Ashtanga Sangraha · Chapter 4.17

athāt udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

sarvamevodaramatimātradoṣasañcayānubandhena srotomukhanirodhādvyākulānilatayā yat prajāyate tasmādabhīkṣṇamudarī virecanānyupayuñjīta /
mūtrakṣīrānyatarayuktameraṇḍatailamaharaharmāsamekaṃ dvau vā kṣīrāhāro vā gavyaṃ vā māhiṣaṃ vā mūtram /
uṣṭrīkṣīravṛttirvā syāt //

śophaśūlānāhatṛṇmūrcchāparīto viśeṣeṇa payo 'nupānaṃ gomūtreṇa prāṇadāṃ pibet /
pippalīsahasraṃ vā snuhīkṣīrabhāvitaṃ seveta /
tadbhāvitena vā kṛṣṇābhayācūrṇena kāsaram /
saindhavājamodayuktaṃ vā naimbaṃ tailam /
athavārdrakarasānuviddham /
siddhaṃ vā //

harītakīcūrṇaprasthayuktamāḍhakaṃ ghṛtasyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathya suguptaṃ yavapalle māsaṃ sthāpayet /
tataścod vṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhipratīvāpaṃ vipācayet //

athavā gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipācya śītībhūtamabhimathya taṃ navanītaṃ mahāvṛkṣakṣīreṇaiva saha sādhayet //

athavā cavikācitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivāviḍaṅgatriphalākaṭurohiṇīdviharidrāśāṅkhinītrivṛddīpyakānardhakārṣikān rājavṛkṣaphalamajjādvipalaṃ mahāvṛkṣakṣīradvipalaṃ gomūtrakṣīraghṛtatrikuḍavaṃ caikadhyaṃ pācayet /
vidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmārānnighnanti //

yāvaśūkapañcakolakaṣaṭpalena vā mastudaśamūlakvāthāḍhakadvayena ca siddhaṃ sarpiḥprasthaṃ prayojayet //

yavakolakulatthapañcamūlakaṣāyeṇa vā surāsauvīrakayuktaṃ sarpiḥ //

sarpiṣpānasraste ca doṣe balavān virecanārthaṃ mūtrāsavāriṣṭasurāḥ snuhīkṣīrayuktāḥ śīlayet /
virecanadravyakaṣāyaṃ nāgaradevadārupragāḍham /
trilavaṇādicūrṇaṃ vā dvitriguṇānulomanadravyam //

paṭolamūlarajanīviḍaṅgatriphalāḥ karṣāṃśāḥ /
kampillakanīlinīphalatrivṛtānāṃ kramād dvitricaturbhiḥ karṣairyuktāścūrṇayitvā mūtreṇa pibet /
jīrṇe ca peyāmaṇḍapo rasāśī vā syāt /
tataḥ ṣaḍrātraṃ savyoṣeṇa payasāśnīyāt /
tataḥ saptame 'hani punaścūrṇaṃ pibet /
anena vidhinā cūrṇamidamudarāṇi jātodakānyapi nibarhayati /
gulmabhedanāni ca prayuñjīta //

vamanavirecanaśirovirecanavatsakādivacāharidrādivargadravyāṇi pṛthakpālikāni sūkṣmakalkīkṛtāni lavaṇāni ca vajravṛkṣakṣīraprasthaṃ ca prakṣipya mūtragaṇe mṛdvagninā ghaṭṭayan pācayet /
avidagdhakalkaṃ ca tatsiddhamavatārya śītībhūtamaṅguṣṭhamātrāṃ guṭikāṃ vartayitvā yathābalaṃ tricaturo māsānupayojayet /
eṣā mūtravartirmahārogaśvāsakāsapīnasaprasekaśvayathugulmapāṇḍukṛmikoṣṭhārocakāvipākodāvarteṣu paramamagadam //

