અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.18

અથાતઃ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પાણ્ડ્વામયિનમાદૌ કલ્યાણકપઞ્ચગવ્યતિક્તકાનામન્યતમં સર્પિઃ પાયયેત્ ।
દાડિમસારતઃ કુડવં ધાન્યકાર્ધકુડવં પિપ્પલ્યષ્ટમિકાં શુણ્ઠીચિત્રકયોશ્ચ પલં પલમેકતઃ કલ્કીકૃત્ય તોયાઢકે વિંશતિપલં ઘૃતસ્ય સિદ્ધં હૃત્પાણ્ડુરોગગુલ્મપ્લીહાર્શઃશ્વાસકાસમૂઢવાતવાતકફાર્તિહરમગ્નિદીપનં વન્ધ્યાનાં સમ્મતં દુઃખપ્રસવિનીનાં ચ ॥

દુરાલભાચન્દનપટોલત્રાયમાણાગુડૂચીકિરાતતિક્તરોહિણીઘનનિશાદ્વયેન્દ્રયવદેવદારુપર્પટકાજમોદૈઃ કાર્ષિકૈઃ ક્ષીરાઢકે ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્ ।
પાણ્ડુરોગકામલારક્તપિત્તજ્વરદાહાસૃગ્દરવિસ્ફોટશ્વયથુભગન્દરાર્ણોઘ્નમ્ ॥

સ્નિગ્ધં ચૈનં તીક્ષ્ણિર્વામયેત્ ।
પુનશ્ચ સ્નિગ્ધં મૂત્રયુક્તં ગવ્યં માહિષં વાર્ધમાસં પયઃ પાયયેત્ ।
માગધિકાશૃતં વા ।
મૂત્રસિદ્ધાં વા ત્રિફલામ્ ।
સપ્તાહં મૂત્રેણ વા હરીતકીઃ કલ્કિતાઃ ।
સ્વર્ણક્ષીરીભદ્રદ્રારુનાગરશ્યામાત્રિવૃન્મૂલાનિ તેનૈવ વા ક્વથિતાનિ ।
એભિર્વા શૃતં પયઃ ॥

વત્સકબીજવિશાલાકુષ્ઠકટુકાદારુમુસ્તાનાં સમા ભાગાઃ મૂર્વાભાગદ્વયમતિવિષાભાગાર્ધં ચ ચૂર્ણિતં સુખામ્બુના પીત્વા ક્ષૌદ્રમનુલિહ્યાત્ ।
એતત્ પાણ્ડુકામલાજ્વ્રારુચિગુલ્માનાહામવાતરક્તપિત્તકાસશ્વાસાનપોહતિ ॥

ત્રિકટુકકાલતિલલોહૈર્વા માક્ષિકધાતુતુલ્યૈર્માક્ષિકેણવટકાવ્યોષકાગ્નિવિડઙ્ગભાગા નવ નવ ચાયસચૂર્ણભાગા મધુઘૃતાભ્યાં તક્રેણોષ્ણોદકેન વોપયુક્તા હૃત્પાણ્ડુરોગકામલાકુષ્ઠાર્શઃશોફોદરપ્લીહમેહહરાઃ ॥

માક્ષિકધાતુચવિકાદારુદાર્વીત્વગ્ગ્રન્થિકાન્ ત્રિફલાદીનિ ચ નવ વિચૂર્ણ્ય ચૂર્ણાદ્દ્વિગુણં ચ સુશ્લક્ષ્ણં પૃથઙ્મણ્ડૂરં તતો ગોમૂત્રં સર્વતો ઽષ્ટગુણં પક્ત્વા તસ્મિંસ્તત્ ક્ષિપેત્ ।
અનન્તરં ચ વટકાન્ કુર્યાત્ ।
તે તક્રાનુપાનમભ્યસ્તાઃ પરમૌષધં પાણ્ડ્વામયિનાં શોફાર્શઃકુષ્ઠકામલામેહપ્લીહાઢ્યવાતકફાર્તાનાં ચ ॥

શિલાજતુતાપ્યરૂપ્યાયોમલાઃ પૃથક્ પઞ્ચપલિકાસ્ત્રિફલાદયશ્ચ વિગતઘનાઃ પલાંશાઃ શ્લક્ષ્ણરજસઃ સિતોપલાપલાષ્ટકયુક્તાઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતા યોગરાજઃ ।
કુલત્થાદિયૂષાશિના યથાગ્ન્યભ્યવહૃતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ।
યક્ષ્મવિષવિષજ્વરકાસશ્વાસાપસ્મારહરશ્ચ ॥

ત્રિફલાકુટજફલઘનપટોલપિચુમન્દમહૌષધકષાયૈર્માસમર્ધમાસં વા ભાવિતાન્યષ્ટૌ શિલાહ્વયપલાનિ સમસિતાન્યુપકુલ્યાતુગાક્ષીરીધાત્રીફલકર્કટકશૃઙ્ગ્યઃ પૃથક્ પલાંશાઃ નિદિગ્ધિકાફલમૂલયોઃ પલં ત્રિજાતકત્રિકર્ષં ચ ક્ષૌદ્રત્રિપલયુક્તાન્ વટકાન્ વર્તયેત્ ।
તે દાડિમામ્બુક્ષીરરસસલિલસુરાસવાન્યતમાનુપાના વજ્રાભિધાના વજ્રમિવાનન્તરોક્તાન્ રોગાન્ દારયન્તિ ।
હૃદ્રોગગલરોગગરોદરાસૃગ્દરભગન્દરગુલ્મવર્ધ્મશુક્રમૂત્રદોષાંશ્ચ ॥

દ્રાક્ષાપિપ્પલીપ્રસ્થદ્વયં શર્કરાર્ધતુલાં તવક્ષીરીનાગરમધુકાનિ ચ દ્વિપલિકાનિ ચૂર્ણયિત્વામલકરસદ્રોણે પ્રક્ષિપ્ય મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ।
લેહીભૂતે શીતે ચ તસ્મિન્ મધુપ્રસ્થમાવપેત્ ।
ત્રિસુગન્ધિકસ્ય કર્ષત્રયં ચ ચૂર્ણીકૃત્ય દર્વ્યા પરિઘટ્ય જાતીપુષ્પાદિવાસિતે મૃદ્ભાણ્ડે નિદધ્યાત્ ।
અયં દ્રાક્ષાલેહ ઉપયુજ્યમાનઃ પાણ્ડ્વામયહૃદ્રોગકામલાહલીમકજ્વરગુલ્મોદરશોફોદાવર્તાદીનપરાનપિ વિરેકસાધ્યાન્ વ્યાધીન્ પ્રસહ્ય વાયુરિવાભ્રાણ્યપહરતિ ॥

ભોજનં તુ સાત્મ્યતઃ શાલિયવગોધૂમમુદ્ગજાઙ્ગલમાંસાનિ પયો ઘૃતં વૃષપટોલવેતપર્પટશાકં દ્રાક્ષાદાડિમખર્જૂરામલકરસાનિ ।
પાનમનુપઞ્ચમૂલસિદ્ધં વારિ વાતાધિકે ।
ઘનદ્રીબેરશુણ્ઠીસાધિતં પિત્તોત્તરે ।
શ્લેષ્મણ્યરિષ્ટસીધુમાર્દ્વીકાસવાઃ ।
સર્વત્ર વા તક્રમ્ ॥

બીજકસારપ્રસ્થમ્ ।
વરાયાઃ પલાનિ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
પઞ્ચ દ્રાક્ષાયા બલાયાઃ સપ્ત જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદશેષં તેભ્યો રસમાદાય પૂતશીતે ઽસ્મિન્ શર્કરાતુલાં મધુપ્રસ્થં કર્ષાંશાનિ ચ ચૂર્ણિતાનિ વ્યોષવ્યાઘ્રનખોશીરક્રમુકૈલાવાલુકકુષ્ઠમધુકાનિ નિક્ષિપ્ય ઘૃતભાજને સર્વમૈકધ્યં યવપલ્લે ગ્રીષ્મે દશરાત્રં વિંશતિરાત્રં શીતે સ્થાપયેત્ ।
અયં બીજકસારારિષ્ટઃ પાણ્ડુકામલામેહહૃદ્રોગવાતશોણિતવિષમજ્વરારોચકકાસશ્વાસાન્ નિબર્હતિ ॥

ગણ્ડીરતરોઃ સમૂલપુષ્પશાખસ્ય તુલામાહરેત્ ।
અર્ધતુલાં દશમૂલસ્ય ત્રિફલાયાઃ પૃથગર્ધપ્રસ્થ કુટજત્વચશ્ચ ।
કુડવાંશાન્ મુસ્તારુષ્કરકૃમિઘ્નેન્દ્રયવાન્ ।
પાલિકાન્ પાઠાદન્તીમધુરસારાસ્નાશઠીચિત્રકાન્ ।
મૃદ્વીકાર્ધપ્રસ્થં ચ ષોડશગુણે પાદશેષમમ્ભસિ વિપાચ્ય રસમાદદીત ।
તં પૂતશીતં સિતોપલાતુલાદ્વયેન લોહચૂર્ણપ્રસ્થેન ચ યુક્તં માગધિકાર્ધપ્રસ્થેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટેન ગ્રન્થિકપલેનાર્ધપલિકૈશ્ચ મરિચવિડઙ્ગૈલવાલુકૈઃ પ્રલિપ્તે ઘૃતકુમ્ભે નિધાપયેત્ ।
માસમાત્રં સ્થિતો ઽયં ગણ્ડીરારિષ્ટો ઽધિકગુણઃ પૂર્વસ્માત્ ।
ગ્રન્થ્યર્બુદકૃમિહરશ્ચ ॥

અથવા ચવ્યકુષ્ઠચિત્રકપ્રલિપ્તે ભાજને મસ્તુદ્રોણં ગુડતુલાં પિપ્પલીપ્રસ્થત્રયં ત્રિફલાપ્રસ્થત્રયં વિડઙ્ગપ્રસ્થત્રયં કુડવાંશાંશ્ચ મરિચપરૂષકદ્રાક્ષાકાશ્મર્યફલેન્દ્રયવાન્ દ્વિપલિકાનિ ચ દન્તીચિત્રકભલ્લાતકાનિ ચૂર્ણિતાનિ પ્રક્ષિપેત્ ।
તતો યવપલ્લસ્થં પક્ષમુપેક્ષ્ય યથાબલં પિબેત્ ।
એષ મસ્ત્વરિષ્ટઃ પાણ્ડુરોગમેહસ્થૌલ્યમેદોર્શોગ્રહણીપ્લીહશોફોદરભગન્દરહરઃ ।
પરમં ચાગ્નિદીપન ઇતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
પાણ્ડુરોગપ્રશાન્ત્યર્થં વિહિતં યચ્ચિકિત્સિતમ્ ।
વિકલ્પ્યમેતદ્વિદુષા પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ ॥

સ્નેહપ્રાયં પવનજે તિક્તશીતં તુ પત્તિકે ।
શ્લૈષ્મિકે કટુરૂક્ષોષ્ણં વિમિશ્રં સાન્નિપાતિકે ॥

મૃદં નિર્ઘાતયેત્ કાયાત્તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ પુરઃ ।
બલાધાનાનિ સર્પીંષિ શુદ્ધે કોષ્ઠે તુ યોજયેત્ ॥

વ્યોષબિલ્વદ્વિરજનીત્રિફલાદ્વિપુનર્નવમ્ ।
મુસ્તાન્યયોરજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ ॥

વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ઙ્ગી ચ સક્ષીરૈસ્તૈઃ શૃતં ઘૃતમ્ ।
સર્વાન્ પ્રશમયત્યાશુ વિકારાન્ મૃત્તિકાકૃતાન્ ।
તદ્વત્ કેસરયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીક્ષીરશાદ્વલૈઃ ॥

મૃદ્દ્વેષણાય તલ્લૌલ્યે વિતરેદ્ભાવિતાં મૃદમ્ ।
વિડઙ્ગેનાતિવિષયા પાઠયા નિમ્બપલ્લવૈઃ ॥

વાર્તાકૈઃ કટુરોહિણ્યા કૌટજૈર્મૂર્વયાથવા ।
મૃદ્ભેદાભિન્નદોષાનુગમાદ્યોજ્યં ચ ભેષજમ્ ॥

કામલાયાં તુ પિત્તઘ્નં પાણ્ડુરોગાવિરોધિ યત્ ।
પથ્યાશતરસે પથ્યાવૃન્તાર્ધશતકલ્કિતઃ ।
પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ ગુલ્મકામલાપાણ્ડુરોગજિત્ ॥

