અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.3

અથાતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઊર્ધ્વગં બલિનો ઽવેગમેકદોષાનુગં નવમ્ ।
રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધયેન્નિરુપદ્રવમ્ ॥

અધોગં યાપયેદ્રક્તં યચ્ચ દોષદ્વયાનુગમ્ ।
શાન્તં શાન્તં પુનઃ કુપ્યન્માર્ગાન્માર્ગાન્તરઞ્ચ યત્ ॥

અતિપ્રવૃત્તં મન્દાગ્નોસ્ત્રિદોષં દ્વિપથં ત્યજેત્ ।
જ્ઞાત્વા નિદાનમયનં મલાવનુબલૌ બલમ્ ॥

દેશકાલાદ્યવસ્થાં ચ રક્તપિત્તે પ્રયોજયેત્ ।
લઙ્ઘનં બૃંહણં ચાદૌ શોધનં શમનં તથા ॥

સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહુદોષસ્ય સાધયેત્ ।
ઊર્ધ્વભાગં વિરેકેણ વમનેન ત્વધોગતમ્ ।
શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાન્યલ્લઙ્ઘ્યબૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચ ॥

ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે શમનૌ રસૌ તિક્તકષાયકૌ ।
ઉપવાસશ્ચ નિઃશુણ્ઠીષડઙ્ગોદકપાયિનઃ ॥

અધોગે રક્તપિત્તે તુ બૃંહણો મધુરો રસઃ ।
ઊર્ધ્વગે તર્પણં યોજ્યં પેયા પૂર્વમધોગતે ॥

અશ્નતો બલિનો ઽશુદ્ધં ન ધાર્યં તદ્ધિ રોગકૃત્ ।
ધારયેદન્યથા શીઘ્રમગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ તત્ ॥

ત્રિવૃતાત્રિફલાધાત્રીત્રાયન્ત્યારગ્વધાભયાઃ ।
ગવાક્ષીક્ષુરસક્ષીરદ્રાક્ષાક્ષૌદ્રસિતોત્કટાઃ ।
યથાસ્વં કલ્પવિહિતા વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્ ॥

ત્રિવૃચ્છ્યામાકષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્ ।
સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ ॥

ત્રિફલા ત્રિવૃતા શ્યામા પિપ્પલી શર્કરા મધુ ।
મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરાપહઃ ॥

ત્રિવૃત્સમસિતા તદ્વત્ પિપ્પલીપાદસંયુતા ।
વમનં ફલસંયુક્તં તર્પણં સસિતામધુ ॥

સસિતં વા જલં ક્ષૌદ્રયુક્તં વા મધુકોદકમ્ ।
ફલેન્દ્રયવગાઙ્ગેયીમધુકં વા સમાક્ષિકમ્ ॥

ક્ષીરં વા રસમિક્ષોર્વા શુદ્ધસ્યાનન્તરો વિધિઃ ।
યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્ ॥

મન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ પિત્તઘ્નૈર્વા ફલઃ કૃતઃ ।
મધુખર્જૂરમૃદ્વીકાપરૂષકસિતામ્ભસા ॥

મન્થો વા પઞ્ચસારેણ સઘૃતૈર્લાજસક્તુભિઃ ।
દાડિમામલકામ્લો વા મન્દાગ્ન્યમ્લાભિલાષિણઃ ॥

કમલોત્પલકિઞ્જલ્કપૃશ્નિપર્ણીપ્રિયઙ્ગુકાઃ ।
ઉશીરં શાબરં લોધ્રં શૃઙ્ગવેરં કુચન્દનમ્ ॥

હ્રીબેરં ધાતકીપુસ્પં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા ।
અર્ધાર્ધૈર્વિહિતાઃ પેયા વક્ષ્યન્તે પાદયૌગિકાઃ ॥

ભૂનિમ્બસેવ્યજલદાશ્ચન્દનામ્બુપ્રિયઙ્ગવઃ ।
શાલિપર્ણ્યા યુતા મુદ્ગાઃ પૃશ્નિપર્ણ્યા મસૂરકાઃ ॥

