અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.4

અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

કેવલાનિલજં કાસં સ્નેહૈરાદાવુપાચરેત્ ।
વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ પેયાયૂષરસાદિભિઃ ॥

લેહૈર્ધૂમૈસ્તતહાભ્યઙ્ગસ્વેદસેકાવગાહનૈઃ ।
બસ્તિભિર્બદ્ધવિડ્વાતં સપિત્તં ત્વૌર્ધ્વભક્તિકૈઃ ॥

ગુડૂચીકણ્ટકારીભ્યાં પૃથક્ ત્રિંશત્પલાદ્રસે ।
પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતકાસનુદ્વહ્નિદીપનઃ ॥

ક્ષારરાસ્નાવચાહિઙ્ગુપાઠાયષ્ટ્યાહ્વધાન્યકૈઃ ।
દ્વિશાણૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પઞ્ચકોલયુતૈઃ પચેત્ ॥

દશમૂલસ્ય નિર્યૂહે પીતં મણ્ડાનુપાયિના ।
સકાસશ્વાસહૃત્પાર્શ્વગ્રહણીરોગગુલ્મનુત્ ॥

કાશ્મર્યત્રિફલાવ્યોષશઠીદ્રાક્ષાપરૂષકમ્ ।
દ્વે પાઠે દેવદાર્વૃદ્ધિસ્વગુપ્તાગ્નિકગોક્ષુરમ્ ॥

વ્યાઘ્નીતામલકીમેદાકાકનાસાશતાવરીઃ ।
વિદારી ચ ઘૃતપ્રસ્થઃ કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપાચિતઃ ॥

ક્ષીરેણ ચ જયત્યાશુ જ્વરકાસહલીમકાન્ ।
ગુલ્મારુચિયકૃત્પ્લીહશિરોહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ ॥

કામલાર્શોનિલાષ્ઠીલાક્ષતશોફક્ષયાંશ્ચ સઃ ।
દ્રોણે ઽપાં સાધયેદ્રાસ્નાદશમૂલશતાવરીઃ ।
પલોન્મિતા દ્વિકુડવં કુલત્થં બદરં યવમ્ ॥

તુલાર્ધં ચાજમાંસસ્ય તેન સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્ ।
સમક્ષીરં પલાંશૈશ્ચ જીવનીયૈઃ સમીક્ષ્ય તત્ ॥

પ્રયુક્તં વાતરોગેષુ પાનનાવનબસ્તિભિઃ ।
પઞ્ચકાસાન્ શિરઃકમ્પં યોનિવઙ્ક્ષણવેદનામ્ ।
સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ સપ્લીહોર્ધ્વાનિલાન્ જયેત્ ॥

વિદાર્યાદિગણક્વાથકલ્કસિદ્ધં ચ કાસજિત્ ।
અશોકબીજક્ષવકજન્તુઘ્નાઞ્જનપદ્મકૈઃ ॥

સબિડૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં તચ્ચૂર્ણં વા ઘૃતાપ્લુતમ્ ।
લિહ્યાત્ પયશ્ચાનુપિબેદાજં કાસાભિપીડિતઃ ॥

વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્નાં પિપ્પલી હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્ ।
ભાઙ્ગર્ક્ષીરશ્ચ તચ્ચૂર્ણં પિબેદ્વા ઘૃતમાત્રયા ।
સકફે ઽનિલજે કાસે શ્વાસહિધ્માહતાગ્નિષુ ॥

દુરાલભાં શૃઙ્ગવેરં શઠીં રાસ્નાં સિતોપલામ્ ।
લિહ્યાત્ કર્કટશૃઙ્ગીં ચ કાસે તૈલેન વાતજે ॥

દુસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તં ભાર્ઙ્ગીં કર્કટકીં શઠીમ્ ।
પુરાણગુડતૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતાન્યવલેહયેત્ ॥

તદ્વત્ સકૃષ્ણાં શુણ્ઠીં ચ સભાર્ઙ્ગીં તદ્વદેવ ચ ।
પિબેત્ કૃષ્ણાં ચ કોષ્ણેન સલિલેન સસૈન્ધવામ્ ॥

મુસ્તુના સસિતાં શુણ્ઠીં દધ્ના વા કણરેણુકાઃ ।
પિબેત્ બદરમજ્ઞો વા મદિરાદધિમસ્તુભિઃ ।
અથવા પિપ્પલીકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્ ॥