દન્તીચતુષ્પલરસે પિષ્ટૈર્દન્તીશલાટુભિઃ ।
ઘૃતપ્રસ્થઃ શૃતસ્તદ્વત્ પ્લીહાશ્વયથુજિચ્ચ સઃ ॥

પુરાણસર્પિષઃ પ્રસ્થો દ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થસાધિતઃ ।
કામલાગુલ્મપાણ્ડ્વર્તિજ્વરમેહોદરાપહઃ ॥

હરિદ્રાત્રિફલાનિલ્બબલામધુકસાધિતમ્ ।
સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ કામલાહરમુત્તમમ્ ॥

ગોમૂત્રે દ્વિગુણે દાર્વીકલ્કાર્ધપલસાધિતઃ ।
દાર્વીપઞ્ચપલક્વાથે કલ્કે કાલીયકે પરઃ ॥

માહિષાત્સર્પિષઃ પ્રસ્થઃ પૂર્વઃ પૂર્વે પરઃ પરે ।
સિદ્ધં કાલીયકક્વાથે સનિશં ચોત્તરે હિતમ્ ॥

આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્વિદાર્યામલકસ્ય વા ।
સત્ર્યૂષણં બિલ્વમાત્રં પાયયેત્ કામલાપહમ્ ॥

પિબેન્નિકુમ્ભકલ્કં વા દ્વિગુડં શીતવારિણા ।
કુમ્ભસ્ય ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં ત્રૈફલેન રસેન વા ।
સશર્કરાં ત્રિભાણ્ડીં વા ગવાક્ષીં વા પ્રયોજયેત્ ॥

ત્રિફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્ ।
પ્રાતઃ પ્રાતર્મધુયુતં કામલાર્તાય યોજયેત્ ॥

તિલપિષ્ટનિભં યસ્તુ કામલાવાન્ સૃજેન્મલમ્ ।
કફરુદ્ધપથં તસ્ય પિત્તં કફહરૈર્જયેત્ ॥

રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામચલનિગ્રહૈઃ ।
કફસમ્મૂર્છિતો વાયુર્યદા પિત્તં બહિઃ ક્ષિપેત્ ॥

હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વક્શ્વેતવર્ચાસ્તદા નરઃ ।
ભવેત્સાટોપવિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ ॥

દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસારુચિજ્વરૈઃ ।
ક્રમેણાલ્પે ઽનુષજ્યેત પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે ॥

રસૈસ્તં રૂક્ષકટ્વમ્લૈઃ શિખિતિત્તિરિદક્ષજૈઃ ।
શુષ્કમૂલકજૈર્યૂષૈઃ કુલત્થોત્થૈશ્ચ ભોજયેત્ ॥

ભૃશામ્લતીક્ષ્ણકટુકલવ્ણોષ્ણં ચ શસ્યતે ।
સબીજપૂરકરસં લિહ્યાદ્વ્યોષં તથાશયમ્ ॥

સ્વં પિત્તમેતિ તેનાસ્ય શકૃદપ્યનુરજ્યતે ।
વાયુશ્ચ યાતિ પ્રશમં સહાટોપાદ્યુપદ્રવૈઃ ।
નિવૃત્તોપદ્રવસ્યાસ્ય કાર્યઃ કામલિકો વિધિઃ ॥

ગોમૂત્રેણ પિબેત્ કુમ્ભકામલાયાં શિલાજતુ ।
માસં માક્ષિકધાતું વા કિટ્ટં વાથ હિરણ્યજમ્ ॥

ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરસાધિતેન હલીમકી ।
મહિષીહવિષા સ્નિગ્ધઃ પિબેદ્ધાત્રીરસેન તુ ॥

ત્રિવૃતાં તદ્વિરિક્તો ઽદ્યાત્ સ્વાદુ પિત્તાનિલાપહમ્ ।
દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીંષિ મધુરાણિ ચ ॥

યાપનાન્ ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેત્સાનુવાસનાન્ ।
માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ પિબેદ્યુક્ત્યાગ્નિવૃદ્ધયે ॥

કાસિકં ચાભયાલેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્ ।
પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથાદોષં યથાબલમ્ ।
પાણ્ડુરોગેષુ કુશલઃ શોફોક્તં ચ ક્રિયાક્રમમ્ ॥