તુવર્યો વાતિબલયા બલયા વા હરેણવઃ ।
તત્કષાયે હિતાઃ પેયા માંસપેયાસ્તથા રસાઃ ॥

અનમ્લાઃ કિઞ્ચિદમ્લા વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ ।
શૂકશિમ્બીભવં ધાન્યં શાકં માંસં ચ શસ્યતે ॥

અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાને યદુક્તં લઘુ શીતલમ્ ।
પૂર્વોક્તમમ્બુ પાનીયં પઞ્ચમૂલેન વા શૃતમ્ ॥

લઘુના શૃતશીતં વા મધ્વમ્ભો વા ફલામ્બુ વા ।
પદ્મકાદ્યઞ્જનાદિં ચ સારિવાદિં ચ કલ્પયેત્ ॥

અન્નપાને ગણં તદ્વદ્દશકં દાહનાશનમ્ ।
કફાનુગે યૂષશાકં મારુતાનુગતે રસઃ ॥

અભીરોરઙ્કુરૈર્લાવાઃ સહમુદ્ગાઃ પટોલજૈઃ ।
મકુષ્ઠાધન્વયાસોત્થૈરસ્રપિત્તે પરં મતાઃ ॥

શશઃ સવાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે તિત્તિરિઃ પુનઃ ।
ઉદુમ્બરસ્ય નિર્યૂહે સાધિતો મારુતે ઽધિકે ॥

પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્તદ્વન્ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ ।
બિસોત્પલમૃણાલાનાં વર્તકક્રકરૌ હિતૌ ॥

વર્તિકામ્ભોજનાલાનામશ્વત્થસ્ય કપિઞ્જલઃ ।
યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્ ॥

વાસારસેન ફલિનીમૃલ્લોધ્રાઞ્જનમાક્ષિકમ્ ।
પિત્તાસૃક્ શમયેત્ પીતં નિર્યાસો વાટરૂષકાત્ ॥

શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વા શૃતો ઽપિ વા ।
વૃષઃ સદ્યો જયત્યસ્રં સ હ્યસ્ય પરમૌષધમ્ ॥

વાસારસેન ભૂનિમ્બકટુકાશર્કરાઃ પિબેત્ ।
તેનૈવ વા ક્ષૌદ્રયુતં પદ્મકેસરપદ્મકમ્ ॥

સલોધ્રનાગકુસુમશાડ્વલોત્પલવાસ્તુકમ્ ।
લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસમ્ ॥

પથ્યારજન્યહિંસ્રા વા પલાણ્ડું તદ્વદેવ વા ।
ફલિનીલોધ્રખદિરશાલ્મકોવિદારજમ્ ॥

શિરીષશેલુકકુભીસિન્દુવારાતિમુક્તજમ્ ।
પલાશયૂથિકાશિગ્રુમધૂકાસનજન્મ ચ ॥

મધુના ચૂર્ણિતં પુષ્પમેકત્ર પૃથગેવ વા ।
પુષ્પૈરેભિર્વિપક્વં ચ સક્ષૌદ્રં માહિષં ઘૃતમ્ ॥

લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા કિઞ્જલ્કં કમલસ્ય વા ।
લાજાઃ શૃઙ્ગાટકં મુસ્તં ખર્જૂરં કૃષ્ણમૃત્તિકામ્ ॥

ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાન્ દ્રાક્ષાં તવક્ષીરીં સિતોપલામ્ ।
ગૈરિકં મધુકં લોધ્રં શઙ્ખં શમ્બૂકમઞ્જનમ્ ॥

તણ્ડૂલીયકમૂલં વા બીજં વા વાસ્તુકોદ્ભવમ્ ।
પટોલમાલતીનિમ્બચન્દનદ્વયપદ્મકમ્ ॥

લોધ્રો વૃષસ્તણ્ડુલીયઃ કૃષ્ણા મૃન્મદયન્તિકા ।
શતાવરી ગોપકન્યાકાકોલ્યૌ મધુયષ્ટિકા ॥

રક્તપિત્તહરાઃ ક્વાથાસ્ત્રયઃ સમધુશર્કરાઃ ।
સક્ષૌદ્રં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્ પારાવતાચ્છકૃત્ ॥

