Ashtanga Sangraha · Chapter 4.16

athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

gulmo hi vātādṛte na sambhavati /
tasmātteṣu sarveṣvapi prathamaṃ snehasvedau vātahaharau /
snehopasaṃhitaṃ mṛdu virecanaṃ tadvidhāṃśca bahuśo bastīnamlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyāvacārayet /
mārute hi vijite 'lpenāpi yatnena śakyo 'nyo 'pi doṣo gulmeṣu niyantum //

atha vātottare rūkṣaṃ baddhamarucchakṛtamāturaṃ tīvrarujamānilavyādhivihitamanyatama tailaṃ pāyayet /
athavā viḍaṅgapañcakolamaricatriphalādhānyakagarbhaṃ sapayassarpirvipakvam /
anenaiva vā kalkena daśamūlakvāthopahitam /
rājayakṣmavihitaṃ vā ṣaṭpalam /
hiṅgudhānakāmlavetasasauvarcalailābiḍaśaṭhīdāḍimayavakṣāratrikaṭukājagandhājamodājājīpuṣkaramūlavacācitrakasurasairvā dadhisṃyuktam //

hapuṣāmaricabāṣvikāsaindhavadīpyakājājīpañcakolakaiḥ kolamūlakadāḍimarasadadhikṣīravat sarpiḥ siddhaṃ siddhaṃ śūlavibandhahidhmādhmānaplīhahṛdrogagrahaṇīhatanāmakṛmivardhmapāṇḍukṣayaśvāsakāsayonirogodarajvarārocakeṣu /
śuṇṭhīpalaṃ pippalīpalamadhyardhaṃ dhānakākuḍavaṃ dāḍimadvikuḍavaṃ ghṛtapalāni viṃśatiḥ kṣīraṃ caikadhyaṃ vipacet /
etatsarpiḥ samānaṃ pūrveṇa //

laśunasya vigatatvacastulāṃ pratyekaṃ pañcapalikaṃ ca mahāpañcamūlamaṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayet /
tena kvāthena tadardhāṃśaiśca pṛthak surādadhimastudhānyāmladāḍimarasaiḥ yavānīdīpyakāmlavetasahiṅgucavikāsaindhavatryūṣaṇatriphalāmaradārubhiścārdhapalikaiḥ prasthonmitaṃ ghṛtaṃ śṛtaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa //

varṣābhūdvayadaśamūlāśvagandhāsuṣavīcchinnaruhābhārṅgīrāsnairaṇḍabalākālāśaṭhīpuṣkaramūlagandhapalāśān dvipalāṃśān prasthaṃ prasthaṃ ca yavamāṣakolakulatthānāṃ jaladroṇe pādāvaśiṣṭaṃ vipacet /
tena pṛthak samaṃ mātuluṅgadāḍimāmrātakarasaśuktatuṣodakāranālaṃ ghṛtaprasthaṃ dadhyāḍhakopetaṃ vacākāravīśatāhvādvikṣāratrilavaṇatrikaṭukarāsnākumbhanikumbhayavānīyavānakahiṃsrāmlavetasanīlinīphalaviḍaṅgadāḍimahiṅgupāṣāṇabhedakoṣakavṛṣakahapuṣābhārṅgīśvadaṃṣṭrātrapusairvārubījājājīsārivopakuñcikāgranthikakustumbarītumburuphalamūrvācitrakasurasāgajapippalīgarbhaṃ sādhayet /
dādhikākhyametat sarpiḥ samānaṃ pūrveṇa /
mūtraghātonmādāpasmāravātavyādhiharaṃ ca /
pibedvā vyoṣaṣaḍgranthākṛmighnakaṭukācitrakasauvarcalābhayāyavakṣārairdaśāṃśakṣīrasaṃyuktaṃ sādhitaṃ sarpiḥ /
kṣīrāyogyāya ca surāmadirāmastudadhisaradāḍimarasānāmanyatamaṃ vidadhyāt //

abhyaṅgapūrvaṃ cainaṃ sadā svedayet /
snehasvedau hi samyak prayuktau srotasāṃ mārdavamupajanayyānilaṃ jitvā bhitvā ca vibandhamāśu gulmamapakarṣataḥ //

tatra hṛdayaje viśeṣeṇa snehapānamicchanti /
bastije bastimubhayaṃ nābhipārśvāśraye /
vibaddhānilavarcasaśca dīptāgneḥ snigdhoṣṇāni bṛṃhaṇāni cānnapānāni punaḥpunaśca snehapānanirūhānuvāsanāni kaphapittānurakṣiṇāyojyāni //

anyathā kapho vivṛddhastandrāgauravārucihṛllāsāgnisādān kuryāt /
tamullikhet /
tatkṛteṣu ca śūlānāhavibandheṣvanantaroktānāṃ ghṛtānāmauṣadhaiścūrṇaguṭikākvāthān koladāḍimamātuluṅgasurāmaṇḍatakramastudhānyāmloṣṇodakānāmanyatamena prakalpayet /
api ca //

trilavaṇahapuṣājamodājagandhāvacāhiṅgupāṭhopakuñcīśaṭhījīrakājājikustumbarībāṣpikākāravītumburusvarjikā yāvaśūko jaṭāpauṣkarī dāḍimaṃ tintiṇīkaṃ viḍaṅgāni bhārṅgī varo vetasāmlo miśirmaricagajakaṇābhayāpañcakolāni kumbho nikumbho viśālā yavānī surāhvaṃ ca tatsarvamekatra cūrṇīkṛtaṃ bījapūrādrasenāsakṛt bhāvitaṃ yaḥ pibet prātarāhārakāle 'thavā māsamātraṃ hitāśī naraḥ sādaram /
plutamaśiśiravāriṇā jīrṇamadyena mūtreṇa takreṇa kolāmbhasā mastunā peyayā sarpiṣauṣṭreṇa dugdhena kaulatthayūṣeṇa vā kṣāraniścyotatoyena vā dāḍimādvārasenātmavānebhirevauṣadhaiḥ sādhitaṃ vā ghṛtaṃ hṛdayagudakaṭīyakṛtplīhaguhyāśritaṃ tasya śūlaṃ praṇaśyet tathā gulmaviṣṭambhadurnāmakṛcchrodarādhmānahidhmāvibandhāḥ savardhmāruciśvāsakāsāḥ prapaktuṃ ca śakto bhavet pāvakaḥ prāśyamānāni pāṣāṇacūrṇānyapi //

abhayāpaladvayamamlavetasapaladvayaṃ pālikān vacāviśvabheṣajatrivṛddantīcitrakaśaṭhīpuṣkarajaṭāyāvaśūkān kārṣikān maricājājīsaindhavopakuñcikāśitivārakayavānīdhātakīpuṣpaviḍaṅgān hiṅgutrikarṣaṃ ca cūrṇitaṃ pūrvavadbhāvitaṃ pītaṃ ca samānaṃ tena //

yavānīśatapuṣpānāgakesaravacāmustavyoṣapāṭhāguggulutrivṛtāgajapippalītālīsailāpāmārgadravantīnidigdhikāmūlānāṃ bhāgo bhāgaścāmlavetasasya tatsūkṣmarajīkṛtaṃ mātuluṅgadāḍimabadararasaśīdhusuroṣṇasalilānyatamena pītaṃ śūlagulmavardhmānāhodarakoṣṭhastaimityārśośmarīmūtragrahakaṭīpṛṣṭhagrahonmādāpasmāraskannaśukratāgnisādānapanayati //

tilakuntalapalāśasarṣapayavanālamūlakabījānāmantardhūmadagdhānāṃ kṣāraṃ gojāvimahiṣīkharahastimūtrairbahukṛtvo gālayet /
tatastadacchaṃ śuṇṭhīsaindhavakuṣṭhakṛmighnacūrṇapratīvāpamadhiśṛtya lehībhūtamādadīta /
tattailayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa //

mahauṣadhadevadārudantītrivṛtpāṭhākṣāradvayatriphalopakuñcikācavikādvīpippalīdvayapippalīmūlasarpasugandhā kuṣṭakaṭurohiṇīnāmardhapalikān bhāgān palaṃ palaṃ ca pañcānāṃ lavaṇānāmekatra cūrṇayitvā dadhnā trivṛtena cāplāvya kalaśodare 'ntardhūmaṃ pācayet /
agnivarṇaṃ ca kalaśamapanīya kṣāramādadīta /
eṣa kṣārāgado bhelavihitaḥ samānaḥ pūrveṇa sarpamūṣikadaṣṭAgarāpasmāronmādāśmarīyoniśukradoṣāṃśca sādhayati //

pittaṃ ca vivṛddhamantaḥ santāpaṃ janayet /
tatrairaṇḍatailaṃ sapayaskaṃ virecanārthaṃ pibet /
sakaphastu vāruṇīmaṇḍamiśram /
atyudriktapittastriphalāṃ trāyamāṇāṃ vā kṣīreṇa pibet /
viriktasyāpi santāpānuvṛttau raktamavasecayet //

viḍvibandhe codāvartakramaṃ kuryāt /
luñcitatilapaladvayaṃ śuṇṭhyardhapalaṃ ca piṣṭaṃ guḍapalopetamuṣṇena payasā pibet /
tadvātagulmodāvartayoniśūlānapohati tathākṣīraśṛtena mahāpañcamūlena śilāhvayam /
laśunaṃ tu kṣīrasiddhaṃ pītvā gulmodāvartagṛdhrasīhṛdrogavidradhiśoṣaviṣamajvarān jayati //

bṛhatīdvayabilvagokṣurakairaṇḍamātuluṅgīmūlapāṣāṇabhedakvāthaḥ sayāvaśūko gulmaśūlaharaḥ /
māṣaparṇīmudgaparṇīsahadevāddrasvapañcamūlairaṇḍekṣuvālikāniryūho yavakṣāropetaḥ sarvagulmakoṣṭhaśūlaghnaḥ /
devadārunāgarairaṇḍapuṣkaramūlānāṃ kvāthaḥ sarvagulmaśūlaghnaḥ /
puṣkaramūladurālabhāyavaśuṇṭhīnāṃ vā /
tailāranālamūtramadirāyāvaśūkāścaikatra pītā gulmodarānāhaplīhaharāḥ /
svedāṃśca vividhān punaḥpunaryojayet //

sraṃsanārthī nīlinīphalacūrṇayuktāni pūrvoktāni havīṃṣi pibet /
athavā rāmaṭhasyaiko bhāgaḥ saindhavasya trayo navairaṇḍatailasya saptaviṃśatirlaśunasvarasasya tadaikadhyaṃ kṛtvā pītamudaragaragulmavardhmaplīhaśūlaharam /
nīlinībalāvyāghnīkaṭukāphalatālapatrikārāsnākṛmighnāni pālikānyapāmāḍhake sādhayitvāṣṭabhāgāvaśiṣṭamavatārayet /
tena snuhīkṣīrapalapratīvāpaṃ dadhisamaṃ sarpiḥprasthaṃ pacet /
tatpeyāmaṇḍena saha rasāśinā nīlinīghṛtaṃ palamātrayā pītaṃ gulmaplīhakuṣṭhaśvitrajaṭharavyaṅgaśophajvarapāṇḍurogonmādāpasmārānapakarṣati /
durvirecyo hi sarva eva gulmī mārutābhibhūtakoṣṭhatvāt /
tasmātsusnigdhamenaṃ snehavirekairvā śodhayet //

pittagulme tu snigdhoṣṇena jāte sraṃsanārthaṃ madhunā kampillakamavalihyāt /
drākṣābhayārasaṃ vā saguḍaṃ pibet /
kalpoditāni vā virecanāni prayuñjīta //

rūkṣoṣṇasamudbhūte punaḥ saṃśamanārthaṃ tiktakaṃ vāsāghṛtaṃ vā pibet /
athavā tṛṇapañcamūlakvāthena jīvanīyakalkena ca siddhaṃ sarpiḥ /
tathā nyagrodhādigaṇena tṛṇapañcamūlādibhirvā pṛthak sādhitaṃ kṣīram //