kṛtavirecanaśca kṣāmadeho 'ntarāntarā kṣīramauṣṭrakaṃ gavyamājaṃ vā vyoṣayuktaṃ śīlayet /
doṣaśeṣavijayāya ca śīlayeccavikānāgaraṃ kṣīreṇa piṣṭam /
suradārucitrakaṃ vā suraṅgāṃ vā punarnavaṃ vā triphalādantīrauhītakaniryūhaṃ vā vyoṣakṣāropetaṃ tat snuhīkṣīraghṛtayuktam //

purāṇamannaṃ takramariṣṭāṃśca tāṃstān kṣīraṃ ca dantīcitrakaviḍaṅgacavikātrikaṭukopetam /
tulyārdrakarasaṃ vā kṣīraṃ śīlayet /
pippalīvardhamānāṃ vā seveta /
śilājatu vā kṣīrāśī gugguluṃ vā /
punaḥ punaśca snehayedvirecayecca /
ātyayikāṃstu snehavirekairevopakrameta /
salilaṃ tu varjayet /
ānāhodāvartayoryathāsvaṃ pratikurvīta //

vātakṛteṣu pārśvaśūlopastambhahṛdgraheṣu bilvakṣārāmbhasā tailaṃ pācayet /
syonākāgnimanthatilakuntalakadalyapāmārgānyatamakṣāreṇa vā vipakvaṃ tailam //

kaphe pitte vā vātenāvṛte tābhyāṃ vā vāte balavān vātagulmoktakrameṇairaṇḍatailaṃ pibet //

limpecca jaṭharamudariṇāṃ śigrupalāśārkāśvakarṇagajapippalīdevadārubhirmūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ /
vṛścikālīkuṣṭhaṣaḍgranthādvipunarnavadhānyanāgarapañcamūlakvāthairmūtraiśca pariṣecayet /
pratatameva ca svedayet //

viriktasya cāsya sadā mlānamudaraṃ sālvalādibhirupanaddhaṃ ghanena vāsasā veṣṭayet /
evamenamanavakāśo vāyurna punarādhmāpayati /
tathāpi punaḥ suviriktasyādhmāne 'mlalavaṇān susnigdhān nirūhān dadyāt /
sopastambhe tu vāyau tīkṣṇoṣṇān //

atha vātodariṇaṃ vidāryādisiddhena sarpiṣopasnehya sveditāṅgaṃ tilvakaghṛtena bahuśo 'nulomayet /
kṛtāyāṃ ca saṃsargyāṃ balārthaṃ kṣīramavacārayet /
nivartayecca prāgutkleśāt krameṇa /
tato yūṣarasādibhirmandāmlalavaṇaiḥ samiddhānalamudāvartinaṃ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayedvidāryādikvāthena citrāphalatailapragāḍhena tīkṣṇoṣṇādhobhāgikadravyayuktena vā dāśamūlikena //

dīptāgniṃ ca baddhamalamasthisandhitrikapārśvādiśūlasphuraṇākṣepayuktaṃ rūkṣamanuvāsayedvātaharāmlasiddhābhyāṃ tilorubūkatailābhyām /
bhojayeccainaṃ jāṅgalarasena vidāryādiśṛtena vā payasā //

saralamadhuśigrumūlakabījasnehāśca pānābhyañjanena śūlaghnāḥ /
svedayeccābhīkṣṇaṃ jaṭharam //

avirecyasya tu payaḥsarpiryūṣarasabastyabhyaṅgasamabhaktauṣadhaiḥ saṃśamayet //

pittodariṇaṃ madhuravipakvena sarpiṣopasnehya śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomyainaṃ madhughṛtasitāḍhyena nyagrodhādiniryūheṇāsthāpayedanuvāsayecca //

durbalaṃ tu prāgevānuvāsya kṣīrabastibhiḥ śodhayet //

sañjātabalāgniṃ ca snigdhaṃ punaḥkṣīreṇa satrivṛtkakenorubūkaśṛtena vā /
sātalātrāyamāṇābhyāṃ vāragvandhena vā saśleṣmaṇi pitte samūtreṇa savāte tiktaghṛtānvitena payasā punaḥpunarvirecayet bastikarma cācaret //

