અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.14

અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પ્રાયેણ હિ પ્રમેહિણો ઽભિષ્યણ્ણદેહત્વાદુપહતાગ્નેર્ભક્ષ્યાદિપઞ્ચવિધમપ્યન્નમુપયુક્તં મૂત્રાય મેદસે ચ વિપરિણમતે ।
તસ્માદસ્ય તેજોધાતુવૃદ્ધયે ક્લેદમેદઃ પ્રશમનાય ચ બલિનઃ સંશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત ।
દુર્બલસ્ય તુ સંશમનાનિ ।
સર્વસ્ય ચ બદ્ધમૂત્રાણ્યમેદસ્કરાણ્યબૃંહણાન્યગ્નિદીપનાનિ બલજનનાનિ ચાન્નપાનાનિ ।
બલં હિ વિધિનોપચિતમશેષામયક્ષયાય સમ્પ્રવર્તતે ॥

અથ સંશોધનાર્હં પ્રમેહિણમાદવેવ બિભીતકસર્ષપેઙ્ગુદીકરઞ્જનિમ્બનિકુમ્ભાન્યતમતૈલેન ત્રિકણ્ટકાદિના વા યથાસ્વં સિદ્ધેન સ્નેહેન પ્રિયઙ્વાદિશૃતેન વા હવિષા સ્નેહયિત્વા કલ્પવિહિતૈઃ પ્રયોગૈર્વામયેદ્વિરેચયેચ્ચ ॥

તતો જાતબલં મુસ્તામરદારુનાગરપ્રતિવાપેન સુરસાદિકષાયેણાસ્થાપયેત્ ।
પિત્તોત્તરં તુ ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ ।
તતશ્ચ જાઙ્ગલરસૈઃ ક્રમેણ સન્તર્પયેત્ ।
અત્યપતર્પણેન હિ પ્રમેહિણો વિશેષેણ મૂત્રકૃચ્છ્રબસ્તિમેઢ્રશૂલગુલ્માતિકાર્શ્યભ્રમાદીનાં સમ્ભવઃ ।
તતો ઽનુબન્ધરક્ષણાર્થં શમનાર્હસ્ય ચ શમનાન્યવચારયેત્ ॥

પ્રાતઃ સર્વપ્રમેહેષુ હરિદ્રાં મધુના યુક્તામામલકરસેન પિબેત્ ।
અથવા સાલસપ્તપર્ણકુટજકપિત્થકમ્પિલ્લકબિભીતકરોહિતકકુસુમાનિ તચ્ચૂર્ણં વા ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્ ।
હરીતકીચૂર્ણં વા ।
પિબેદ્વા ત્રિફલામુસ્તાદેવદારુહરિદ્રાક્વાથમ્ ।
અસનચિત્રકત્રિફલાદાર્વીકલિઙ્ગકાનાં વા સક્ષૌદ્રમ્ ।
તદ્વદ્ ગુડૂચ્યા વા સ્વરસમામલકાનાં વા ॥

વિશેષતસ્તુ કફમેહેષુ કટ્ફલમુસ્તાલોધ્રાભયાનાં સમાક્ષિકં કષાયમ્ ।
તગરવિડઙ્ગદ્વિહરિદ્રાણાં વા ।
ચન્દનાગરુકુષ્ઠદેવદારૂણાં વા ।
પાઠાગ્નિમન્થચવિકાત્રિફલાનાં વા ।
પિત્તપ્રમેહેષુ તુ લોધ્રસેવ્યાર્જુનચન્દનાનામ્ ।
નિમ્બામૃતામલકપટોલીનાં વા ।
શિરીષસર્જાર્જુનકેસરાણાં વા ।
ફલિનીકમલોત્પલકિંશુકાનાં વા ।
કુટજોત્પલકટઙ્કટેરીણાં વા ॥