અતિનિસ્રુતરક્તો વા ક્ષૌદ્રેણ રુધિરં પિબેત્ ।
જાઙ્ગલં ભક્ષયેદ્વાજં માસં પિત્તયુતં યકૃત્ ॥

લોધ્રકાલીયકોશીરફલિનીશઙ્ખગૈરિકમ્ ।
પટોલપત્રં દુસ્પર્શા સમઙ્ગા સારિવાલતા ॥

ત્વગ્જમ્બુવેતસાશ્વત્થહયાહ્વોદુમ્બરાર્જુનાત્ ।
કિરાતતિક્તક્રમુકમુસ્તકટ્ફલપદ્મકમ્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકદ્દ્રીબેરકમલોત્પલપર્પટમ્ ।
ચન્દનેન પૃથગ્યુક્તં સમસ્તં વા સશર્કરમ્ ॥

ફાણ્ટીકૃતં શૃતં શીતં ચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્ભસા ।
પીતમાશુ જયત્યસ્રં તૃડ્દાહતમકાનપિ ॥

ચન્દનોશીરજલદલાજમુદ્ગકણાયવૈઃ ।
બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તહા ॥

પ્રસાદશ્ચન્દનામ્ભોજસેવ્યમૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટજઃ ।
સુશીતઃ સસિતાક્ષૌદ્રઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તિજિત્ ॥

તદ્વદચ્છઃ સિતાલોધ્રમધુકોશીરચન્દનાત્ ।
મૃચ્છ્યામાસારિવામુસ્તાધાતકીયષ્ટિકાન્વિતાત્ ॥

વૈડૂર્યમુક્તામૃચ્છઙ્ખગૈરિકામલકોદકમ્ ।
મધૂદકં રસં ચેક્ષોઃ પિબેન્ જયતિ શોણિતમ્ ॥

આપોથ્ય વા નવે કુમ્ભે પ્લાવયેદિક્ષુગણ્ડિકાઃ ।
સ્થિતં તત્ ગુપ્તમાકાશે રાત્રિં પ્રાતઃ સ્રુતં જલમ્ ॥

મધુમદ્વિકચામ્ભોજકૃતોત્તંસં ચ તદ્ગુણમ્ ।
ત્રપુસીમૂલકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના ॥

પિબેત્ કરઞ્જબીજં વા તેનક્ષૌદ્રસિતાયુતમ્ ।
લોધ્રચન્દનયષ્ટ્યાહ્વં તેન યષ્ટ્યાહ્વમેવ વા ॥

નીલોત્પલં સિતા યષ્ટી મધુકં પદ્મકેસરમ્ ।
છિન્નોદ્ભવા ચ શીતો ઽયં કષાયો રક્તપિત્તજિત્ ॥

યે ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તાઃ કષાયાસ્તાંશ્ચ યોજયેત્ ।
કષાયૈર્વિવિધૈરેભિર્દોપ્તે ઽગ્નૌ વિજિતે કફે ॥

રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ ।
યુઞ્જ્યાજ્છાગં શૃતં તદ્વત્ ગવ્યં પઞ્ચગુણે ઽમ્ભસિ ॥

પઞ્ચમૂલેન લઘુના શૃતં વા સસિતામધુ ।
જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાબલાગોક્ષુરનાગરૈઃ ॥

પૃથક્ પૃથક્ શૃતં શીતં સઘૃતં સિતયાથવા ।
ક્ષીરેણ વમનીપુષ્પં મધુકં મધુશર્કરામ્ ॥

ગોકણ્ટકાભીરુશૃતં પર્ણિનીભિસ્તથા પયઃ ।
હન્ત્યાશુ રક્તં સરુજં વિશેષાન્મૂત્રમાર્ગગમ્ ॥

વિણ્માર્ગગે વિશેષેણ હિતં મોચરસેન તુ ।
વટપ્રરોહૈઃ શુઙ્ગૈર્વા શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈરપિ ॥

રક્તાતિસારદુર્નામચિકિત્સાં ચાત્ર કલ્પયેત્ ।
પીત્વા કષાયાન્ પયસા ભુઞ્જીત પયસૈવ તુ ।
કષાયયોગૈરેભિર્વા વિપક્વં પાયયેત્ ઘૃતમ્ ॥

સમૂલમસ્તકં ક્ષુણ્ણં વૃષમષ્ટગુણે ઽમ્ભસિ ।
પક્ત્વાષ્ટાંશાવશેષેણ ઘૃતં તેન વિપાચયેત્ ॥

તત્પુષ્પગર્ભં તચ્છીતં સક્ષૌદ્રં પિત્તશોણિતમ્ ।
પિત્તગુલ્મજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગકામલાઃ ॥

તિમિરભ્રમવીસર્પસ્વરસાદાંશ્ચ નાશયેત્ ।
પલાશવૃન્તસ્વરસે તદ્ગર્ભં ચ ઘૃતં પચેત્ ॥

સક્ષૌદ્રં તચ્ચ રક્તઘ્નં તદ્વદ્વત્સકસાધિતમ્ ।
લોધ્રોત્પલસમઙ્ગાભિસ્તથૈવ ત્રાયમાણયા ॥

લાજગોધૂમમધુકસિતાચૂર્ણં પયોદ્રવમ્ ।
ઘૃતેનોત્કરિકાં કૃત્વા ખાદેત્ પિત્તાસ્રવારિણીમ્ ॥

રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રાથિતે કણ્ઠમાર્ગગે ।
લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્ ॥

મૃણાલામ્ભોજકિઞ્જમ્લ્કશ્યામાસનમધૂકજમ્ ।
તદ્વત્ પૃથક્ પૃથક્ ક્ષારં ઘૃતં ક્ષીરેણ સાધયેત્ ॥

પિષ્ટૈરભીરુકાકોલીમેદાવૃક્ષામ્લદાડિમૈઃ ।
ફલપૂરકમૂલેન વિદાર્યા મધુકેન ચ ॥

તદ્વિબન્ધજ્વરાનાહશૂલકાસાસ્રપિત્તજિત્ ।
પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈશ્ચ સિદ્ધમાદ્યૈસ્તદર્થકૃત્ ॥

ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે બસ્તિરિષ્યતે ।
મધુકાઞ્જનમાઞ્જિષ્ઠામૃણાલોત્પલગૈરિકૈઃ ॥

સુવર્ણલોધ્રકાલીયસમઙ્ગામ્બુજચન્દનૈઃ ।
સૌગન્ધિકસિતાશઙ્ખૈઃ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતાન્વિતૈઃ ॥

ક્ષીરેણાસ્થાપયેદેનં સ્નાતં ચ શિશિરામ્ભસા ।
ક્ષીરેણૈવાશયેચ્છાલીસ્તતો મધુકસર્પિષા ॥

કાલે ઽનુવાસયેદેવમતિસારે ઽપિ દુસ્તરે ।
જીર્ણે ઽસૃક્પ્રબલે કુર્યાદ્વિરેકે ચાતિયોગિનિ ॥

વિદાર્યાદિગણેનેષ્ટં શૃતં વાસ્થાપને પયઃ ।
સક્ષૌદ્રશર્કરાસર્પિઃ સર્પિશ્ચૈવાનુવાસને ॥

મૂત્રાશયસ્થં શમયેદ્રક્તમુત્તરબસ્તિભિઃ ।
ઈદૃશૈરેવ તદ્વચ્ચ પ્રદરે ઽપિ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

છેદભેદાદિભિશ્ચાતિપ્રવૃત્તે શુદ્ધશોણિતે ।
વિશેષાત્ પ્રદરસ્યોક્તં યોનિરોગેષુ ચૈષધમ્ ॥

ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે નાવનં ચાનુષેચયેત્ ।
કષાયયોગાન્ પૂર્વેક્તાન્ ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસાપ્લુતાન્ ॥

ક્ષીરાદીન્ સસિતં તોયં કેવલં વા હિતં જલમ્ ।
રસો દાડિમપુષ્પાણામામ્રાસ્થ્નઃ શાડ્વલસ્ય ચ ॥

કલ્પયેચ્છીતવર્ગં ચ પ્રદેહાભ્યઞ્જનાદિષુ ।
યચ્ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તં બહિરન્તશ્ચ ભેષજમ્ ।
રક્તપિત્તે હિતં તચ્ચ ક્ષતક્ષીણે હિતં ચ યત્ ॥