ebhireva kṣīrairvidāryādiśṛtena vā bhojayet /
pāyasena copanāhayedudaram //

śleṣmodariṇaṃ vatsakādisiddhena sarpiṣopasnehya snuhīkṣīravipakvenānulomya kaṭukṣārayuktaiḥ kaphaharairāhāraiḥ saṃsarjya trikaṭumūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayedanuvāsayecca /
kulatthayūṣeṇa vyoṣavatā kṣīreṇa vā bhojayet /
styānakaphodaraṃ kṣāramariṣṭāṃśca tīkṣṇān pāyayet /
satataṃ ca svedayet /
kiṇvasarṣapamūlakabījakalkairjaṭharamupanāhayet //

sānnipātikamudaraṃ pratyākhyāya cikitset /
sarvamevetyeke sarvasya sarvātmakatvāt kṛcchratamatvācca /
doṣodrekatastu pratikurvīta //

saptalāśaṅkhinīniryāsasiddhena ca sarpiṣā virecayenmāsamardhamāsaṃ vā /
mahāvṛkṣakṣīramūtrasiddhena vā //

athāvājagandhājaśṛṅgīdantīdravantīsvādukaṇṭakapunarnavājharasīvṛścikālīmūṣikaparṇīmahāsahākṣudrasahāvṛkṣādinībhārṅgīgṛdhranakhītaṇḍulīyakadāḍimamātuluṅgamūlakvāthena madanaphalailākuṣṭhakuṭilarāsnākalkagomūtrasaṃsṛṣṭena saindhavalavaṇitenasnigdhenāsthāpayet //

tathā cānupaśāmyati nicayātmake sarvatra ca jaṭhare jñātīnāśrāvya madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet /
pānabhojaneṣu vā viṣaṃ nikṣipet /
ikṣugaṇḍikāṃ vā bhakṣayet kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā vallīphalāni vā mūlakaṃ vā //

evaṃ hyasya doṣasaṅghātaḥ sthiro līna unmārgago viṣeṇāśu pramāthinā vibhinno bahiḥ pravartate /
tenāgadatāṃ vrajati /
bhavāntaraṃ vā //

hṛtadoṣaṃ ca śītāmbupariṣiktaṃ kṣīrayavāgūṃ pāyayet /
tatastrivṛdvāstukamaṇḍūkaparṇīkālaśākayavaśākānāmanya tamaṃ svarasasādhitamanamlalavaṇasnehaṃ svinnāssvinnamanannabhuṅmāsamekamaśnīyāt /
tatsvarasameva ca tṛṣitaḥ pibet /
tataḥ śākairnirhṛte doṣe parato durbalāya kārabhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta //

plīhodare yathādoṣamupasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau sirāṃ vidhyet /
rudhirasyandanārthaṃ ca pāṇinā plīhānaṃ vimardayet /
punaśca snehapītaṃ viśuddhadehaṃ samudraśuktikṣāraṃ payasā pāyayet hiṅgu suvarcikāṃ vā /
palāśakṣārodakena vā yavakṣāram //

pārijātakekṣvākvapāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭam /
saubhañjanakaniryūhaṃ vā pippalīcitrakasaindhavacūrṇayuktam /
amlasrutaṃ vā biḍamāgadhikāḍhyaṃ pūtikarañjakṣāram /
agnisāde tu trilavaṇādiṃ kṣārānariṣṭāṃśca pibet /
ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ mahāṣaṭpalaṃ rohītakaṣaṭpalaṃ vā //

rohītakatvakpalāni pañcaviṃśatiṃ kolaprasthadvayaṃ ca toye kvāthayet tena kvāthena tathā pālikaiḥ pañcakolakaistaiḥ sarvaiśca tulyayā rohītakatvacā kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ sādhayet /
tat paraṃ plīhahitam //