કાસી સપીનસો ધૂમં સ્નૈહિકં વિધિના પિબેત્ ।
હિધ્માશ્વાસોક્તધૂમાંશ્ચ ક્ષીરમાંસરસાશનઃ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિયવગોધૂમષષ્ટિકાન્ ।
રસૈર્માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્વા ભોજયેદ્ધિતાન્ ॥

યવાનીપિપ્પલીબિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકૈઃ ।
રાસ્નાજાજીપૃથક્પર્ણીપલાશશાઠિપૌષ્કરૈઃ ॥

સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામ્લલવણાં પેયામનિલજે પિબેત્ ।
કટીહૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠાર્તિશ્વાસહિધ્માપ્રણાશિનીમ્ ॥

દશમૂલરસે તદ્વત્ પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામ્ ।
પિબેત્ સમતિલાં પેયાં ક્ષૈરેયીં વા સસૈન્ધવામ્ ।
માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈર્માંસૈર્વા સાજ્યસૈન્ધવામ્ ॥

વાસ્તુકો વાયસીશાકં કાસઘ્નઃ સુનિષણ્ણકઃ ।
કણ્ટકાર્યાઃ ફલં પત્રં બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્ ॥

સ્નેહાસ્તૈલાદયો ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ ।
દધિમસ્ત્વારનાલામ્લફલામ્બુમદિરાઃ પિબેત્ ॥

પિત્તકાસે તુ સકફે વમનં સર્પિષા હિતમ્ ।
તથા મદનકાશ્મર્યમધુકક્વથિતૈર્જલૈઃ ।
ફલયષ્ટ્યાહ્વકલ્કૈર્વા વિદારીક્ષુરસાપ્લુતૈઃ ॥

પિત્તકાસે તનુકફે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્ ।
યુઞ્જ્યાદ્વિરેકાય યુતાં ઘનશ્લેષ્મણિ તિક્તકૈઃ ॥

હૃતદોષો હિમં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ સંસર્જનં ભજેત્ ।
ઘને કફે તુ શિશિરં રૂક્ષં તિક્તોપસંહિતમ્ ॥

પિપ્પલીમુસ્તયષ્ટ્યાહ્વદ્રાક્ષામૂર્વામહૌષધમ્ ।
લાકામૃતાફલદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીસિતાઃ ॥

દુસ્પર્શાકર્કટીશુણ્ઠીશઠીદ્રાક્ષાસિતાબલાઃ ।
નિદિગ્ધિકામૂલફલં વટબીજં રસાઞ્જનમ્ ॥

ખર્જૂરં પિપ્પલી વાંશી શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ પઞ્ચ તે ।
ઘૃતક્ષૌદ્રયુતા લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈઃ પિત્તકાસિનામ્ ।
પયો ઽનુપાનાં શૃઙ્ગીં વા લિહ્યાત્સાજ્યસિતામધુ ॥

લેહઃ પૈત્તે સિતાધાત્રીક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાહિમોત્પલૈઃ ।
સકફે સાબ્દમરિચઃ સઘૃતઃ સાનિલે હિતઃ ॥

મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્ પિપ્પલીઃ શર્કરાપલમ્ ।
લેહયેન્મધુના ગોર્વા ક્ષીરપસ્ય શકૃદ્રસમ્ ॥

ત્વગેલાવ્યોષમૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ ।
લાજમુસ્તશઠીરાસ્નાધાત્રીફલબિભીતકૈઃ ।
શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્લેહો હૃદ્રોગકાસહા ॥

પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાલાજલાક્ષાસિતોપલાઃ ।
સઞ્ચૂર્ણ્ય પક્ત્વા પયસા લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રાષ્ટભાગિકાઃ ॥

વિદારીક્ષુમૃણાલાનાં રસાન્ ક્ષીરં સિતોપલામ્ ।
પિબેત્ ક્ષૌદ્રેણ સંયોજ્ય પિત્તકાસમપોહતિ ॥

મધુરૈર્જાઙ્ગલરસૈર્યવશ્યામાકકોદ્રવાઃ ।
મુદ્ગાદિયૂષૈઃ શાકૈશ્ચ તિક્તકૈર્માત્રયા હિતાઃ ॥

ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાશ્ચ તિક્તકા મધુસંયુતાઃ ।
શાલયઃ સ્યુસ્તનુકફે ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિઃ ।
શર્કરામ્ભો ઽનુપાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસઃ પયઃ ॥

કાકોલીબૃહતીમેદાદ્વયૈઃ સવૃષનાગરૈઃ ।
પિત્તકાસે રસક્ષીરપેયાયૂષાન્ પ્રકલ્પયેત્ ॥

દ્રાક્ષાં કણાં પઞ્ચમૂલં તૃણાખ્યં ચ પચેજ્જલે ।
તેન ક્ષીરં શૃતં શીતં પિબેત્ સમધુશર્કરમ્ ॥

સાધિતાં તેન પેયાં વા સુશીતાં મધુનાન્વિતામ્ ।
શઠીદ્દ્રીબેરબૃહતીશર્કરાવિશ્વભેષજમ્ ।
પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્ પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃતમૂર્છિતમ્ ॥

મહિષ્યજાવીગોક્ષીરધાત્રીફલરસૈઃ સમૈઃ ।
સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેત્ તદ્વન્મધુરેણ ગણેન વા ॥

ક્વાથીકૃતેનેક્ષુરસે ક્ષીરયુક્તેન સાધિતમ્ ।
સશર્કરં પિબેત્ પ્રાતર્લિહ્યાદ્વા માક્ષિકાન્વિતમ્ ॥

ક્ષીરિવૃક્ષાડ્કુરક્વાથે પક્વં ક્ષીરસમં ઘૃતમ્ ।
પાયયેત્ પિત્તકાસાર્તં મધુના વાવલેહયેત્ ॥

મેદાં વિદારીં કાકોલીં સ્વયંગુપ્તાફલં બલામ્ ।
શર્કરાં જીવકં મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ દુરાલભામ્ ॥

કલ્કીકૃત્ય પચેત્ સર્પિઃ ક્ષીરેણાષ્ટગુણેન તત્ ।
પાનભોજનલેહેષુ પ્રયુક્તં પિત્તકાસજિત્ ॥

લિહ્યાદ્વા ચૂર્ણમેતેષાં કષાયમથવા પિબેત્ ।
કફકાસી પિબેદાદૌ સુરકાષ્ઠાત્ પ્રદીપિતાત્ ॥

સ્નેહં પરિસ્રુતં વ્યોષયવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્ ।
સ્નિગ્ધં વિરેચયેદૂર્ધ્વમધો મૂર્ધ્નિ ચ યુક્તિતઃ ॥

તીક્ષ્ણૈર્વિરેકૈર્બલિનં સંસર્ગીં ચાસ્ય યોજયેત્ ।
યવમુદ્ગકુલત્થાન્નૈરુષ્ણરૂક્ષૈઃ કટૂત્કટૈઃ ॥

કાસમર્દકવાર્તાકવ્યાઘ્નીક્ષારકણાન્વિતૈઃ ।
ધાન્વબૈલરસૈઃસ્નેહૌસ્તિલસર્ષપનિમ્બજૈઃ ॥

દશમૂલામ્બુ ઘર્મામ્બુ મદ્ય મધ્વમ્બુ વા પિબેત્ ।
મૂલૈઃ પૌષ્કરશમ્યાકપટોલૈરન્વિતં નિશામ્ ॥

પિબેદ્વારિ સહક્ષૌદ્રં કાલેષ્વન્નસ્ય વા ત્રિષુ ।
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલં શૃઙ્ગવેરં બિભીતકમ્ ॥

દેવદાર્વભયા મુસ્તં પિપ્પલીવિશ્વભેષજમ્ ।
ગુડૂચી પિપ્પલીભાઙ્ર્ગીશૃઙ્ગીકર્કટકસ્ય ચ ॥

વ્યોષદારુચિડઙ્ગાનિ ત્રિફલાશર્કરાબલાઃ ।
નિદિગ્ધિકાયા મૂલત્વઙ્મરિચૈઃ સહ યોજિતા ॥

શિખિકુક્કુટપિઞ્છાનાં મષી ક્ષારો યવોદ્ભવઃ ।
વિશાલા પિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતા ચ મધુદ્રવાઃ ॥

કફકાસહરા લેહાઃ સપ્ત શ્લોકાર્ધયોજિતાઃ ।
મધુના મરિચં લિહ્યાન્મધુનૈવ ચ જોઙ્ગકમ્ ॥

પૃથગ્રસાંશ્ચ મધુના વ્યાઘ્રીવાર્તાકભૃઙ્ગજાન્ ।
કાસઘ્નસ્યાશ્વશકૃતઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ ॥

દેવદારુશઠીરાસ્નાકર્કટાખ્યાદુરાલભાઃ ।
પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યાધાત્રીસિતોપલાઃ ॥

મધુતૈલયુતાવેતૌ લેહૌ વાતાનુગે કફે ।
વિડઙ્ગં સૈન્ધવં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં વ્યોષં મનઃશિલામ્ ॥

કાસે શ્વાસે ચ હિધ્માયાં લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રઘૃતાપ્લુતમ્ ।
ગુડક્ષારોષણકણાદાડિમં શ્વાસકાસજિત્ ।
ક્રમાત્પલદ્વયાર્ધાક્ષકર્ષાર્ધાક્ષપલોન્મિતમ્ ॥

દ્વે પલે દાડિમાદષ્ટૌ ગુડાદ્વ્યોષાત્ પલત્રયમ્ ।
રોચનં દીપનં સ્વર્યં પીનસશ્વાસકાસજિત્ ॥

પાઠાશુણ્ઠીશઠીમૂર્વાગવાક્ષીપિપ્પલીઘનમ્ ।
પિષ્ટ્વા ઘર્મામ્બુના હિઙ્ગુસૈન્ધવાભ્યાં યુતં પિબેત્ ।
તદ્વન્મુસ્તાશઠીશુણ્ઠીનાગરાતિવિષભયાઃ ॥

પિબેજ્જ્વરોક્તં પથ્યાદિ સશૃઙ્ગીકં ચ પાચનમ્ ।
અથવા દીપ્યકત્રિવૃદ્વિશાલાઘનપૌષ્કરમ્ ॥

સકણં ક્વથિતં મૂત્રે કફકાસી જલે ઽપિ વા ।
તૈલભૃષ્ટં ચ વૈદેહીકલ્કાક્ષં સસિતોપલમ્ ॥

પાયયેત્ કફકાસઘ્નં કુલત્થસલિલાપ્લુતમ્ ।
સૌવર્ચલાભયાધાત્રીપિપ્પલીક્ષારનાગરમ્ ॥

ચૂર્ણિતં સર્પિષા વાતકફકાસહરં પિબેત્ ।
દશમૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષસમૈઃ પચેત્ ॥

પુષ્કરાહ્વશઠીવિલ્વસુરસવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ ।
પેયાનુપાનં તત્ સર્વવાતશ્લેષ્મામયાપહમ્ ॥

નિર્ગુણ્ડીપત્રનિર્યાસસાધિતં કાસજિદ્ઘૃતમ્ ।
ઘૃતં રસે વિડઙ્ગાનાં વ્યોષગર્ભં ચ સાધિતમ્ ॥

પુનર્નવ્સિતાટિકાસુરસકાસમર્દામૃતા ।
પટોલબૃહતીફણિજ્જકરસૈઃ પયઃસંયુતૈઃ ।
ઘૃતં ત્રિકટુના ચ સિદ્ધમુપયુજ્ય સઞ્જાયતે ।
ન કાસવિષમજ્વરક્ષયગુદાઙ્કુરેભ્યો ભયમ્ ॥

સમૂલફલપત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે ।
ઘૃતપ્રસ્થં બલાવ્યોષવિડઙ્ગશઠિદાડિમૈઃ ॥

સૌવર્ચલયવક્ષારમૂલામલકપૌષ્કરૈઃ ।
વૃશ્ચીવબૃહતીપથ્યાયવાનીચિત્રકર્ધિભિઃ ॥

મૃદ્વીકાચવ્યવર્ષાભૂદુરાલમ્ભામ્લવેતસૈઃ ।
શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ઙ્ગીરાસ્નાગોક્ષુરકૈઃ પચેત્ ॥

કલ્કૈસ્તત્ સર્વકાસેષુ શ્વાસહિધ્માસુ ચેષ્યતે ॥

કણ્ટકાર્યાસ્તુલાં ક્ષુણ્ણાં પક્ત્વા દ્રોણે ઽમ્ભસઃ પચેત્ ।
તેનાઢકેન ક્વાથસ્ય ઘૃતપ્રસ્યં પિચૂન્મિતૈઃ ॥

