અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.16

અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ગુલ્મો હિ વાતાદૃતે ન સમ્ભવતિ ।
તસ્માત્તેષુ સર્વેષ્વપિ પ્રથમં સ્નેહસ્વેદૌ વાતહહરૌ ।
સ્નેહોપસંહિતં મૃદુ વિરેચનં તદ્વિધાંશ્ચ બહુશો બસ્તીનમ્લલવણમધુરાંશ્ચ રસાન્ યુક્ત્યાવચારયેત્ ।
મારુતે હિ વિજિતે ઽલ્પેનાપિ યત્નેન શક્યો ઽન્યો ઽપિ દોષો ગુલ્મેષુ નિયન્તુમ્ ॥

અથ વાતોત્તરે રૂક્ષં બદ્ધમરુચ્છકૃતમાતુરં તીવ્રરુજમાનિલવ્યાધિવિહિતમન્યતમ તૈલં પાયયેત્ ।
અથવા વિડઙ્ગપઞ્ચકોલમરિચત્રિફલાધાન્યકગર્ભં સપયસ્સર્પિર્વિપક્વમ્ ।
અનેનૈવ વા કલ્કેન દશમૂલક્વાથોપહિતમ્ ।
રાજયક્ષ્મવિહિતં વા ષટ્પલમ્ ।
હિઙ્ગુધાનકામ્લવેતસસૌવર્ચલૈલાબિડશઠીદાડિમયવક્ષારત્રિકટુકાજગન્ધાજમોદાજાજીપુષ્કરમૂલવચાચિત્રકસુરસૈર્વા દધિસ્ંયુક્તમ્ ॥

હપુષામરિચબાષ્વિકાસૈન્ધવદીપ્યકાજાજીપઞ્ચકોલકૈઃ કોલમૂલકદાડિમરસદધિક્ષીરવત્ સર્પિઃ સિદ્ધં સિદ્ધં શૂલવિબન્ધહિધ્માધ્માનપ્લીહહૃદ્રોગગ્રહણીહતનામકૃમિવર્ધ્મપાણ્ડુક્ષયશ્વાસકાસયોનિરોગોદરજ્વરારોચકેષુ ।
શુણ્ઠીપલં પિપ્પલીપલમધ્યર્ધં ધાનકાકુડવં દાડિમદ્વિકુડવં ઘૃતપલાનિ વિંશતિઃ ક્ષીરં ચૈકધ્યં વિપચેત્ ।
એતત્સર્પિઃ સમાનં પૂર્વેણ ॥

લશુનસ્ય વિગતત્વચસ્તુલાં પ્રત્યેકં પઞ્ચપલિકં ચ મહાપઞ્ચમૂલમષ્ટગુણે ઽમ્ભસિ સાધયેત્ ।
તેન ક્વાથેન તદર્ધાંશૈશ્ચ પૃથક્ સુરાદધિમસ્તુધાન્યામ્લદાડિમરસૈઃ યવાનીદીપ્યકામ્લવેતસહિઙ્ગુચવિકાસૈન્ધવત્ર્યૂષણત્રિફલામરદારુભિશ્ચાર્ધપલિકૈઃ પ્રસ્થોન્મિતં ઘૃતં શૃતં પીતં સમાનં પૂર્વેણ ॥

વર્ષાભૂદ્વયદશમૂલાશ્વગન્ધાસુષવીચ્છિન્નરુહાભાર્ઙ્ગીરાસ્નૈરણ્ડબલાકાલાશઠીપુષ્કરમૂલગન્ધપલાશાન્ દ્વિપલાંશાન્ પ્રસ્થં પ્રસ્થં ચ યવમાષકોલકુલત્થાનાં જલદ્રોણે પાદાવશિષ્ટં વિપચેત્ ।
તેન પૃથક્ સમં માતુલુઙ્ગદાડિમામ્રાતકરસશુક્તતુષોદકારનાલં ઘૃતપ્રસ્થં દધ્યાઢકોપેતં વચાકારવીશતાહ્વાદ્વિક્ષારત્રિલવણત્રિકટુકરાસ્નાકુમ્ભનિકુમ્ભયવાનીયવાનકહિંસ્રામ્લવેતસનીલિનીફલવિડઙ્ગદાડિમહિઙ્ગુપાષાણભેદકોષકવૃષકહપુષાભાર્ઙ્ગીશ્વદંષ્ટ્રાત્રપુસૈર્વારુબીજાજાજીસારિવોપકુઞ્ચિકાગ્રન્થિકકુસ્તુમ્બરીતુમ્બુરુફલમૂર્વાચિત્રકસુરસાગજપિપ્પલીગર્ભં સાધયેત્ ।
દાધિકાખ્યમેતત્ સર્પિઃ સમાનં પૂર્વેણ ।
મૂત્રઘાતોન્માદાપસ્મારવાતવ્યાધિહરં ચ ।
પિબેદ્વા વ્યોષષડ્ગ્રન્થાકૃમિઘ્નકટુકાચિત્રકસૌવર્ચલાભયાયવક્ષારૈર્દશાંશક્ષીરસંયુક્તં સાધિતં સર્પિઃ ।
ક્ષીરાયોગ્યાય ચ સુરામદિરામસ્તુદધિસરદાડિમરસાનામન્યતમં વિદધ્યાત્ ॥

અભ્યઙ્ગપૂર્વં ચૈનં સદા સ્વેદયેત્ ।
સ્નેહસ્વેદૌ હિ સમ્યક્ પ્રયુક્તૌ સ્રોતસાં માર્દવમુપજનય્યાનિલં જિત્વા ભિત્વા ચ વિબન્ધમાશુ ગુલ્મમપકર્ષતઃ ॥

તત્ર હૃદયજે વિશેષેણ સ્નેહપાનમિચ્છન્તિ ।
બસ્તિજે બસ્તિમુભયં નાભિપાર્શ્વાશ્રયે ।
વિબદ્ધાનિલવર્ચસશ્ચ દીપ્તાગ્નેઃ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ બૃંહણાનિ ચાન્નપાનાનિ પુનઃપુનશ્ચ સ્નેહપાનનિરૂહાનુવાસનાનિ કફપિત્તાનુરક્ષિણાયોજ્યાનિ ॥

અન્યથા કફો વિવૃદ્ધસ્તન્દ્રાગૌરવારુચિહૃલ્લાસાગ્નિસાદાન્ કુર્યાત્ ।
તમુલ્લિખેત્ ।
તત્કૃતેષુ ચ શૂલાનાહવિબન્ધેષ્વનન્તરોક્તાનાં ઘૃતાનામૌષધૈશ્ચૂર્ણગુટિકાક્વાથાન્ કોલદાડિમમાતુલુઙ્ગસુરામણ્ડતક્રમસ્તુધાન્યામ્લોષ્ણોદકાનામન્યતમેન પ્રકલ્પયેત્ ।
અપિ ચ ॥

ત્રિલવણહપુષાજમોદાજગન્ધાવચાહિઙ્ગુપાઠોપકુઞ્ચીશઠીજીરકાજાજિકુસ્તુમ્બરીબાષ્પિકાકારવીતુમ્બુરુસ્વર્જિકા યાવશૂકો જટાપૌષ્કરી દાડિમં તિન્તિણીકં વિડઙ્ગાનિ ભાર્ઙ્ગી વરો વેતસામ્લો મિશિર્મરિચગજકણાભયાપઞ્ચકોલાનિ કુમ્ભો નિકુમ્ભો વિશાલા યવાની સુરાહ્વં ચ તત્સર્વમેકત્ર ચૂર્ણીકૃતં બીજપૂરાદ્રસેનાસકૃત્ ભાવિતં યઃ પિબેત્ પ્રાતરાહારકાલે ઽથવા માસમાત્રં હિતાશી નરઃ સાદરમ્ ।
પ્લુતમશિશિરવારિણા જીર્ણમદ્યેન મૂત્રેણ તક્રેણ કોલામ્ભસા મસ્તુના પેયયા સર્પિષૌષ્ટ્રેણ દુગ્ધેન કૌલત્થયૂષેણ વા ક્ષારનિશ્ચ્યોતતોયેન વા દાડિમાદ્વારસેનાત્મવાનેભિરેવૌષધૈઃ સાધિતં વા ઘૃતં હૃદયગુદકટીયકૃત્પ્લીહગુહ્યાશ્રિતં તસ્ય શૂલં પ્રણશ્યેત્ તથા ગુલ્મવિષ્ટમ્ભદુર્નામકૃચ્છ્રોદરાધ્માનહિધ્માવિબન્ધાઃ સવર્ધ્મારુચિશ્વાસકાસાઃ પ્રપક્તું ચ શક્તો ભવેત્ પાવકઃ પ્રાશ્યમાનાનિ પાષાણચૂર્ણાન્યપિ ॥

અભયાપલદ્વયમમ્લવેતસપલદ્વયં પાલિકાન્ વચાવિશ્વભેષજત્રિવૃદ્દન્તીચિત્રકશઠીપુષ્કરજટાયાવશૂકાન્ કાર્ષિકાન્ મરિચાજાજીસૈન્ધવોપકુઞ્ચિકાશિતિવારકયવાનીધાતકીપુષ્પવિડઙ્ગાન્ હિઙ્ગુત્રિકર્ષં ચ ચૂર્ણિતં પૂર્વવદ્ભાવિતં પીતં ચ સમાનં તેન ॥

યવાનીશતપુષ્પાનાગકેસરવચામુસ્તવ્યોષપાઠાગુગ્ગુલુત્રિવૃતાગજપિપ્પલીતાલીસૈલાપામાર્ગદ્રવન્તીનિદિગ્ધિકામૂલાનાં ભાગો ભાગશ્ચામ્લવેતસસ્ય તત્સૂક્ષ્મરજીકૃતં માતુલુઙ્ગદાડિમબદરરસશીધુસુરોષ્ણસલિલાન્યતમેન પીતં શૂલગુલ્મવર્ધ્માનાહોદરકોષ્ઠસ્તૈમિત્યાર્શોશ્મરીમૂત્રગ્રહકટીપૃષ્ઠગ્રહોન્માદાપસ્મારસ્કન્નશુક્રતાગ્નિસાદાનપનયતિ ॥

તિલકુન્તલપલાશસર્ષપયવનાલમૂલકબીજાનામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ક્ષારં ગોજાવિમહિષીખરહસ્તિમૂત્રૈર્બહુકૃત્વો ગાલયેત્ ।
તતસ્તદચ્છં શુણ્ઠીસૈન્ધવકુષ્ઠકૃમિઘ્નચૂર્ણપ્રતીવાપમધિશૃત્ય લેહીભૂતમાદદીત ।
તત્તૈલયુક્તં સમાનં પૂર્વેણ ॥

મહૌષધદેવદારુદન્તીત્રિવૃત્પાઠાક્ષારદ્વયત્રિફલોપકુઞ્ચિકાચવિકાદ્વીપિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલસર્પસુગન્ધા કુષ્ટકટુરોહિણીનામર્ધપલિકાન્ ભાગાન્ પલં પલં ચ પઞ્ચાનાં લવણાનામેકત્ર ચૂર્ણયિત્વા દધ્ના ત્રિવૃતેન ચાપ્લાવ્ય કલશોદરે ઽન્તર્ધૂમં પાચયેત્ ।
અગ્નિવર્ણં ચ કલશમપનીય ક્ષારમાદદીત ।
એષ ક્ષારાગદો ભેલવિહિતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ સર્પમૂષિકદષ્ટગરાપસ્મારોન્માદાશ્મરીયોનિશુક્રદોષાંશ્ચ સાધયતિ ॥

પિત્તં ચ વિવૃદ્ધમન્તઃ સન્તાપં જનયેત્ ।
તત્રૈરણ્ડતૈલં સપયસ્કં વિરેચનાર્થં પિબેત્ ।
સકફસ્તુ વારુણીમણ્ડમિશ્રમ્ ।
અત્યુદ્રિક્તપિત્તસ્ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા ક્ષીરેણ પિબેત્ ।
વિરિક્તસ્યાપિ સન્તાપાનુવૃત્તૌ રક્તમવસેચયેત્ ॥

વિડ્વિબન્ધે ચોદાવર્તક્રમં કુર્યાત્ ।
લુઞ્ચિતતિલપલદ્વયં શુણ્ઠ્યર્ધપલં ચ પિષ્ટં ગુડપલોપેતમુષ્ણેન પયસા પિબેત્ ।
તદ્વાતગુલ્મોદાવર્તયોનિશૂલાનપોહતિ તથાક્ષીરશૃતેન મહાપઞ્ચમૂલેન શિલાહ્વયમ્ ।
લશુનં તુ ક્ષીરસિદ્ધં પીત્વા ગુલ્મોદાવર્તગૃધ્રસીહૃદ્રોગવિદ્રધિશોષવિષમજ્વરાન્ જયતિ ॥

બૃહતીદ્વયબિલ્વગોક્ષુરકૈરણ્ડમાતુલુઙ્ગીમૂલપાષાણભેદક્વાથઃ સયાવશૂકો ગુલ્મશૂલહરઃ ।
માષપર્ણીમુદ્ગપર્ણીસહદેવાદ્દ્રસ્વપઞ્ચમૂલૈરણ્ડેક્ષુવાલિકાનિર્યૂહો યવક્ષારોપેતઃ સર્વગુલ્મકોષ્ઠશૂલઘ્નઃ ।
દેવદારુનાગરૈરણ્ડપુષ્કરમૂલાનાં ક્વાથઃ સર્વગુલ્મશૂલઘ્નઃ ।
પુષ્કરમૂલદુરાલભાયવશુણ્ઠીનાં વા ।
તૈલારનાલમૂત્રમદિરાયાવશૂકાશ્ચૈકત્ર પીતા ગુલ્મોદરાનાહપ્લીહહરાઃ ।
સ્વેદાંશ્ચ વિવિધાન્ પુનઃપુનર્યોજયેત્ ॥

સ્રંસનાર્થી નીલિનીફલચૂર્ણયુક્તાનિ પૂર્વોક્તાનિ હવીંષિ પિબેત્ ।
અથવા રામઠસ્યૈકો ભાગઃ સૈન્ધવસ્ય ત્રયો નવૈરણ્ડતૈલસ્ય સપ્તવિંશતિર્લશુનસ્વરસસ્ય તદૈકધ્યં કૃત્વા પીતમુદરગરગુલ્મવર્ધ્મપ્લીહશૂલહરમ્ ।
નીલિનીબલાવ્યાઘ્નીકટુકાફલતાલપત્રિકારાસ્નાકૃમિઘ્નાનિ પાલિકાન્યપામાઢકે સાધયિત્વાષ્ટભાગાવશિષ્ટમવતારયેત્ ।
તેન સ્નુહીક્ષીરપલપ્રતીવાપં દધિસમં સર્પિઃપ્રસ્થં પચેત્ ।
તત્પેયામણ્ડેન સહ રસાશિના નીલિનીઘૃતં પલમાત્રયા પીતં ગુલ્મપ્લીહકુષ્ઠશ્વિત્રજઠરવ્યઙ્ગશોફજ્વરપાણ્ડુરોગોન્માદાપસ્મારાનપકર્ષતિ ।
દુર્વિરેચ્યો હિ સર્વ એવ ગુલ્મી મારુતાભિભૂતકોષ્ઠત્વાત્ ।
તસ્માત્સુસ્નિગ્ધમેનં સ્નેહવિરેકૈર્વા શોધયેત્ ॥

પિત્તગુલ્મે તુ સ્નિગ્ધોષ્ણેન જાતે સ્રંસનાર્થં મધુના કમ્પિલ્લકમવલિહ્યાત્ ।
દ્રાક્ષાભયારસં વા સગુડં પિબેત્ ।
કલ્પોદિતાનિ વા વિરેચનાનિ પ્રયુઞ્જીત ॥

રૂક્ષોષ્ણસમુદ્ભૂતે પુનઃ સંશમનાર્થં તિક્તકં વાસાઘૃતં વા પિબેત્ ।
અથવા તૃણપઞ્ચમૂલક્વાથેન જીવનીયકલ્કેન ચ સિદ્ધં સર્પિઃ ।
તથા ન્યગ્રોધાદિગણેન તૃણપઞ્ચમૂલાદિભિર્વા પૃથક્ સાધિતં ક્ષીરમ્ ॥

રૂક્ષોષ્ણજે ઽપિ ચાત્યયિકે સામાન્યતો વા સમુત્પન્ને વિદ્રધિવિહિતાનાં ત્રિફલાદિક્વાથત્રાયમાણાઘૃતદ્રાક્ષાઘૃતાનામન્યતમં પિબેત્ ।
ક્ષીરં વા ત્રાયમાણાશૃતં કોષ્ણં પીત્વા ક્ષીરમેવ સુખોષ્ણમનુપિબેત્ ॥

પક્વાશયસ્થે વા ગુલ્મે ક્ષીરબસ્તિભિઃ સતિક્તૈઃ સંશોધયેત્ ।
શીતદ્રવ્યસિદ્ધૈશ્ચ સ્નેહૈરભ્યઞ્જયેત્ ।
મણિકનકરજતતામ્રભાજનાનિ ચ શિશિરવારિપૂર્ણાનિ ગુલ્મદેશસ્યોપરિ ધારયેન્મુક્તાવલીશ્ચ સુશીતાઃ ।
એવમસિદ્ધૌ વિદાહપૂર્વરૂપેષુ ચાસૃક્ સ્રાવયેત્ ।
સ્રુતરક્તં ચ જાઙ્ગલરસૈર્લબ્ધબલમર્તિશેષનાશાય પુનઃ સર્પિરભ્યાસયેત્ ॥

વિદ્રધિવચ્ચ વિદહ્યમાનમુપનાહયેત્ ।
પર્યાગતમાપ તદ્વદુપલક્ષ્ય તથૈવ સર્વથોપચરેત્ ॥

શ્લેષ્મગુલ્મિનં પ્રાગેવ વિધિવદ્વામયેદવામ્યમુપવાસયેત્ ।
લઙ્ઘિતસ્યોષ્ણકટુતિક્તદીપનં સંસર્ગમાચરેત્ ।
તથા સ્વેદાન્ વાતગુલ્મોક્તાનિ ચ ઘૃતાદીનિ દ્વિગુણહિઙ્ગુક્ષારામ્લવેતસાનિ ॥

દશમૂલક્વાથે વ્યોષદાડિમહિઙ્ગુયવક્ષારબિડસૈન્ધવયુક્તં સર્પિઃ સિદ્ધં શ્લેષ્મગુલ્મઘ્નમ્ ।
ભલ્લાતકપલદ્વયં લઘુપઞ્ચમૂલં ચ પાલિકમુદકાઢકે પ્રસ્થાવશેષં પાચયેત્ ।
તસ્મિન્ ક્ષીરપ્રસ્થે ચ સર્પિઃપ્રસ્થં હિઙ્ગુવિડઙ્ગશઠીબિડસૈન્ધવક્ષારરાસ્નાનાગરપિપ્પલીષડ્ગ્રન્થામધુકચિત્રકૈઃ કાષિકૈર્વિપચેત્ ।
એતદ્ ભલ્લાતકઘૃતં કફગુલ્મપ્લીહકાસશ્વાસગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નમ્ ।
ષટ્પલં વા દ્વિગુણક્ષારં ક્ષીરરહિતં મસ્તુદધિકાઞ્જિકાર્દ્રકરસાઢકદ્વયોપેતં સાધયિત્વા પ્રયુઞ્જીત ।
હિઙ્ગુહરીતકીપુષ્કરમૂલશુણ્ઠીસૈન્ધવબિડશ્યામાયવક્ષારતુમ્બુરુચૂર્ણો યવક્વાથાપ્લુતઃ સર્પિર્ભૃષ્ટો ભક્ષિતઃ શૂલગુલ્મકાઠિ ન્યઘ્નઃ ॥

