Ashtanga Sangraha · Chapter 4.18

athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

pāṇḍvāmayinamādau kalyāṇakapañcagavyatiktakānāmanyatamaṃ sarpiḥ pāyayet /
dāḍimasārataḥ kuḍavaṃ dhānyakārdhakuḍavaṃ pippalyaṣṭamikāṃ śuṇṭhīcitrakayośca palaṃ palamekataḥ kalkīkṛtya toyāḍhake viṃśatipalaṃ ghṛtasya siddhaṃ hṛtpāṇḍurogagulmaplīhārśaḥśvāsakāsamūḍhavātavātakaphārtiharamagnidīpanaṃ vandhyānāṃ sammataṃ duḥkhaprasavinīnāṃ ca //

durālabhācandanapaṭolatrāyamāṇāguḍūcīkirātatiktarohiṇīghananiśādvayendrayavadevadāruparpaṭakājamodaiḥ kārṣikaiḥ kṣīrāḍhake ghṛtaprasthaṃ sādhayet /
pāṇḍurogakāmalāraktapittajvaradāhāsṛgdaravisphoṭaśvayathubhagandarārṇoghnam //

snigdhaṃ cainaṃ tīkṣṇirvāmayet /
punaśca snigdhaṃ mūtrayuktaṃ gavyaṃ māhiṣaṃ vārdhamāsaṃ payaḥ pāyayet /
māgadhikāśṛtaṃ vā /
mūtrasiddhāṃ vā triphalām /
saptāhaṃ mūtreṇa vā harītakīḥ kalkitāḥ /
svarṇakṣīrībhadradrārunāgaraśyāmātrivṛnmūlāni tenaiva vā kvathitāni /
ebhirvā śṛtaṃ payaḥ //

vatsakabījaviśālākuṣṭhakaṭukādārumustānāṃ samā bhāgāḥ mūrvābhāgadvayamativiṣābhāgārdhaṃ ca cūrṇitaṃ sukhāmbunā pītvā kṣaudramanulihyāt /
etat pāṇḍukāmalājvrārucigulmānāhāmavātaraktapittakāsaśvāsānapohati //

trikaṭukakālatilalohairvā mākṣikadhātutulyairmākṣikeṇavaṭakāvyoṣakāgniviḍaṅgabhāgā nava nava cāyasacūrṇabhāgā madhughṛtābhyāṃ takreṇoṣṇodakena vopayuktā hṛtpāṇḍurogakāmalākuṣṭhārśaḥśophodaraplīhamehaharāḥ //

mākṣikadhātucavikādārudārvītvaggranthikān triphalādīni ca nava vicūrṇya cūrṇāddviguṇaṃ ca suślakṣṇaṃ pṛthaṅmaṇḍūraṃ tato gomūtraṃ sarvato 'ṣṭaguṇaṃ paktvā tasmiṃstat kṣipet /
anantaraṃ ca vaṭakān kuryāt /
te takrānupānamabhyastāḥ paramauṣadhaṃ pāṇḍvāmayināṃ śophārśaḥkuṣṭhakāmalāmehaplīhāḍhyavātakaphārtānāṃ ca //

śilājatutāpyarūpyāyomalāḥ pṛthak pañcapalikāstriphalādayaśca vigataghanāḥ palāṃśāḥ ślakṣṇarajasaḥ sitopalāpalāṣṭakayuktāḥ kṣaudradrutā yogarājaḥ /
kulatthādiyūṣāśinā yathāgnyabhyavahṛtaḥ samānaḥ pūrveṇa /
yakṣmaviṣaviṣajvarakāsaśvāsāpasmāraharaśca //

triphalākuṭajaphalaghanapaṭolapicumandamahauṣadhakaṣāyairmāsamardhamāsaṃ vā bhāvitānyaṣṭau śilāhvayapalāni samasitānyupakulyātugākṣīrīdhātrīphalakarkaṭakaśṛṅgyaḥ pṛthak palāṃśāḥ nidigdhikāphalamūlayoḥ palaṃ trijātakatrikarṣaṃ ca kṣaudratripalayuktān vaṭakān vartayet /
te dāḍimāmbukṣīrarasasalilasurāsavānyatamānupānā vajrābhidhānā vajramivānantaroktān rogān dārayanti /
hṛdrogagalarogagarodarāsṛgdarabhagandaragulmavardhmaśukramūtradoṣāṃśca //

drākṣāpippalīprasthadvayaṃ śarkarārdhatulāṃ tavakṣīrīnāgaramadhukāni ca dvipalikāni cūrṇayitvāmalakarasadroṇe prakṣipya mṛdvagninā pacet /
lehībhūte śīte ca tasmin madhuprasthamāvapet /
trisugandhikasya karṣatrayaṃ ca cūrṇīkṛtya darvyā parighaṭya jātīpuṣpādivāsite mṛdbhāṇḍe nidadhyāt /
ayaṃ drākṣāleha upayujyamānaḥ pāṇḍvāmayahṛdrogakāmalāhalīmakajvaragulmodaraśophodāvartādīnaparānapi virekasādhyān vyādhīn prasahya vāyurivābhrāṇyapaharati //

bhojanaṃ tu sātmyataḥ śāliyavagodhūmamudgajāṅgalamāṃsāni payo ghṛtaṃ vṛṣapaṭolavetaparpaṭaśākaṃ drākṣādāḍimakharjūrāmalakarasāni /
pānamanupañcamūlasiddhaṃ vāri vātādhike /
ghanadrīberaśuṇṭhīsādhitaṃ pittottare /
śleṣmaṇyariṣṭasīdhumārdvīkāsavāḥ /
sarvatra vā takram //

