Ashtanga Sangraha · Chapter 4.3

athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

ūrdhvagaṃ balino 'vegamekadoṣānugaṃ navam /
raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam //

adhogaṃ yāpayedraktaṃ yacca doṣadvayānugam /
śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntarañca yat //

atipravṛttaṃ mandāgnostridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet /
jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam //

deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet /
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ cādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā //

santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya sādhayet /
ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam /
śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghyabṛṃhyānavekṣya ca //

ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau /
upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ //

adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ /
ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ peyā pūrvamadhogate //

aśnato balino 'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt /
dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat //

trivṛtātriphalādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ /
gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣākṣaudrasitotkaṭāḥ /
yathāsvaṃ kalpavihitā virekārthaṃ prayojayet //

trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram /
sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ //

triphalā trivṛtā śyāmā pippalī śarkarā madhu /
modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ //

trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā /
vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu //

sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam /
phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam //

kṣīraṃ vā rasamikṣorvā śuddhasyānantaro vidhiḥ /
yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam //

mantho jvarokto drākṣādiḥ pittaghnairvā phalaḥ kṛtaḥ /
madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā //

mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ /
dāḍimāmalakāmlo vā mandāgnyamlābhilāṣiṇaḥ //

kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ /
uśīraṃ śābaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ kucandanam //

hrīberaṃ dhātakīpuspaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā /
ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ //

bhūnimbasevyajaladāścandanāmbupriyaṅgavaḥ /
śāliparṇyā yutā mudgāḥ pṛśniparṇyā masūrakāḥ //

tuvaryo vātibalayā balayā vā hareṇavaḥ /
tatkaṣāye hitāḥ peyā māṃsapeyāstathā rasāḥ //

anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣaudraśarkarāḥ /
śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ śākaṃ māṃsaṃ ca śasyate //

annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam /
pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam //

laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā /
padmakādyañjanādiṃ ca sārivādiṃ ca kalpayet //

annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam /
kaphānuge yūṣaśākaṃ mārutānugate rasaḥ //

abhīroraṅkurairlāvāḥ sahamudgāḥ paṭolajaiḥ /
makuṣṭhādhanvayāsotthairasrapitte paraṃ matāḥ //

śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ /
udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike //

plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ /
bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau //

vartikāmbhojanālānāmaśvatthasya kapiñjalaḥ /
yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet //

vāsārasena phalinīmṛllodhrāñjanamākṣikam /
pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt //

śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā /
vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ sa hyasya paramauṣadham //

vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet /
tenaiva vā kṣaudrayutaṃ padmakesarapadmakam //

salodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam /
lihyādvā madhusarpirbhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam //

pathyārajanyahiṃsrā vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā /
phalinīlodhrakhadiraśālmakovidārajam //

śirīṣaśelukakubhīsinduvārātimuktajam /
palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca //

madhunā cūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā /
puṣpairebhirvipakvaṃ ca sakṣaudraṃ māhiṣaṃ ghṛtam //

lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā /
lājāḥ śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām //

kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīrīṃ sitopalām /
gairikaṃ madhukaṃ lodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam //

taṇḍūlīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam /
paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam //

lodhro vṛṣastaṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā /
śatāvarī gopakanyākākolyau madhuyaṣṭikā //

raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ /
sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatācchakṛt //

atinisrutarakto vā kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet /
jāṅgalaṃ bhakṣayedvājaṃ māsaṃ pittayutaṃ yakṛt //

lodhrakālīyakośīraphalinīśaṅkhagairikam /
paṭolapatraṃ dusparśā samaṅgā sārivālatā //

tvagjambuvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt /
kirātatiktakramukamustakaṭphalapadmakam //

prapauṇḍarīkaddrīberakamalotpalaparpaṭam /
candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā saśarkaram //

phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā /
pītamāśu jayatyasraṃ tṛḍdāhatamakānapi //

candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ /
balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā //

prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ /
suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit //

tadvadacchaḥ sitālodhramadhukośīracandanāt /
mṛcchyāmāsārivāmustādhātakīyaṣṭikānvitāt //

vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodakam /
madhūdakaṃ rasaṃ cekṣoḥ piben jayati śoṇitam //

āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ /
sthitaṃ tat guptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam //

madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam /
trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā //

pibet karañjabījaṃ vā tenakṣaudrasitāyutam /
lodhracandanayaṣṭyāhvaṃ tena yaṣṭyāhvameva vā //

nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhukaṃ padmakesaram /
chinnodbhavā ca śīto 'yaṃ kaṣāyo raktapittajit //

ye ca pittajvare proktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet /
kaṣāyairvividhairebhirdopte 'gnau vijite kaphe //

raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ /
yuñjyājchāgaṃ śṛtaṃ tadvat gavyaṃ pañcaguṇe 'mbhasi //

pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu /
jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ //

pṛthak pṛthak śṛtaṃ śītaṃ saghṛtaṃ sitayāthavā /
kṣīreṇa vamanīpuṣpaṃ madhukaṃ madhuśarkarām //

gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ /
hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam //

viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu /
vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi //

raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet /
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva tu /
kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayet ghṛtam //

samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe 'mbhasi /
paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet //

tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudraṃ pittaśoṇitam /
pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ //

timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet /
palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet //

sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ tadvadvatsakasādhitam /
lodhrotpalasamaṅgābhistathaiva trāyamāṇayā //

lājagodhūmamadhukasitācūrṇaṃ payodravam /
ghṛtenotkarikāṃ kṛtvā khādet pittāsravāriṇīm //

rakte sapicche sakaphe grāthite kaṇṭhamārgage /
lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam //

mṛṇālāmbhojakiñjamlkaśyāmāsanamadhūkajam /
tadvat pṛthak pṛthak kṣāraṃ ghṛtaṃ kṣīreṇa sādhayet //

piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ /
phalapūrakamūlena vidāryā madhukena ca //

tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāsrapittajit /
pañcabhiḥ pañcamūlaiśca siddhamādyaistadarthakṛt //

gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate /
madhukāñjanamāñjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ //

suvarṇalodhrakālīyasamaṅgāmbujacandanaiḥ /
saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ //

kṣīreṇāsthāpayedenaṃ snātaṃ ca śiśirāmbhasā /
kṣīreṇaivāśayecchālīstato madhukasarpiṣā //

kāle 'nuvāsayedevamatisāre 'pi dustare /
jīrṇe 'sṛkprabale kuryādvireke cātiyogini //

vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ vāsthāpane payaḥ /
sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane //

mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ /
īdṛśaireva tadvacca pradare 'pi vidhiḥ smṛtaḥ //

chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite /
viśeṣāt pradarasyoktaṃ yonirogeṣu caiṣadham //

ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet /
kaṣāyayogān pūrvektān kṣīrekṣvādirasāplutān //

kṣīrādīn sasitaṃ toyaṃ kevalaṃ vā hitaṃ jalam /
raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya ca //

kalpayecchītavargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu /
yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam /
raktapitte hitaṃ tacca kṣatakṣīṇe hitaṃ ca yat //