તતો ઽસ્ય સર્વમઙ્ગં ગુલ્મં ચ સાધ્માનં સવિબન્ધં કઠિનમુન્નતં ગૂઢમાંસં સ્થિરં મહાવસ્તું ચ બહુધા બહુશશ્ચ સ્વેદયેત્ ।
સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય શિથિલતાં ગતે ગુલ્મે યથોક્તાં ઘટિકાં લાગયેત્ ।
તયા સઙ્ગૃહીતે ચ ગુલ્મે ઘટીમપનયેત્ ભિન્દ્યાદ્વા ॥

તતો હૃદયમાન્ત્રં ચ વર્જયન્ ગુલ્મં વિમાર્ગાજપદાદર્શાન્યતમેન વસ્ત્રાન્તરિતં પ્રપીડયેત્ પ્રમૃજ્યાત્ ।
તતઃ સાલ્વલાદિભિઃ સુખોષ્ણૈર્લેપયિત્વા લોહપાત્રૈઃ સ્વેદયેત્ ।
એવમમુના ક્રમેણ સ્થાનાદપસૃતે શિથિલીભૂતે ચ ગુલ્મે વિરેકાન્ સ્નેહવતો દાશમૂલિકાંશ્ચ બ્સ્તીન્ વિદધ્યાત્ ।
નીલિનીઘૃતમેનં દ્વિગુણપ્રમાણં પાયયેત્ ।
ઉદરોક્તાનિ ચ સર્પીંષિ ॥

ત્રિફલાકુમ્ભનિકુમ્ભદશમૂલાનાં ષોડશાંશાવશિષ્ટં ક્વાથં ઘૃતમેરણ્ડતૈલં ક્ષીરં ચૈકતઃ સાધયેત્ ।
અયં મિશ્રકસ્નેહઃ કફગુલ્મવાતવિડ્વિબન્ધોદાવર્તપ્લીહોદરયોનિશૂલાન્યપકર્ષતિ ॥

પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાશ્યામાદ્યૈઃ પાલિકૈરેરણ્ડતૈલહવિષોઃ પ્રસ્થૌ ષડ્ગુણે પયસિ પચેદયં મિશ્રકસ્નેહો ગુલ્મિનાં સ્રંસનો વૃદ્ધિવિદ્રધિગુલ્મવાતવ્યાધિષુ ચ પરમમૃતમ્ ॥

દન્ત્યાઃ પલાનિ પઞ્ચવિંશતિસ્તાવન્ત્યેવ ચિત્રકસ્ય તાવત્ય એવ હરીતક્યઃ સર્વમેકત્ર સલિલકલશે ઽષ્ટાંશાવશિષ્ટં સાધયિત્વા પૂતે ચ તસ્મિન્ રસે તાશ્ચ હરીતકીઃ પઞ્ચવિંશતિં ગુડપલાનિ તૈલાર્ધકુડવં ચૂર્ણીકૃતં ત્રિવૃતાકુડવમર્ધપલોન્મિતાં માગાધિકાં મહૌષધં ચ પ્રક્ષિપેત્ ।
તતો મૃદ્વગ્નિના લેહીભૂતે ઽવતારિતે શીતે ચ તૈલસમં મધુ કર્ષાંશં ચ ચતુર્જાતકચૂર્ણં મિશ્રયેત્ ।
એતા દન્તીહરીતક્યઃ સાવલેહાઃ પઞ્ચવિંશત્યહોભિર્ભક્ષ્યમાણા ગુલ્માર્શઃશ્વયથુકુષ્ઠકામલારોચકગ્રહણીપાણ્ડુહૃદ્રોગોત્ક્લેશપ્લીહોદરવિષમજ્વરાનપોહન્તિ ।
હૃદ્યં સુખં ચ વિરેચનમ્ ॥

ગુડાક્ષીરભાવિતં વા ત્રિવૃતાચૂર્ણં સર્પિર્મધુભ્યામવલિહ્યાત્ ।
ગુગ્ગુલું વા ગોમૂત્રેણ પિબેત્ ।
તેન વા શ્યામાત્રિવૃત્કુષ્ઠદન્તીગુગ્ગુલુક્ષારહરીતકીઃ પીલુરસં વા સમધુસર્પિર્લવણમ્ ॥