bījakasāraprastham /
varāyāḥ palāni pañcaviṃśatiḥ /
pañca drākṣāyā balāyāḥ sapta jaladroṇe paktvā pādaśeṣaṃ tebhyo rasamādāya pūtaśīte 'smin śarkarātulāṃ madhuprasthaṃ karṣāṃśāni ca cūrṇitāni vyoṣavyāghranakhośīrakramukailāvālukakuṣṭhamadhukāni nikṣipya ghṛtabhājane sarvamaikadhyaṃ yavapalle grīṣme daśarātraṃ viṃśatirātraṃ śīte sthāpayet /
ayaṃ bījakasārāriṣṭaḥ pāṇḍukāmalāmehahṛdrogavātaśoṇitaviṣamajvarārocakakāsaśvāsān nibarhati //

gaṇḍīrataroḥ samūlapuṣpaśākhasya tulāmāharet /
ardhatulāṃ daśamūlasya triphalāyāḥ pṛthagardhaprastha kuṭajatvacaśca /
kuḍavāṃśān mustāruṣkarakṛmighnendrayavān /
pālikān pāṭhādantīmadhurasārāsnāśaṭhīcitrakān /
mṛdvīkārdhaprasthaṃ ca ṣoḍaśaguṇe pādaśeṣamambhasi vipācya rasamādadīta /
taṃ pūtaśītaṃ sitopalātulādvayena lohacūrṇaprasthena ca yuktaṃ māgadhikārdhaprasthena ślakṣṇapiṣṭena granthikapalenārdhapalikaiśca maricaviḍaṅgailavālukaiḥ pralipte ghṛtakumbhe nidhāpayet /
māsamātraṃ sthito 'yaṃ gaṇḍīrāriṣṭo 'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt /
granthyarbudakṛmiharaśca //

athavā cavyakuṣṭhacitrakapralipte bhājane mastudroṇaṃ guḍatulāṃ pippalīprasthatrayaṃ triphalāprasthatrayaṃ viḍaṅgaprasthatrayaṃ kuḍavāṃśāṃśca maricaparūṣakadrākṣākāśmaryaphalendrayavān dvipalikāni ca dantīcitrakabhallātakāni cūrṇitāni prakṣipet /
tato yavapallasthaṃ pakṣamupekṣya yathābalaṃ pibet /
eṣa mastvariṣṭaḥ pāṇḍurogamehasthaulyamedorśograhaṇīplīhaśophodarabhagandaraharaḥ /
paramaṃ cāgnidīpana iti //

bhavati cātra /
pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ vihitaṃ yaccikitsitam /
vikalpyametadviduṣā pṛthagdoṣabalaṃ prati //

snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu pattike /
ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sānnipātike //

mṛdaṃ nirghātayet kāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ /
balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet //

vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam /
mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca //

vṛścikālī ca bhārṅgī ca sakṣīraistaiḥ śṛtaṃ ghṛtam /
sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān /
tadvat kesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśādvalaiḥ //

mṛddveṣaṇāya tallaulye vitaredbhāvitāṃ mṛdam /
viḍaṅgenātiviṣayā pāṭhayā nimbapallavaiḥ //

vārtākaiḥ kaṭurohiṇyā kauṭajairmūrvayāthavā /
mṛdbhedābhinnadoṣānugamādyojyaṃ ca bheṣajam //

kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat /
pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ /
prasthaḥ siddho ghṛtād gulmakāmalāpāṇḍurogajit //

dantīcatuṣpalarase piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ /
ghṛtaprasthaḥ śṛtastadvat plīhāśvayathujicca saḥ //

purāṇasarpiṣaḥ prastho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ /
kāmalāgulmapāṇḍvartijvaramehodarāpahaḥ //

haridrātriphalānilbabalāmadhukasādhitam /
sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam //

gomūtre dviguṇe dārvīkalkārdhapalasādhitaḥ /
dārvīpañcapalakvāthe kalke kālīyake paraḥ //

māhiṣātsarpiṣaḥ prasthaḥ pūrvaḥ pūrve paraḥ pare /
siddhaṃ kālīyakakvāthe saniśaṃ cottare hitam //

āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya vā /
satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayet kāmalāpaham //

pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā /
kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ traiphalena rasena vā /
saśarkarāṃ tribhāṇḍīṃ vā gavākṣīṃ vā prayojayet //

triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam /
prātaḥ prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet //

tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam /
kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ kaphaharairjayet //

rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmacalanigrahaiḥ /
kaphasammūrchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet //

hāridranetramūtratvakśvetavarcāstadā naraḥ /
bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca //

daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ /
krameṇālpe 'nuṣajyeta pitte śākhāsamāśrite //

rasaistaṃ rūkṣakaṭvamlaiḥ śikhitittiridakṣajaiḥ /
śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca bhojayet //

bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavṇoṣṇaṃ ca śasyate /
sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathāśayam //

svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate /
vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ /
nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ //

gomūtreṇa pibet kumbhakāmalāyāṃ śilājatu /
māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ vātha hiraṇyajam //

guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena halīmakī /
mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibeddhātrīrasena tu //

trivṛtāṃ tadvirikto 'dyāt svādu pittānilāpaham /
drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca //

yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān /
mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyāgnivṛddhaye //

kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām /
payasā ca prayuñjīta yathādoṣaṃ yathābalam /
pāṇḍurogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyākramam //