Ashtanga Sangraha · Chapter 4.12

athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

grahaṇīsamāśritaṃ doṣamādāveva yathāsvamajīrṇānusārato mātrāśītīyoktavidhānenopakrameta /
athātīsāravidhinā ca /
āmapācanārthaṃ pibenmustātiviṣāviśvabheṣajakvātham /
taccūrṇaṃ vā sukhodakena
tena vā śuṇṭhīm /
tadvadvacādivargaṃ sasaindhavam /
vvāruṇīmaṇḍena vā gulmavidhyuktaṃ trilavaṇādi cūrṇam //

sapravāhe vā varcasi cūrṇīkṛtān biḍalavaṇayuktān bilvamadhyanāgaracitrakān dāḍimāmbhasā sakaphe vā /
atimātra āmaśūle 'lasakoktaṃ hiṅgvādimuṣṇāmbhasā pibet /
chardiśūlānāhānugranthiṣu tu maricājājisauvarcalābhayāḥ /
sapittakaphe cāme kaṭukendrayavapāṭhāpippalīmūlavacābhayānāgarāṇi kvathitāni cūrṇitāni vā //

bhojanakāle ca pañcakolaparigṛhītaṃ paṭulaghudīpanīyaṃ peyādikamupakalpayet /
peyāṃ vā nāgarātiviṣābhyāṃ takradāḍimavṛkṣāmlāmlām pāne ca takramastvāra nālamadirāriṣṭānatīsāranirdiṣṭaṃ cāmbu /
yavānīpathyāmalakamaricāni tripalikāni lavaṇapañcakaṃ ca palāṃśakamekataścūrṇayitvā kaṃse sadyomathitasyāsunuyāt /
tato vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ pibet /
eṣa takrāriṣṭaḥ paramagnidīpano 'rśogulmajaṭharaśvayathukṛmipramehaharaḥ //

api ca
grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhi lāghavāt /
pathyaṃ madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam //

kaṣāyoṣṇavikāśitvādbhūkṣatvācca kaphe hitam /
vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat //

tasmāttakraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathārśasām /
vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet //

dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikadhyaṃ cūrṇitamannapāne praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsaplīhagulmagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam /
paripakvāmaṃ ca mārutagrahaṇīrogiṇamagnisandhukṣaṇārthaṃ sarpiḥ pāyayet /
dvipañcamūlapañcakolasaralasuradārusurabhigajapippalīśaṇabījayavakolakulatthānmastunāranālena vā pācayet /
tena pādāvaśeṣeṇa pañcalavaṇadvikṣārāmlabadarayuktaṃ sarpirvipakvamathavā saindhavavyoṣakṣāradvayapañcamūlābhayārāsnājājīgranthikaśaṭhīviḍaṅgagarbhamārdrakamātuluṅgakolāmlīkādāḍimasvarasaśuṣkamūlakakvāthamastutakraśuktaprasannāsauvīrakatuṣodakāranālopetaṃ paramagnidīpanamagnighṛtākhyam //

athavā cavyacitrakapāṭhātejovatīpippalīmūlāni kuḍavonmitāni mustadvikuḍavamāsphotajātīnimbasaptacchadāśvamārakakarkoṭakapaṭolapallavānāṃ ca muṣṭiṃ muṣṭimantarnakhamudakadroṇe paktvā pādāvaśeṣamavatārayet /
ardhapalonmitāṃ cātra kalkitāṃ dadyādativiṣāṃ kṛṣṇāsārivābhadrāśca dvipalāṃśaṃ saindhavaṃ biḍaṃ yavakṣāraṃ ca māgadhikāyāścatuṣpalaṃ pātraṃ ca ghṛtasya etadagastyanirmitamalamanalajananam //

uddīpite tu kiñcidanale vibaddhamalamāsthāpayet /
tato jite mātariśvani srastadoṣameraṇḍatailena tilvakasarpiṣā vā kṣāravatā miśrakasnehena vā virecayet /
kṛtasaṃsargakramaṃ ca baddhavarcasamanuvāsayedvātaharadīpanīyāmladravyasiddhena tailena /
tataḥ punarapi laghvannabhojanaḥ sarpireva yathāgnibalamalpaśo 'vacārayet /
agnighṛtaṃ ca chardivibandhaśūlaśvāsakāsinaḥ sabījapūrakarasam /
abhyaṅgārthaṃ ca tailamagnighṛtauṣadhaiḥ sādhayet /
anilakaphasaṃsarge tu cūrṇameṣāmauṣadhānāmuṣṇodakena pibet //

