Ashtanga Sangraha · Chapter 4.14

athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

prāyeṇa hi pramehiṇo 'bhiṣyaṇṇadehatvādupahatāgnerbhakṣyādipañcavidhamapyannamupayuktaṃ mūtrāya medase ca vipariṇamate /
tasmādasya tejodhātuvṛddhaye kledamedaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṃśodhanāni prayuñjīta /
durbalasya tu saṃśamanāni /
sarvasya ca baddhamūtrāṇyamedaskarāṇyabṛṃhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni /
balaṃ hi vidhinopacitamaśeṣāmayakṣayāya sampravartate //

atha saṃśodhanārhaṃ pramehiṇamādaveva bibhītakasarṣapeṅgudīkarañjanimbanikumbhānyatamatailena trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṃ siddhena snehena priyaṅvādiśṛtena vā haviṣā snehayitvā kalpavihitaiḥ prayogairvāmayedvirecayecca //

tato jātabalaṃ mustāmaradārunāgaraprativāpena surasādikaṣāyeṇāsthāpayet /
pittottaraṃ tu nyagrodhādikaṣāyeṇa /
tataśca jāṅgalarasaiḥ krameṇa santarpayet /
atyapatarpaṇena hi pramehiṇo viśeṣeṇa mūtrakṛcchrabastimeḍhraśūlagulmātikārśyabhramādīnāṃ sambhavaḥ /
tato 'nubandharakṣaṇārthaṃ śamanārhasya ca śamanānyavacārayet //

prātaḥ sarvaprameheṣu haridrāṃ madhunā yuktāmāmalakarasena pibet /
athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillakabibhītakarohitakakusumāni taccūrṇaṃ vā kṣaudreṇa lihyāt /
harītakīcūrṇaṃ vā /
pibedvā triphalāmustādevadāruharidrākvātham /
asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṃ vā sakṣaudram /
tadvad guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṃ vā //

viśeṣatastu kaphameheṣu kaṭphalamustālodhrābhayānāṃ samākṣikaṃ kaṣāyam /
tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṃ vā /
candanāgarukuṣṭhadevadārūṇāṃ vā /
pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṃ vā /
pittaprameheṣu tu lodhrasevyārjunacandanānām /
nimbāmṛtāmalakapaṭolīnāṃ vā /
śirīṣasarjārjunakesarāṇāṃ vā /
phalinīkamalotpalakiṃśukānāṃ vā /
kuṭajotpalakaṭaṅkaṭerīṇāṃ vā //

teṣvapi ca viśeṣeṇa pibedudakamehādiṣu kramāt kaṣāyaṃ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandayościtrakasya pāṭhājoṅgakayoḥ khadirasya triphalāragvadhayośca madhuyutam /
pibecca sikatāmehe hiṅgupravālakailālavaṇāni madyena mūtreṇa kṣārodakena vā /
kṣāramehādiṣu triphalāyā asanādeḥ nyagrodhādeḥ śamyākasya candanamañjiṣṭhayoḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrāṇāṃ ca madhuyuktam /
śoṇitamehe madayantīpatrakalkaṃ ca sakṣaudraṃ śītāmbunā //

vātayeṣvapi yāpanārthaṃ kaphapittolbaṇeṣu pibet kaṣāyam /
tatra vasāmehe 'gnimanthasya /
majjamehe 'mṛtacitrakayoḥ /
kuṣṭhakuṭajapāṭhākaṭurohiṇīkalkamiśram hastamehe hastisūkarakharoṣṭrāsthikṣāram /
madhumehe kadarakhadirapurakaṣāyam //

kaphānugateṣu tu vasādimeheṣu yathāsvakaṣāyeṇa sādhitāni tailāni /
pittānugateṣu ca ghṛtāni yamakaṃ vā prayuñjīta //

etena śeṣeṣvapi meheṣu snehavikalpa ukto veditavyaḥ //

tathā kaṣāyasampṛktaiḥ snehaiḥ kaphapittamūtramedasāmanilasya copaśamo bhavati //

trikaṇṭakātiviṣābhallātakalodhravacāpicumandaghananiśājamodārjunāśmantakapaṭolasomavalkamañjiṣṭhāpadmakacandanāgarubhiśca sneho vipakvaḥ sarvamehaghnaḥ //

daśamūlaharītakīdevadārukarañjadvayadvivarṣābhūdantībhūkadambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamūlapippalīmūlāni pratyekaśo daśapalonmitāni yavakolakulatthaprasthatrayaṃ cāṣṭaguṇe 'mbhasi sādhayitvā pādaśeṣaṃ kaṣāyamavatārayet /
tena vacāviḍaṅgakampillakabhallātakabhārṅgīrohiṣacavikāpippalīdvayatrivṛnniculaviśvabheṣajapratīvāpaṃ ghṛtaprasthaṃ vipacet /
etaddhānvantaraṃ sarpiḥ sarvamehapiṭakākuṣṭhaviṣaśophārśogulmavidradhiplīhajaṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurogavātaśoṇitonmādāpasmāraharam //