મૂત્રબસ્તિક્ષારાંશ્ચ તાંસ્તાંસ્તત્ર તત્રોક્તાન્ ક્ષીરરસસ્નિગ્ધાહારો દ્વ્યહમેકાહં વા વિશ્રામ્ય પ્રયુઞ્જીત ।
ક્ષારો હિ શ્લેષ્માણં સ્નિગ્ધસ્થિરં મધુરમાશયાત્ છિન્દન્ ક્ષરયતિ ॥

કફરુદ્ધમાર્ગશુધ્યર્થં વિવિધાંશ્ચ ચૂર્ણલવણતક્રારિષ્ટાસવાનવચારયેત્ ।
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલસૈન્ધવાજાજીચિત્રકચૂર્ણયુક્તાં ચ જીર્ણસુરામ્ ।
અપિ ચ ॥

વમનૈર્લઙ્ઘનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિષ્પાનૌર્વિરેચનૈઃ ।
બસ્તિભિર્ગુટિકાચૂર્ણક્ષારારિષ્ટાસવૈરપિ ॥

શ્લૈષ્મિકઃ કૃતમૂલત્વાદ્યદિ ગુલ્મો ન શામ્યતિ ।
તસ્ય દાહં હૃતે રક્તે કુર્યાદન્તે શરાદિભિઃ ॥

અથ વસ્ત્રાન્તરિતં સપર્યન્તં ગુલ્મનિચયં પ્રદીપ્તેન શરલોહાગ્નિમન્થતિન્દુકકાષ્ઠાનામન્યતમેન નાભિબસ્તિહૃદયાન્ત્રરોમરાજીઃ પરિહરન્ નાતિગાઢં પરામૃશેત્ ।
તતઃ કષાયસ્વાદુશીતૈરગ્નિવેગમુપશમય્ય વર્ણોપક્રમં કુર્વીત ॥

વ્યામિશ્રદોષે તુ વ્યામિશ્રમિદમેવ યથોક્તં વિદધ્યાત્ ॥

રક્તગુલ્મે પુનરતીતપ્રસવકાલાયા યોષિતઃ સ્નેહસ્વેદપૂર્વકં સ્નેહવિરેચનં વિતરેત્ ।
પલાશક્ષારોદકસિદ્ધં ચ યમકમ્ ।
ગુલ્મભેદનાય તીક્ષ્ણોષ્ણં ચ વિધિમ્ ॥

એવમભિદ્યમાને યોનૌ યોનિવિરેચનાર્થં ક્ષારેણ મહાવૃક્ષક્ષીરેણ વા યુક્તં પલલમ્ ।
તાભ્યાં વા ભાવિતાન્ કટુકમત્સ્યાંસ્તત્પિત્તભાવિતાન્ વા વરાહપિત્તભાવિતાન્ વા નક્તકાનૂર્ધ્વાધોભાગિકદ્રવ્યભાવિતાન્ વા ।
સગુડક્ષારં કિણ્વં વા ।
બસ્તિં ચ સક્ષારક્ષીરમૂત્રં દાશમૂલિકમુત્તરબસ્તિં ચ યોજયેત્ ॥

પ્રવૃત્તં તુ રક્તં રસૌદનાશિન્યા ઉપેક્ષેત ।
અતિપ્રવૃત્તં તુ રક્તં રક્તપિત્તોપક્રમેણ સાધયેત્ ॥

સર્વેષુ ચાન્નપાનસ્વરૂપજ્ઞો ગુલ્મેષ્વાહારમગ્નિબલાપેક્ષી પ્રયુઞ્જીત ॥

આનાહાદિષ્વપ્યામશુદ્ધવાતોદાવર્તાનુરોધેન ગુલ્મવત્ પ્રતિકુર્યાદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

મન્દે ઽગ્નૌ વર્ધતે ગુલ્મઃ પ્રદીપ્તે તુ પ્રશામ્યતિ ।
શમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષાં યત્તદાશ્રયૌ ॥