rūkṣoṣṇaje 'pi cātyayike sāmānyato vā samutpanne vidradhivihitānāṃ triphalādikvāthatrāyamāṇāghṛtadrākṣāghṛtānāmanyatamaṃ pibet /
kṣīraṃ vā trāyamāṇāśṛtaṃ koṣṇaṃ pītvā kṣīrameva sukhoṣṇamanupibet //

pakvāśayasthe vā gulme kṣīrabastibhiḥ satiktaiḥ saṃśodhayet /
śītadravyasiddhaiśca snehairabhyañjayet /
maṇikanakarajatatāmrabhājanāni ca śiśiravāripūrṇāni gulmadeśasyopari dhārayenmuktāvalīśca suśītāḥ /
evamasiddhau vidāhapūrvarūpeṣu cāsṛk srāvayet /
srutaraktaṃ ca jāṅgalarasairlabdhabalamartiśeṣanāśāya punaḥ sarpirabhyāsayet //

vidradhivacca vidahyamānamupanāhayet /
paryāgatamāpa tadvadupalakṣya tathaiva sarvathopacaret //

śleṣmagulminaṃ prāgeva vidhivadvāmayedavāmyamupavāsayet /
laṅghitasyoṣṇakaṭutiktadīpanaṃ saṃsargamācaret /
tathā svedān vātagulmoktāni ca ghṛtādīni dviguṇahiṅgukṣārāmlavetasāni //

daśamūlakvāthe vyoṣadāḍimahiṅguyavakṣārabiḍasaindhavayuktaṃ sarpiḥ siddhaṃ śleṣmagulmaghnam /
bhallātakapaladvayaṃ laghupañcamūlaṃ ca pālikamudakāḍhake prasthāvaśeṣaṃ pācayet /
tasmin kṣīraprasthe ca sarpiḥprasthaṃ hiṅguviḍaṅgaśaṭhībiḍasaindhavakṣārarāsnānāgarapippalīṣaḍgranthāmadhukacitrakaiḥ kāṣikairvipacet /
etad bhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaplīhakāsaśvāsagrahaṇīpāṇḍurogaghnam /
ṣaṭpalaṃ vā dviguṇakṣāraṃ kṣīrarahitaṃ mastudadhikāñjikārdrakarasāḍhakadvayopetaṃ sādhayitvā prayuñjīta /
hiṅguharītakīpuṣkaramūlaśuṇṭhīsaindhavabiḍaśyāmāyavakṣāratumburucūrṇo yavakvāthāplutaḥ sarpirbhṛṣṭo bhakṣitaḥ śūlagulmakāṭhi nyaghnaḥ //

tato 'sya sarvamaṅgaṃ gulmaṃ ca sādhmānaṃ savibandhaṃ kaṭhinamunnataṃ gūḍhamāṃsaṃ sthiraṃ mahāvastuṃ ca bahudhā bahuśaśca svedayet /
snigdhasvinnaśarīrasya śithilatāṃ gate gulme yathoktāṃ ghaṭikāṃ lāgayet /
tayā saṅgṛhīte ca gulme ghaṭīmapanayet bhindyādvā //

tato hṛdayamāntraṃ ca varjayan gulmaṃ vimārgājapadādarśānyatamena vastrāntaritaṃ prapīḍayet pramṛjyāt /
tataḥ sālvalādibhiḥ sukhoṣṇairlepayitvā lohapātraiḥ svedayet /
evamamunā krameṇa sthānādapasṛte śithilībhūte ca gulme virekān snehavato dāśamūlikāṃśca bstīn vidadhyāt /
nīlinīghṛtamenaṃ dviguṇapramāṇaṃ pāyayet /
udaroktāni ca sarpīṃṣi //

triphalākumbhanikumbhadaśamūlānāṃ ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ ghṛtameraṇḍatailaṃ kṣīraṃ caikataḥ sādhayet /
ayaṃ miśrakasnehaḥ kaphagulmavātaviḍvibandhodāvartaplīhodarayoniśūlānyapakarṣati //

pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaireraṇḍatailahaviṣoḥ prasthau ṣaḍguṇe payasi pacedayaṃ miśrakasneho gulmināṃ sraṃsano vṛddhividradhigulmavātavyādhiṣu ca paramamṛtam //

dantyāḥ palāni pañcaviṃśatistāvantyeva citrakasya tāvatya eva harītakyaḥ sarvamekatra salilakalaśe 'ṣṭāṃśāvaśiṣṭaṃ sādhayitvā pūte ca tasmin rase tāśca harītakīḥ pañcaviṃśatiṃ guḍapalāni tailārdhakuḍavaṃ cūrṇīkṛtaṃ trivṛtākuḍavamardhapalonmitāṃ māgādhikāṃ mahauṣadhaṃ ca prakṣipet /
tato mṛdvagninā lehībhūte 'vatārite śīte ca tailasamaṃ madhu karṣāṃśaṃ ca caturjātakacūrṇaṃ miśrayet /
etā dantīharītakyaḥ sāvalehāḥ pañcaviṃśatyahobhirbhakṣyamāṇā gulmārśaḥśvayathukuṣṭhakāmalārocakagrahaṇīpāṇḍuhṛdrogotkleśaplīhodaraviṣamajvarānapohanti /
hṛdyaṃ sukhaṃ ca virecanam //

guḍākṣīrabhāvitaṃ vā trivṛtācūrṇaṃ sarpirmadhubhyāmavalihyāt /
gugguluṃ vā gomūtreṇa pibet /
tena vā śyāmātrivṛtkuṣṭhadantīguggulukṣāraharītakīḥ pīlurasaṃ vā samadhusarpirlavaṇam //

mūtrabastikṣārāṃśca tāṃstāṃstatra tatroktān kṣīrarasasnigdhāhāro dvyahamekāhaṃ vā viśrāmya prayuñjīta /
kṣāro hi śleṣmāṇaṃ snigdhasthiraṃ madhuramāśayāt chindan kṣarayati //

kapharuddhamārgaśudhyarthaṃ vividhāṃśca cūrṇalavaṇatakrāriṣṭāsavānavacārayet /
pippalīpippalīmūlasaindhavājājīcitrakacūrṇayuktāṃ ca jīrṇasurām /
api ca //

vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiṣpānaurvirecanaiḥ /
bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭāsavairapi //

ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyadi gulmo na śāmyati /
tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryādante śarādibhiḥ //

atha vastrāntaritaṃ saparyantaṃ gulmanicayaṃ pradīptena śaralohāgnimanthatindukakāṣṭhānāmanyatamena nābhibastihṛdayāntraromarājīḥ pariharan nātigāḍhaṃ parāmṛśet /
tataḥ kaṣāyasvāduśītairagnivegamupaśamayya varṇopakramaṃ kurvīta //

vyāmiśradoṣe tu vyāmiśramidameva yathoktaṃ vidadhyāt //

raktagulme punaratītaprasavakālāyā yoṣitaḥ snehasvedapūrvakaṃ snehavirecanaṃ vitaret /
palāśakṣārodakasiddhaṃ ca yamakam /
gulmabhedanāya tīkṣṇoṣṇaṃ ca vidhim //

evamabhidyamāne yonau yonivirecanārthaṃ kṣāreṇa mahāvṛkṣakṣīreṇa vā yuktaṃ palalam /
tābhyāṃ vā bhāvitān kaṭukamatsyāṃstatpittabhāvitān vā varāhapittabhāvitān vā naktakānūrdhvādhobhāgikadravyabhāvitān vā /
saguḍakṣāraṃ kiṇvaṃ vā /
bastiṃ ca sakṣārakṣīramūtraṃ dāśamūlikamuttarabastiṃ ca yojayet //

pravṛttaṃ tu raktaṃ rasaudanāśinyā upekṣeta /
atipravṛttaṃ tu raktaṃ raktapittopakrameṇa sādhayet //

sarveṣu cānnapānasvarūpajño gulmeṣvāhāramagnibalāpekṣī prayuñjīta //

ānāhādiṣvapyāmaśuddhavātodāvartānurodhena gulmavat pratikuryāditi /
bhavati cātra //

mande 'gnau vardhate gulmaḥ pradīpte tu praśāmyati /
śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāṃ yattadāśrayau //