રાસ્નાદુસ્પર્શષઙ્ગ્રન્થાપિપ્પલીદ્વયચિત્રકૈઃ ।
સૌવર્ચલયવક્ષારકૃષ્ણામૂલૈશ્ચ તજ્જયેત્ ॥

કાસશ્વાસકફષ્ઠીવહિધ્મારોચકપીનસાન્ ।
પચેદ્વ્યાઘ્નીતુલાં ક્ષુણ્ણાં વહે ઽપામાઢકસ્થિતે ॥

ક્ષિપેત્ પૂતે તુ સઞ્ચૂર્ણ્ય વ્યોષરાસ્નામૃતાગ્નિકાન્ ।
શૃઙ્ગીર્ભાર્ઙ્ગીઘનગ્રન્થિધન્વયાસાન્ પલાર્ધકાન્ ॥

સર્પિષઃ ષોડશપલં ચત્વારિંશત્પલાનિ ચ ।
મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ શુદ્ધાયાઃ પુનશ્ચ તદધિશ્રયેત્ ॥

દર્વીલેપિનિ શીતે ચ પૃથક્ દ્વિકુડવં ક્ષિપેત્ ।
પિપ્પલીનાં તવક્ષીર્યા માક્ષિકસ્યાનવસ્ય ચ ॥

લેહો ઽયં ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામશ્વાસકાસજિત્ ।
ત્રિફલાપિપ્પલીપાઠાસારિવાબૃહતીદ્વયમ્ ।
મરિચં પદ્મકં મુસ્તમુશીરં ચાક્ષસમ્મિતમ્ ॥

પક્ત્વા જલાઢકે પાદશેષે ક્ષીરપલાષ્ટકમ્ ।
દત્વા ગુડસ્ય ચ પલં પચેદાદર્વિલેપનાત્ ॥

લેહઃ કફોલ્બણં કાસં સર્વમેવ નિયચ્છતિ ।
સાધિતં ક્ષીરમેભિર્વા તિલક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ॥

શમનં ચ પિબેદ્ધૂમં શોધનં બહલે કફે ॥

મનઃશિલાલમધુકમાંસીમુસ્તે ઽઙ્ગુદીત્વચઃ ।
ધૂમં કાસઘ્નવિધિના પીત્વા ક્ષીરં પિબેદનુ ॥

નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ગુડયુતં કોષ્ણં ધૂમો નિહન્તિ સઃ ।
વાતશ્લેષ્મોત્તરાન્ કાસાનચિરેણ ચિરન્તનાન્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં શાર્ઙ્ગેષ્ટાલં મનઃશિલામ્ ।
મરિચં પિપ્પલીં દ્રાક્ષામેલાં સુરસમઞ્જરીમ્ ॥

કૃત્વા વર્તિં પિબેદ્ધૂમં ક્ષૌમચૈલાનુવર્તિની ।
ઘૃતાક્તામનુ ચ ક્ષીરં પિબેત્ તદ્વત્ ગુડામ્બુ વા ॥

નેપાલીતાલમરિચલાક્ષાઞ્જનકુટન્નટૈઃ ।
ઉશીરરોહિષફલદ્રામિલીવંશલેખનૈઃ ॥

પૂર્વકલ્પેન ધૂમો ઽયં સાનુપાનો વિધીયતે ।
કાર્પાસાસ્થ્યશ્વગન્ધા ચ ધૂમઃ કાસવિનાશનઃ ।
કોશાતકીફલાન્મધ્યૈઃ પિબેદ્વા સમનઃશિલૈઃ ॥

તમકઃ કફકાસે તુ સ્યાચ્ચેત્ પિત્તાનુબન્ધજઃ ।
પિત્તકાસક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયત્ ॥

કફાનુબન્ધે પવને કુર્યાત્ કફહરાં ક્રિયામ્ ।
પિત્તાનુબમ્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તનાશિનીમ્ ॥

વાતશ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે સ્નિગ્ધમાર્દ્રે વિરૂક્ષણમ્ ।
કાસે કર્મ સપિત્તે તુ કફજે તિક્તસંયુતમ્ ॥