āhāraṃ ca yavavikṛtiprāyaṃ madhvāmalakopetamāhārayet /
yathāyathaṃ pramehaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśo yavān bhāvayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṃśca laghūn bhakṣyānupakalpayet /
tadvacca godhūmān /
gavāśvakharajaṭharasthitaiśca yavairvaṃśayavairvā /
yavo hi baddhamūtro medaḥpittakaphaharaḥ sthairyakaraśca /
tathā śāliṣaṣṭikatṛṇadhānyāni mudgādayastiktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhṛṣṭacaṇakopadaṃśāni vividhāsavānupānānyupayuñjīta //

lodhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakakramukacavikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbatagaracitrakapippalīmūlakaṭurohiṇīkuṣṭhapāṭhendrayavātiviṣāplavanakhamaricāni karṣāṃśānyapāṃ kalaśe 'dhiśṛtya turyaśeṣe rase pūte jatuśṛtapurāṇaghṛtabhājanasthe 'rdhabhāgena madhu nidhāya pakṣamupekṣito 'yaṃ lodhrāsavaḥ sarvapramehakuṣṭhakilāsasthaulyārucakakṛmipāṇḍuśophārśograhaṇīdoṣānnihanti //

daśamūladantītrivṛcchyāmāśreyasīcitrakapunarnavasudhādhavaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnāṃ pṛthak pañcaviṃśatipalān bhāgāṃstriphalāḍhakaṃ ca saliladroṇairdaśabhiḥ pādaśeṣaṃ niryūhamavatārayet /
tasmin pūtaśīte śucibhājanasthe purāṇaguḍatulādvayaṃ gomūtrāḍhakamayorajordhāḍhakaṃ māgadhikāprasthaṃ kuṭajārjunakuṣṭhakṛmighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṃ datvā māsaṃ sthāpayet /
eṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa //

asanādidravyāṇi pṛthak viṃśatipalānyambhasāṃ ghaṭāṣṭakena kvāthayet /
caturthasthitaṃ ca parisrutaṃ suśītaṃ guḍapalaśatadvayena madhvardhāḍhakena ślakṣṇapiṣṭena ca pṛthak palāṃśena vatsakādinā saṃyojya sakṣaudreṇa pippalīcūrṇenāntaḥpralipte jatusṛte ghṛtakumbhe āvāpya yavaplle nidhāpayet /
tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni trīṃścaturo vā māsānayaṃ vivṛto lohāriṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ /
śīghumadhumādhavānapi ca nigadān pibet //

nivṛttamadyastu sārodakaṃ darbhāmbho madhukapitthatindukamaricānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṃśca sārṣapikānyanupānāni ca tadvidhāni /
uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṃ cāsmai dadyādaśanam //

mustāmṛtāgaṇḍīradviharidrādvisārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyoṣaphalgurohiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampillakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṃśānyaikadhyaṃ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṃ dviguṇaṃ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṃ madhunāvalihyāt pibedvā sukhodakena triphalāmbhasā vā /
tena mehaplīhahalīmakapāṇḍurogaśvayathudurnāmagulmodarāṇi śīghramupaśāmyanti /
dvividhopakramaṇīyoktāṃścātisthaulyādigadayogāṃśca śīlayet /
pravṛddhamedāḥ pragāḍhavyāyāmodvartanasnānavilepanāni ca rūkṣābhirauṣadhībhiḥ //

adhanastu chatrapādatravirahito munivṛttiryojanaśatamadhikaṃ vā gacchet /
śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantakaphalamūlāhāro vā mṛgaiḥ saha vaset /
gobhirvā saha tanmūtraśakṛdvṛttiḥ paribhramet /
taḍāgāni vā khanet /
kṛśaṃ tvaviruddhairbṛṃhayet //

śarāvikādyāstu apakvāḥ śophavadupācaret /
pakvāśca vraṇavat /
pūrvarūpeṣveva tu tāsāṃ pāne vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśanti /
tīkṣṇaṃ ca saṃśodhanaṃ /
durvirecyā hi mehino bhavanti medobhivyāptadehatvāt /
tailaṃ ca vraṇaropaṇārthamelādau kurvīta /
āragvadhādeḥ kaṣāyamudvartane /
asanādeḥ pariṣecane /
vatsakādeḥ pānabhojaneṣu //

pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudravṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇaṃ madhunālihyānnavāyasaṃ vā /
asanādivargasya kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ parigṛhya parisrāvya ca punaḥ priyaṅgvāmalakalodhradantīkṛṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṃ darvīpralepinamavatārayet taṃ yathābalamavalihyāt /
yathāsvaṃ ca pramehaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulopayuktā sarvamehān sapiṭakānapakarṣatīti //

bhavati cātra
māgadhīmadhukaṃ ledhraṃ kuṣṭhamelāhareṇavaḥ /
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ sārivā rajanīdvayam //

priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram /
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam //

taistailaṃ siddhamabhyaṅgācchodhayedropayeta ca /
duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān //

piṭakāḥ sādhayecchīghnaṃ tā hyasūn ghnanti mehinaḥ /
anuśeṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān //

sarvajatvānmahāmarmasaṃśrayādanuṣaṅgataṃ /
subahūpadravatvācca prameho dāruṇe gadaḥ //