તેષ્વપિ ચ વિશેષેણ પિબેદુદકમેહાદિષુ ક્રમાત્ કષાયં પારિજાતસ્ય વૈજયન્ત્યાઃ સપ્તચ્છદસ્યારિષ્ટસ્ય નિશાયાઃ કકુભચન્દયોશ્ચિત્રકસ્ય પાઠાજોઙ્ગકયોઃ ખદિરસ્ય ત્રિફલારગ્વધયોશ્ચ મધુયુતમ્ ।
પિબેચ્ચ સિકતામેહે હિઙ્ગુપ્રવાલકૈલાલવણાનિ મદ્યેન મૂત્રેણ ક્ષારોદકેન વા ।
ક્ષારમેહાદિષુ ત્રિફલાયા અસનાદેઃ ન્યગ્રોધાદેઃ શમ્યાકસ્ય ચન્દનમઞ્જિષ્ઠયોઃ ગુડૂચીતિન્દુકાસ્થિકાશ્મર્યખર્જૂરાણાં ચ મધુયુક્તમ્ ।
શોણિતમેહે મદયન્તીપત્રકલ્કં ચ સક્ષૌદ્રં શીતામ્બુના ॥

વાતયેષ્વપિ યાપનાર્થં કફપિત્તોલ્બણેષુ પિબેત્ કષાયમ્ ।
તત્ર વસામેહે ઽગ્નિમન્થસ્ય ।
મજ્જમેહે ઽમૃતચિત્રકયોઃ ।
કુષ્ઠકુટજપાઠાકટુરોહિણીકલ્કમિશ્રમ્ હસ્તમેહે હસ્તિસૂકરખરોષ્ટ્રાસ્થિક્ષારમ્ ।
મધુમેહે કદરખદિરપુરકષાયમ્ ॥

કફાનુગતેષુ તુ વસાદિમેહેષુ યથાસ્વકષાયેણ સાધિતાનિ તૈલાનિ ।
પિત્તાનુગતેષુ ચ ઘૃતાનિ યમકં વા પ્રયુઞ્જીત ॥

એતેન શેષેષ્વપિ મેહેષુ સ્નેહવિકલ્પ ઉક્તો વેદિતવ્યઃ ॥

તથા કષાયસમ્પૃક્તૈઃ સ્નેહૈઃ કફપિત્તમૂત્રમેદસામનિલસ્ય ચોપશમો ભવતિ ॥

ત્રિકણ્ટકાતિવિષાભલ્લાતકલોધ્રવચાપિચુમન્દઘનનિશાજમોદાર્જુનાશ્મન્તકપટોલસોમવલ્કમઞ્જિષ્ઠાપદ્મકચન્દનાગરુભિશ્ચ સ્નેહો વિપક્વઃ સર્વમેહઘ્નઃ ॥

દશમૂલહરીતકીદેવદારુકરઞ્જદ્વયદ્વિવર્ષાભૂદન્તીભૂકદમ્બભલ્લાતકશઠીપુષ્કરમૂલાર્કમૂલસ્નુહીમૂલવરણમૂલપિપ્પલીમૂલાનિ પ્રત્યેકશો દશપલોન્મિતાનિ યવકોલકુલત્થપ્રસ્થત્રયં ચાષ્ટગુણે ઽમ્ભસિ સાધયિત્વા પાદશેષં કષાયમવતારયેત્ ।
તેન વચાવિડઙ્ગકમ્પિલ્લકભલ્લાતકભાર્ઙ્ગીરોહિષચવિકાપિપ્પલીદ્વયત્રિવૃન્નિચુલવિશ્વભેષજપ્રતીવાપં ઘૃતપ્રસ્થં વિપચેત્ ।
એતદ્ધાન્વન્તરં સર્પિઃ સર્વમેહપિટકાકુષ્ઠવિષશોફાર્શોગુલ્મવિદ્રધિપ્લીહજઠરશ્વાસકાસવર્ધ્મપાણ્ડુરોગવાતશોણિતોન્માદાપસ્મારહરમ્ ॥

આહારં ચ યવવિકૃતિપ્રાયં મધ્વામલકોપેતમાહારયેત્ ।
યથાયથં પ્રમેહઘ્નૌષધનિર્યૂહૈઃ સુબહુશો યવાન્ ભાવયિત્વા સક્તુમન્થાપૂપધાનાલાજવાટ્યાદીન્ વિવિધાંશ્ચ લઘૂન્ ભક્ષ્યાનુપકલ્પયેત્ ।
તદ્વચ્ચ ગોધૂમાન્ ।
ગવાશ્વખરજઠરસ્થિતૈશ્ચ યવૈર્વંશયવૈર્વા ।
યવો હિ બદ્ધમૂત્રો મેદઃપિત્તકફહરઃ સ્થૈર્યકરશ્ચ ।
તથા શાલિષષ્ટિકતૃણધાન્યાનિ મુદ્ગાદયસ્તિક્તાનિ શાકાનિ જાઙ્ગલાનિ ચ પિશિતાનિ શૂલ્યાનિ પરિશુષ્કાણિ પ્રદિગ્ધાનિ ભૃષ્ટચણકોપદંશાનિ વિવિધાસવાનુપાનાન્યુપયુઞ્જીત ॥

લોધ્રમૂર્વાશઠીવિડઙ્ગત્રિફલાપુષ્કરમૂલચાતુર્જાતકક્રમુકચવિકાયવાનીશ્યામાભાર્ઙ્ગીદ્વિવિશાલાભૂનિમ્બતગરચિત્રકપિપ્પલીમૂલકટુરોહિણીકુષ્ઠપાઠેન્દ્રયવાતિવિષાપ્લવનખમરિચાનિ કર્ષાંશાન્યપાં કલશે ઽધિશૃત્ય તુર્યશેષે રસે પૂતે જતુશૃતપુરાણઘૃતભાજનસ્થે ઽર્ધભાગેન મધુ નિધાય પક્ષમુપેક્ષિતો ઽયં લોધ્રાસવઃ સર્વપ્રમેહકુષ્ઠકિલાસસ્થૌલ્યારુચકકૃમિપાણ્ડુશોફાર્શોગ્રહણીદોષાન્નિહન્તિ ॥

દશમૂલદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાશ્રેયસીચિત્રકપુનર્નવસુધાધવૈકૈષિકાગણ્ડીરગુડૂચીનાં પૃથક્ પઞ્ચવિંશતિપલાન્ ભાગાંસ્ત્રિફલાઢકં ચ સલિલદ્રોણૈર્દશભિઃ પાદશેષં નિર્યૂહમવતારયેત્ ।
તસ્મિન્ પૂતશીતે શુચિભાજનસ્થે પુરાણગુડતુલાદ્વયં ગોમૂત્રાઢકમયોરજોર્ધાઢકં માગધિકાપ્રસ્થં કુટજાર્જુનકુષ્ઠકૃમિઘ્નવચાચિત્રકપલાનિ ચ દ્વાદશ પ્રતીવાપં દત્વા માસં સ્થાપયેત્ ।
એષ દશમૂલારિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ॥

અસનાદિદ્રવ્યાણિ પૃથક્ વિંશતિપલાન્યમ્ભસાં ઘટાષ્ટકેન ક્વાથયેત્ ।
ચતુર્થસ્થિતં ચ પરિસ્રુતં સુશીતં ગુડપલશતદ્વયેન મધ્વર્ધાઢકેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટેન ચ પૃથક્ પલાંશેન વત્સકાદિના સંયોજ્ય સક્ષૌદ્રેણ પિપ્પલીચૂર્ણેનાન્તઃપ્રલિપ્તે જતુસૃતે ઘૃતકુમ્ભે આવાપ્ય યવપ્લ્લે નિધાપયેત્ ।
તત્ર ચ તનૂનિ ખદિરાઙ્ગારપ્રતપ્તાનિ ત્રીંશ્ચતુરો વા માસાનયં વિવૃતો લોહારિષ્ટઃ પૂર્વસ્માદધિકગુણઃ ।
શીઘુમધુમાધવાનપિ ચ નિગદાન્ પિબેત્ ॥

નિવૃત્તમદ્યસ્તુ સારોદકં દર્ભામ્ભો મધુકપિત્થતિન્દુકમરિચાનુવિદ્ધાનિ પાનકાનિ રાગષાડવાંશ્ચ સાર્ષપિકાન્યનુપાનાનિ ચ તદ્વિધાનિ ।
ઉષ્ટ્રાશ્વતરખરપુરીષચૂર્ણાનુવિદ્ધં ચાસ્મૈ દદ્યાદશનમ્ ॥

મુસ્તામૃતાગણ્ડીરદ્વિહરિદ્રાદ્વિસારિવાદ્વિદર્ભવર્ષાભૂત્રિકણ્ટકવ્યોષફલ્ગુરોહિષપલ્લવશ્યામાસુરદારુકાલાવિડઙ્ગપાઠાકમ્પિલ્લકભાર્ઙ્ગીનિદિગ્ધિકાદન્તીચિત્રકકટુકૈરણ્ડમૂલાનિ સમાંશાન્યૈકધ્યં ચૂર્ણયિત્વા તચ્ચૂર્ણાદયશ્ચૂર્ણં દ્વિગુણં શ્લક્ષ્ણમાવાપ્ય મદ્યાનુપાનં મધુનાવલિહ્યાત્ પિબેદ્વા સુખોદકેન ત્રિફલામ્ભસા વા ।
તેન મેહપ્લીહહલીમકપાણ્ડુરોગશ્વયથુદુર્નામગુલ્મોદરાણિ શીઘ્રમુપશામ્યન્તિ ।
દ્વિવિધોપક્રમણીયોક્તાંશ્ચાતિસ્થૌલ્યાદિગદયોગાંશ્ચ શીલયેત્ ।
પ્રવૃદ્ધમેદાઃ પ્રગાઢવ્યાયામોદ્વર્તનસ્નાનવિલેપનાનિ ચ રૂક્ષાભિરૌષધીભિઃ ॥

અધનસ્તુ છત્રપાદત્રવિરહિતો મુનિવૃત્તિર્યોજનશતમધિકં વા ગચ્છેત્ ।
શ્યામાકનીવારામતિન્દુકકપિત્થાશ્મન્તકફલમૂલાહારો વા મૃગૈઃ સહ વસેત્ ।
ગોભિર્વા સહ તન્મૂત્રશકૃદ્વૃત્તિઃ પરિભ્રમેત્ ।
તડાગાનિ વા ખનેત્ ।
કૃશં ત્વવિરુદ્ધૈર્બૃંહયેત્ ॥

શરાવિકાદ્યાસ્તુ અપક્વાઃ શોફવદુપાચરેત્ ।
પક્વાશ્ચ વ્રણવત્ ।
પૂર્વરૂપેષ્વેવ તુ તાસાં પાને વનસ્પતિકષાયં બસ્તમૂત્રં ચોપદિશન્તિ ।
તીક્ષ્ણં ચ સંશોધનં ।
દુર્વિરેચ્યા હિ મેહિનો ભવન્તિ મેદોભિવ્યાપ્તદેહત્વાત્ ।
તૈલં ચ વ્રણરોપણાર્થમેલાદૌ કુર્વીત ।
આરગ્વધાદેઃ કષાયમુદ્વર્તને ।
અસનાદેઃ પરિષેચને ।
વત્સકાદેઃ પાનભોજનેષુ ॥

પાઠાચિત્રકશાર્ઙ્ગેષ્ટાક્ષુદ્રવૃહતીસારિવાસોમવલ્કસપ્તપર્ણારગ્વધકુટજમૂલચૂર્ણં મધુનાલિહ્યાન્નવાયસં વા ।
અસનાદિવર્ગસ્ય કષાયં પાદશેષં પરિગૃહ્ય પરિસ્રાવ્ય ચ પુનઃ પ્રિયઙ્ગ્વામલકલોધ્રદન્તીકૃષ્ણાયસ્તામ્રચૂર્ણાવાપં દર્વીપ્રલેપિનમવતારયેત્ તં યથાબલમવલિહ્યાત્ ।
યથાસ્વં ચ પ્રમેહઘ્નૌષધનિર્યૂહૈર્ભાવિતશિલાજતુતુલોપયુક્તા સર્વમેહાન્ સપિટકાનપકર્ષતીતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર
માગધીમધુકં લેધ્રં કુષ્ઠમેલાહરેણવઃ ।
સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પં સારિવા રજનીદ્વયમ્ ॥

પ્રિયઙ્ગવઃ સર્જરસઃ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્ ।
માતુલુઙ્ગસ્ય પત્રાણિ મધૂચ્છિષ્ટં સસૈન્ધવમ્ ॥

તૈસ્તૈલં સિદ્ધમભ્યઙ્ગાચ્છોધયેદ્રોપયેત ચ ।
દુષ્ટારુઃપિટકાગણ્ડગણ્ડમાલાભગન્દરાન્ ॥

પિટકાઃ સાધયેચ્છીઘ્નં તા હ્યસૂન્ ઘ્નન્તિ મેહિનઃ ।
અનુશેષાનપિ ભિષગ્યથાબલમુપદ્રવાન્ ॥

સર્વજત્વાન્મહામર્મસંશ્રયાદનુષઙ્ગતં ।
સુબહૂપદ્રવત્વાચ્ચ પ્રમેહો દારુણે ગદઃ ॥