkṣaṇam /
kāse karma sapitte tu kaphaje tiktasaṃyutam //