rohītakalatāḥ khaṇḍaśaḥ kalpitāḥ harītakīśca toye gomūtre vā saptarātramāsunuyāt /
sa rasaḥ plīhagulmodarakṛmimehakāmalārśāṃsi sādhayati /
evamanupaśāmyatyaprāptapicchodake vātakapholbaṇe gulmavidhināgnikarma kuryāt //

pittolbaṇe tu jīvanīyaghṛtakṣīrabastivirecanāni prayuñjīta /
punaḥpunaśca rudhiramavasecayet /
yakṛdākhye 'pyayameva kriyāvibhāgaḥ //

baddhodare svinnāya satailalavaṇamūtraṃ tīkṣṇaṃ nirūhamanuvāsanaṃ ca dadyāt /
sraṃsanāni cānnānyudāvartaharāṇi ca tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ yacca kiñcidvātaghnam //

chidrodare svedavarjyaṃ kaphodaravadācaret /
dakodaretu pūrvamudakadoṣaharaṇārthaṃ rūkṣatīkṣṇauṣadhān samūtrānniryūhacūrṇakṣārān kaphaghnāni dīpanīyāni cānnapānāni yojayet //

evamasiddhau baddhacchidradakodareṣvaśmaryāmiva suhṛdāṃ prakāśya śastramavacārayet /
tatra baddhacchidrodarayoḥ snigdhasvinnasyādho nābheścaturaṅgulāni vāmato 'pahāyodaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamāntrāṇi niṣkāsya nirīkṣya baddhagudodarasyāntrapratirodhakaraṃ bālaṃ malopalepamaśmānaṃ cāpaharet /
parisrāviṇi śalyamuddhṛtyāntraparisrāvaṃ viśodhya tacchidraṃ markoṭakairdaṃśayet /
lagneṣu ca śirassu kāyamapanayet /
tato madhughṛtābhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇamudarasya sīvyet /
yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā vraṇamabhilipya badhnīyāt /
atha nivātamāgāraṃ praveśya kṣīravṛttiṃ snehadroṇyāṃ vāsayet //

dakodare savaṣu ca jātodakeṣu jaṭhareṣu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasyāptaiḥ parigṛhītasyākakṣyātaḥ paṭaveṣṭitodarasyādho nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātramavagāḍhaṃ vidhvā nāḍīṃ nidhāya doṣodakamardhamātramavasiñcet /
tatonāḍīmuddhṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhanenopacaret //

sahasā sarvasnim visrāvite tṛṣṇā jvaro 'ṅgamardo 'tīsāraḥ śvāsaḥ kāsaḥ pādadāho vā jāyate /
pūryate ca sutarām /
atastṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantaraṃ kṛtvā doṣodakamalpaśo visrāvayet /
nisrute ca doṣodake vimṛdyodaramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatareṇa gāḍhataraṃ veṣṭayet /
tathā nādhmāpayati vāyuḥ /
laṅghayitvā ca yavāgūmalpasnehalavaṇāṃ mātrayā pāyayet /
tataḥ paraṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavet /
tato māsatrayaṃ kṣīrapeyāṃ pibet /
anyacca māsatrayamalpalavaṇamalpakṣīraṃ śyāmākaṃ koradūṣaṃ vā bhuñjīteti /
bhavati cātra //

prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram /
varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ //

sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ /
ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate //

vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite /
tasmāt bhojyāni yojyāni dīpanāni laghūni ca //

sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca /
bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ //

yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram /
pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye //

svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā /
atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru //

guḍaṃ tilakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ /
āyāsādhvadivāsvapnayānayānāni ca tyajet //

nātyacchasāndramadhuraṃ pāna takraṃ praśasyate /
sakaṇālavaṇaṃ vāte pitte soṣaṇaśarkaram //

yavanīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare /
tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyuktaṃ nicayodare //

madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ /
plīhni baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ //

sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre vyoṣavatsalilodare /
gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām /
takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate //

prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet /
sthairyakṛt sarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt /
bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate //