અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.17

અથાત્ ઉદરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વમેવોદરમતિમાત્રદોષસઞ્ચયાનુબન્ધેન સ્રોતોમુખનિરોધાદ્વ્યાકુલાનિલતયા યત્ પ્રજાયતે તસ્માદભીક્ષ્ણમુદરી વિરેચનાન્યુપયુઞ્જીત ।
મૂત્રક્ષીરાન્યતરયુક્તમેરણ્ડતૈલમહરહર્માસમેકં દ્વૌ વા ક્ષીરાહારો વા ગવ્યં વા માહિષં વા મૂત્રમ્ ।
ઉષ્ટ્રીક્ષીરવૃત્તિર્વા સ્યાત્ ॥

શોફશૂલાનાહતૃણ્મૂર્ચ્છાપરીતો વિશેષેણ પયો ઽનુપાનં ગોમૂત્રેણ પ્રાણદાં પિબેત્ ।
પિપ્પલીસહસ્રં વા સ્નુહીક્ષીરભાવિતં સેવેત ।
તદ્ભાવિતેન વા કૃષ્ણાભયાચૂર્ણેન કાસરમ્ ।
સૈન્ધવાજમોદયુક્તં વા નૈમ્બં તૈલમ્ ।
અથવાર્દ્રકરસાનુવિદ્ધમ્ ।
સિદ્ધં વા ॥

હરીતકીચૂર્ણપ્રસ્થયુક્તમાઢકં ઘૃતસ્યાઙ્ગારેષ્વભિવિલાપ્ય ખજેનાભિમથ્ય સુગુપ્તં યવપલ્લે માસં સ્થાપયેત્ ।
તતશ્ચોદ્ વૃત્ય પરિસ્રાવ્ય હરીતકીક્વાથામ્લદધિપ્રતીવાપં વિપાચયેત્ ॥

અથવા ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમાવાપ્ય વિપાચ્ય શીતીભૂતમભિમથ્ય તં નવનીતં મહાવૃક્ષક્ષીરેણૈવ સહ સાધયેત્ ॥

અથવા ચવિકાચિત્રકદન્ત્યતિવિષાકુષ્ઠસારિવાવિડઙ્ગત્રિફલાકટુરોહિણીદ્વિહરિદ્રાશાઙ્ખિનીત્રિવૃદ્દીપ્યકાનર્ધકાર્ષિકાન્ રાજવૃક્ષફલમજ્જાદ્વિપલં મહાવૃક્ષક્ષીરદ્વિપલં ગોમૂત્રક્ષીરઘૃતત્રિકુડવં ચૈકધ્યં પાચયેત્ ।
વિદ્રધ્યષ્ઠીલાનાહકુષ્ઠોન્માદાપસ્મારાન્નિઘ્નન્તિ ॥

યાવશૂકપઞ્ચકોલકષટ્પલેન વા મસ્તુદશમૂલક્વાથાઢકદ્વયેન ચ સિદ્ધં સર્પિઃપ્રસ્થં પ્રયોજયેત્ ॥

યવકોલકુલત્થપઞ્ચમૂલકષાયેણ વા સુરાસૌવીરકયુક્તં સર્પિઃ ॥

સર્પિષ્પાનસ્રસ્તે ચ દોષે બલવાન્ વિરેચનાર્થં મૂત્રાસવારિષ્ટસુરાઃ સ્નુહીક્ષીરયુક્તાઃ શીલયેત્ ।
વિરેચનદ્રવ્યકષાયં નાગરદેવદારુપ્રગાઢમ્ ।
ત્રિલવણાદિચૂર્ણં વા દ્વિત્રિગુણાનુલોમનદ્રવ્યમ્ ॥

પટોલમૂલરજનીવિડઙ્ગત્રિફલાઃ કર્ષાંશાઃ ।
કમ્પિલ્લકનીલિનીફલત્રિવૃતાનાં ક્રમાદ્ દ્વિત્રિચતુર્ભિઃ કર્ષૈર્યુક્તાશ્ચૂર્ણયિત્વા મૂત્રેણ પિબેત્ ।
જીર્ણે ચ પેયામણ્ડપો રસાશી વા સ્યાત્ ।
તતઃ ષડ્રાત્રં સવ્યોષેણ પયસાશ્નીયાત્ ।
તતઃ સપ્તમે ઽહનિ પુનશ્ચૂર્ણં પિબેત્ ।
અનેન વિધિના ચૂર્ણમિદમુદરાણિ જાતોદકાન્યપિ નિબર્હયતિ ।
ગુલ્મભેદનાનિ ચ પ્રયુઞ્જીત ॥

વમનવિરેચનશિરોવિરેચનવત્સકાદિવચાહરિદ્રાદિવર્ગદ્રવ્યાણિ પૃથક્પાલિકાનિ સૂક્ષ્મકલ્કીકૃતાનિ લવણાનિ ચ વજ્રવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થં ચ પ્રક્ષિપ્ય મૂત્રગણે મૃદ્વગ્નિના ઘટ્ટયન્ પાચયેત્ ।
અવિદગ્ધકલ્કં ચ તત્સિદ્ધમવતાર્ય શીતીભૂતમઙ્ગુષ્ઠમાત્રાં ગુટિકાં વર્તયિત્વા યથાબલં ત્રિચતુરો માસાનુપયોજયેત્ ।
એષા મૂત્રવર્તિર્મહારોગશ્વાસકાસપીનસપ્રસેકશ્વયથુગુલ્મપાણ્ડુકૃમિકોષ્ઠારોચકાવિપાકોદાવર્તેષુ પરમમગદમ્ ॥

કૃતવિરેચનશ્ચ ક્ષામદેહો ઽન્તરાન્તરા ક્ષીરમૌષ્ટ્રકં ગવ્યમાજં વા વ્યોષયુક્તં શીલયેત્ ।
દોષશેષવિજયાય ચ શીલયેચ્ચવિકાનાગરં ક્ષીરેણ પિષ્ટમ્ ।
સુરદારુચિત્રકં વા સુરઙ્ગાં વા પુનર્નવં વા ત્રિફલાદન્તીરૌહીતકનિર્યૂહં વા વ્યોષક્ષારોપેતં તત્ સ્નુહીક્ષીરઘૃતયુક્તમ્ ॥

પુરાણમન્નં તક્રમરિષ્ટાંશ્ચ તાંસ્તાન્ ક્ષીરં ચ દન્તીચિત્રકવિડઙ્ગચવિકાત્રિકટુકોપેતમ્ ।
તુલ્યાર્દ્રકરસં વા ક્ષીરં શીલયેત્ ।
પિપ્પલીવર્ધમાનાં વા સેવેત ।
શિલાજતુ વા ક્ષીરાશી ગુગ્ગુલું વા ।
પુનઃ પુનશ્ચ સ્નેહયેદ્વિરેચયેચ્ચ ।
આત્યયિકાંસ્તુ સ્નેહવિરેકૈરેવોપક્રમેત ।
સલિલં તુ વર્જયેત્ ।
આનાહોદાવર્તયોર્યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત ॥

વાતકૃતેષુ પાર્શ્વશૂલોપસ્તમ્ભહૃદ્ગ્રહેષુ બિલ્વક્ષારામ્ભસા તૈલં પાચયેત્ ।
સ્યોનાકાગ્નિમન્થતિલકુન્તલકદલ્યપામાર્ગાન્યતમક્ષારેણ વા વિપક્વં તૈલમ્ ॥

કફે પિત્તે વા વાતેનાવૃતે તાભ્યાં વા વાતે બલવાન્ વાતગુલ્મોક્તક્રમેણૈરણ્ડતૈલં પિબેત્ ॥

લિમ્પેચ્ચ જઠરમુદરિણાં શિગ્રુપલાશાર્કાશ્વકર્ણગજપિપ્પલીદેવદારુભિર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ ।
વૃશ્ચિકાલીકુષ્ઠષડ્ગ્રન્થાદ્વિપુનર્નવધાન્યનાગરપઞ્ચમૂલક્વાથૈર્મૂત્રૈશ્ચ પરિષેચયેત્ ।
પ્રતતમેવ ચ સ્વેદયેત્ ॥

વિરિક્તસ્ય ચાસ્ય સદા મ્લાનમુદરં સાલ્વલાદિભિરુપનદ્ધં ઘનેન વાસસા વેષ્ટયેત્ ।
એવમેનમનવકાશો વાયુર્ન પુનરાધ્માપયતિ ।
તથાપિ પુનઃ સુવિરિક્તસ્યાધ્માને ઽમ્લલવણાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ નિરૂહાન્ દદ્યાત્ ।
સોપસ્તમ્ભે તુ વાયૌ તીક્ષ્ણોષ્ણાન્ ॥

અથ વાતોદરિણં વિદાર્યાદિસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય સ્વેદિતાઙ્ગં તિલ્વકઘૃતેન બહુશો ઽનુલોમયેત્ ।
કૃતાયાં ચ સંસર્ગ્યાં બલાર્થં ક્ષીરમવચારયેત્ ।
નિવર્તયેચ્ચ પ્રાગુત્ક્લેશાત્ ક્રમેણ ।
તતો યૂષરસાદિભિર્મન્દામ્લલવણૈઃ સમિદ્ધાનલમુદાવર્તિનં પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાસ્થાપયેદ્વિદાર્યાદિક્વાથેન ચિત્રાફલતૈલપ્રગાઢેન તીક્ષ્ણોષ્ણાધોભાગિકદ્રવ્યયુક્તેન વા દાશમૂલિકેન ॥

દીપ્તાગ્નિં ચ બદ્ધમલમસ્થિસન્ધિત્રિકપાર્શ્વાદિશૂલસ્ફુરણાક્ષેપયુક્તં રૂક્ષમનુવાસયેદ્વાતહરામ્લસિદ્ધાભ્યાં તિલોરુબૂકતૈલાભ્યામ્ ।
ભોજયેચ્ચૈનં જાઙ્ગલરસેન વિદાર્યાદિશૃતેન વા પયસા ॥

સરલમધુશિગ્રુમૂલકબીજસ્નેહાશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનેન શૂલઘ્નાઃ ।
સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણં જઠરમ્ ॥

અવિરેચ્યસ્ય તુ પયઃસર્પિર્યૂષરસબસ્ત્યભ્યઙ્ગસમભક્તૌષધૈઃ સંશમયેત્ ॥

પિત્તોદરિણં મધુરવિપક્વેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય શ્યામાત્રિવૃત્ત્રિફલાવિપક્વેનાનુલોમ્યૈનં મધુઘૃતસિતાઢ્યેન ન્યગ્રોધાદિનિર્યૂહેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ ॥

દુર્બલં તુ પ્રાગેવાનુવાસ્ય ક્ષીરબસ્તિભિઃ શોધયેત્ ॥

સઞ્જાતબલાગ્નિં ચ સ્નિગ્ધં પુનઃક્ષીરેણ સત્રિવૃત્કકેનોરુબૂકશૃતેન વા ।
સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં વારગ્વન્ધેન વા સશ્લેષ્મણિ પિત્તે સમૂત્રેણ સવાતે તિક્તઘૃતાન્વિતેન પયસા પુનઃપુનર્વિરેચયેત્ બસ્તિકર્મ ચાચરેત્ ॥

એભિરેવ ક્ષીરૈર્વિદાર્યાદિશૃતેન વા ભોજયેત્ ।
પાયસેન ચોપનાહયેદુદરમ્ ॥

શ્લેષ્મોદરિણં વત્સકાદિસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય સ્નુહીક્ષીરવિપક્વેનાનુલોમ્ય કટુક્ષારયુક્તૈઃ કફહરૈરાહારૈઃ સંસર્જ્ય ત્રિકટુમૂત્રતૈલપ્રગાઢેન મુષ્કકાદિક્વાથેનાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ ।
કુલત્થયૂષેણ વ્યોષવતા ક્ષીરેણ વા ભોજયેત્ ।
સ્ત્યાનકફોદરં ક્ષારમરિષ્ટાંશ્ચ તીક્ષ્ણાન્ પાયયેત્ ।
સતતં ચ સ્વેદયેત્ ।
કિણ્વસર્ષપમૂલકબીજકલ્કૈર્જઠરમુપનાહયેત્ ॥

સાન્નિપાતિકમુદરં પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્ ।
સર્વમેવેત્યેકે સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વાત્ કૃચ્છ્રતમત્વાચ્ચ ।
દોષોદ્રેકતસ્તુ પ્રતિકુર્વીત ॥

સપ્તલાશઙ્ખિનીનિર્યાસસિદ્ધેન ચ સર્પિષા વિરેચયેન્માસમર્ધમાસં વા ।
મહાવૃક્ષક્ષીરમૂત્રસિદ્ધેન વા ॥

અથાવાજગન્ધાજશૃઙ્ગીદન્તીદ્રવન્તીસ્વાદુકણ્ટકપુનર્નવાઝરસીવૃશ્ચિકાલીમૂષિકપર્ણીમહાસહાક્ષુદ્રસહાવૃક્ષાદિનીભાર્ઙ્ગીગૃધ્રનખીતણ્ડુલીયકદાડિમમાતુલુઙ્ગમૂલક્વાથેન મદનફલૈલાકુષ્ઠકુટિલરાસ્નાકલ્કગોમૂત્રસંસૃષ્ટેન સૈન્ધવલવણિતેનસ્નિગ્ધેનાસ્થાપયેત્ ॥

તથા ચાનુપશામ્યતિ નિચયાત્મકે સર્વત્ર ચ જઠરે જ્ઞાતીનાશ્રાવ્ય મદ્યેનાશ્વમારકગુઞ્જાકાકાદનીમૂલકલ્કં પાયયેત્ ।
પાનભોજનેષુ વા વિષં નિક્ષિપેત્ ।
ઇક્ષુગણ્ડિકાં વા ભક્ષયેત્ કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા વલ્લીફલાનિ વા મૂલકં વા ॥

એવં હ્યસ્ય દોષસઙ્ઘાતઃ સ્થિરો લીન ઉન્માર્ગગો વિષેણાશુ પ્રમાથિના વિભિન્નો બહિઃ પ્રવર્તતે ।
તેનાગદતાં વ્રજતિ ।
ભવાન્તરં વા ॥

હૃતદોષં ચ શીતામ્બુપરિષિક્તં ક્ષીરયવાગૂં પાયયેત્ ।
તતસ્ત્રિવૃદ્વાસ્તુકમણ્ડૂકપર્ણીકાલશાકયવશાકાનામન્ય તમં સ્વરસસાધિતમનમ્લલવણસ્નેહં સ્વિન્નાસ્સ્વિન્નમનન્નભુઙ્માસમેકમશ્નીયાત્ ।
તત્સ્વરસમેવ ચ તૃષિતઃ પિબેત્ ।
તતઃ શાકૈર્નિર્હૃતે દોષે પરતો દુર્બલાય કારભં ક્ષીરં પ્રયુઞ્જીત ॥

પ્લીહોદરે યથાદોષમુપસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દધ્ના ભુક્તવતો વામબાહૌ સિરાં વિધ્યેત્ ।
રુધિરસ્યન્દનાર્થં ચ પાણિના પ્લીહાનં વિમર્દયેત્ ।
પુનશ્ચ સ્નેહપીતં વિશુદ્ધદેહં સમુદ્રશુક્તિક્ષારં પયસા પાયયેત્ હિઙ્ગુ સુવર્ચિકાં વા ।
પલાશક્ષારોદકેન વા યવક્ષારમ્ ॥

પારિજાતકેક્ષ્વાક્વપામાર્ગક્ષારં વા તૈલસંસૃષ્ટમ્ ।
સૌભઞ્જનકનિર્યૂહં વા પિપ્પલીચિત્રકસૈન્ધવચૂર્ણયુક્તમ્ ।
અમ્લસ્રુતં વા બિડમાગધિકાઢ્યં પૂતિકરઞ્જક્ષારમ્ ।
અગ્નિસાદે તુ ત્રિલવણાદિં ક્ષારાનરિષ્ટાંશ્ચ પિબેત્ ।
ઘૃતં ષટ્પલં મહાષટ્પલં રોહીતકષટ્પલં વા ॥

રોહીતકત્વક્પલાનિ પઞ્ચવિંશતિં કોલપ્રસ્થદ્વયં ચ તોયે ક્વાથયેત્ તેન ક્વાથેન તથા પાલિકૈઃ પઞ્ચકોલકૈસ્તૈઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યયા રોહીતકત્વચા કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્ ।
તત્ પરં પ્લીહહિતમ્ ॥

રોહીતકલતાઃ ખણ્ડશઃ કલ્પિતાઃ હરીતકીશ્ચ તોયે ગોમૂત્રે વા સપ્તરાત્રમાસુનુયાત્ ।
સ રસઃ પ્લીહગુલ્મોદરકૃમિમેહકામલાર્શાંસિ સાધયતિ ।
એવમનુપશામ્યત્યપ્રાપ્તપિચ્છોદકે વાતકફોલ્બણે ગુલ્મવિધિનાગ્નિકર્મ કુર્યાત્ ॥

પિત્તોલ્બણે તુ જીવનીયઘૃતક્ષીરબસ્તિવિરેચનાનિ પ્રયુઞ્જીત ।
પુનઃપુનશ્ચ રુધિરમવસેચયેત્ ।
યકૃદાખ્યે ઽપ્યયમેવ ક્રિયાવિભાગઃ ॥

બદ્ધોદરે સ્વિન્નાય સતૈલલવણમૂત્રં તીક્ષ્ણં નિરૂહમનુવાસનં ચ દદ્યાત્ ।
સ્રંસનાનિ ચાન્નાન્યુદાવર્તહરાણિ ચ તીક્ષ્ણં ચ વિરેચનં યચ્ચ કિઞ્ચિદ્વાતઘ્નમ્ ॥

છિદ્રોદરે સ્વેદવર્જ્યં કફોદરવદાચરેત્ ।
દકોદરેતુ પૂર્વમુદકદોષહરણાર્થં રૂક્ષતીક્ષ્ણૌષધાન્ સમૂત્રાન્નિર્યૂહચૂર્ણક્ષારાન્ કફઘ્નાનિ દીપનીયાનિ ચાન્નપાનાનિ યોજયેત્ ॥

એવમસિદ્ધૌ બદ્ધચ્છિદ્રદકોદરેષ્વશ્મર્યામિવ સુહૃદાં પ્રકાશ્ય શસ્ત્રમવચારયેત્ ।
તત્ર બદ્ધચ્છિદ્રોદરયોઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાધો નાભેશ્ચતુરઙ્ગુલાનિ વામતો ઽપહાયોદરં પાટયિત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમાન્ત્રાણિ નિષ્કાસ્ય નિરીક્ષ્ય બદ્ધગુદોદરસ્યાન્ત્રપ્રતિરોધકરં બાલં મલોપલેપમશ્માનં ચાપહરેત્ ।
પરિસ્રાવિણિ શલ્યમુદ્ધૃત્યાન્ત્રપરિસ્રાવં વિશોધ્ય તચ્છિદ્રં મર્કોટકૈર્દંશયેત્ ।
લગ્નેષુ ચ શિરસ્સુ કાયમપનયેત્ ।
તતો મધુઘૃતાભ્યામભ્યજ્યાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા બાહ્યં વ્રણમુદરસ્ય સીવ્યેત્ ।
યષ્ટીમધુકમિશ્રયા ચ કૃષ્ણમૃદા વ્રણમભિલિપ્ય બધ્નીયાત્ ।
અથ નિવાતમાગારં પ્રવેશ્ય ક્ષીરવૃત્તિં સ્નેહદ્રોણ્યાં વાસયેત્ ॥

દકોદરે સવષુ ચ જાતોદકેષુ જઠરેષુ વાતહરતૈલાભ્યક્તસ્યોષ્ણોદકસ્વિન્નસ્યાપ્તૈઃ પરિગૃહીતસ્યાકક્ષ્યાતઃ પટવેષ્ટિતોદરસ્યાધો નાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય વ્રીહિમુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરમાત્રમવગાઢં વિધ્વા નાડીં નિધાય દોષોદકમર્ધમાત્રમવસિઞ્ચેત્ ।
તતોનાડીમુદ્ધૃત્ય તૈલલવણેનાભ્યજ્ય વ્રણં બન્ધનેનોપચરેત્ ॥

સહસા સર્વસ્નિમ્ વિસ્રાવિતે તૃષ્ણા જ્વરો ઽઙ્ગમર્દો ઽતીસારઃ શ્વાસઃ કાસઃ પાદદાહો વા જાયતે ।
પૂર્યતે ચ સુતરામ્ ।
અતસ્તૃતીયચતુર્થપઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમદ્વાદશષોડશરાત્રાણામન્યતમમન્તરં કૃત્વા દોષોદકમલ્પશો વિસ્રાવયેત્ ।
નિસ્રુતે ચ દોષોદકે વિમૃદ્યોદરમાવિકકૌશેયચર્મણામન્યતરેણ ગાઢતરં વેષ્ટયેત્ ।
તથા નાધ્માપયતિ વાયુઃ ।
લઙ્ઘયિત્વા ચ યવાગૂમલ્પસ્નેહલવણાં માત્રયા પાયયેત્ ।
તતઃ પરં ષણ્માસાન્ ક્ષીરવૃત્તિર્ભવેત્ ।
તતો માસત્રયં ક્ષીરપેયાં પિબેત્ ।
અન્યચ્ચ માસત્રયમલ્પલવણમલ્પક્ષીરં શ્યામાકં કોરદૂષં વા ભુઞ્જીતેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

પ્રયતો વત્સરેણૈવં વિજયેત જલોદરમ્ ।
વર્જ્યેષુ યન્ત્રિતો દિષ્ટે નાત્યદિષ્ટે જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સર્વમેવોદરં પ્રાયો દોષસઙ્ઘાતજં યતઃ ।
અતો વાતાદિશમની ક્રિયા સર્વત્ર શસ્યતે ॥

વહ્નિર્મન્દત્વમાયાતિ દોષૈઃ કુક્ષૌ પ્રપૂરિતે ।
તસ્માત્ ભોજ્યાનિ યોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ ॥

સપઞ્ચમૂલાન્યલ્પામ્લપટુસ્નેહકટૂનિ ચ ।
ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં ચ તણ્ડુલૈઃ ॥

યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્રકામં ભોજયેન્નરમ્ ।
પિબેદિક્ષુરસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે ॥

સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્યેષાં વાતપિત્તકફાસ્તથા ।
અત્યર્થોષ્ણામ્લલવણં રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ ॥

ગુડં તિલકૃતં શાકં વારિ પાનાવગાહયોઃ ।
આયાસાધ્વદિવાસ્વપ્નયાનયાનાનિ ચ ત્યજેત્ ॥

નાત્યચ્છસાન્દ્રમધુરં પાન તક્રં પ્રશસ્યતે ।
સકણાલવણં વાતે પિત્તે સોષણશર્કરમ્ ॥

યવનીસૈન્ધવાજાજીમધુવ્યોષૈઃ કફોદરે ।
ત્ર્યૂષણક્ષારલવણૈઃ સંયુક્તં નિચયોદરે ॥

મધુતૈલવચાશુણ્ઠીશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ।
પ્લીહ્નિ બદ્ધે તુ હપુષાયવાનીપટ્વજાજિભિઃ ॥

સકૃષ્ણામાક્ષિકં છિદ્રે વ્યોષવત્સલિલોદરે ।
ગૌરવારોચકાનાહમન્દવહ્ન્યતિસારિણામ્ ।
તક્રં વાતકફાર્તાનામમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્ ।
સ્થૈર્યકૃત્ સર્વધાતૂનાં બલ્યં દોષાનુબન્ધહૃત્ ।
ભેષજાપચિતાઙ્ગાનાં ક્ષીરમેવામૃતાયતે ॥