pittaduṣṭāyāṃ tu grahaṇyāṃ svasthānagatamutkliṣṭaṃ dravamanalīnarvāpaṇaṃ pittamāsthāpanena vamanena vā nirharet /
tiktalaghudravyaiśca kṛtasaṃsarjanasya doṣaśeṣaśamanārthaṃ madhunāvalehyamuṣṇāmbunā vā pātuṃ praṇayet /
mūrvākirātatatiktaparpaṭakavacācandanamustatrikaṭukatrāyamāṇāyavānīkaliṅgatvakphalakaṭurohiṇīdevadārudārvītvak padmakośīrāriṣṭapaṭolapatrātiviṣāsaurāṣṭrītvagelāmadhu śigrubījacūrṇam /
ayaṃ hi grahaṇīdoṣaśūlātisārapāṇḍuhṛdrogagulmajvarapramehakāmalāmukharogārocakanibarhaṇaḥ //

bhūnimbatrikaṭukakaṭukāmustendrayavāḥ samāścitrakabhāgau dvau kuṭajatvagbhāgāśca ṣoḍaśa sarvamekatra cūrṇitaṃ saguḍaśītodakaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa /
nāgararasāñjanātiviṣādhātakīghanapāṭhākaliṅgatvagbījabilvakaṭukāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbupītāḥ pittagrahaṇīvikāraṃ raktātisāramarśāṃsi sapravāhikaṃ gudaśūlaṃ ca vyapohanti /
tataścaivaṃ śamitapittodrekasyāgneḥ sthirīkaraṇāya sarpiḥ pūrvoktamūrvādikvāthena sārivāsphotasaptaparṇāṭarūṣakendrayavavīrābhūnimbadhānyanyagrodhāśvatthodumbaraplakṣopakulyānīlotpalagarbhasiddhaṃ pānāya prayuñjīta kuṣṭhoktaṃ vā tiktakam //

śleṣmaduṣṭāyāṃ punargrahaṇyāṃ māgadhikaṃsiddhārthakalkatīkṣṇena madanaphalakaṣāyeṇa punaḥpunarvāmayet /
abdhāturhi pravṛddhastejo nirvāpayati /
tataḥ kṛtapeyādikramasya lavaṇakṣārāmlakaṭukotkaṭairyathoktairannapānauṣadhairanalamuttejayet /
mañjiṣṭhācitrakāruṣkarakṛmighnamadhūkapuṣpāṇi kramād dvikuḍavārdhāḍhakāḍhakārdhadroṇadroṇāṃśānyapāṃ droṇatraye kvāthayet /
droṇaśeṣaśca pūtaśītaḥ sa niryūho madhudviprasthavāṃścandanośīrasūkṣmailāgarurūṣitaṃ jatusṛtaṃ ghṛtakumbhamadhyuṣito māsamāsavaḥ /
sarvadoṣaghno 'gnijanano bṛṃhaṇaḥ śoṣakuṣṭhakilāsapramehānāhagulmapāṇḍuhṛdrogajicca //

madhūkapuṣpāṇāṃ svaraso 'rdhāvaśeṣakvathitaḥ kṣaudrapādayuktaḥ sarvathā samānaḥ pūrveṇa /
anena drākṣekṣukāśmaryaphalasvarasāsavā vyākhyātāḥ //

daśamūlavīrārajanītriphalājīvakarṣabhakāṇāṃ pṛthak pṛthak pañcapalān bhāgānapāṃ vahe paktvā pādaśeṣe rase śītībhūte guḍatulādvayaṃ dadyādardhakuḍavaṃ ca mākṣikāttatpramāṇāṃśca cūrṇitān mustapriyaṅgumañjiṣṭhāmadhukaviḍaṅgaplavaśābaralodhrān eṣo 'rdhamāsasthito mūlāsavo 'yaṃ samānaḥ pūrveṇa /
mahāvṛkṣakaṇḍacatuṣpalaṃ dviguṇārkakāṇḍaṃ lavaṇatrayatripalaṃ pakvavārtākakuḍavaṃ citrakamūlapaladvayaṃ cāntardhūmaṃ dagdhvā vārtākarasena guṭikāḥ kuryāt /
tā bhojanottaraṃ bhakṣitā grahaṇī durnāmaviṣūcikālasakakāsaśvāsapīnasaplīhapāṇḍuśvayathumehārocakagulmaharāḥ //

daśamūlārkamūladantītrivṛccitrakāsphotapāṭhārāsnāsnuhīkāṇḍānāṃ pṛthagdaśapalān bhāgān kapālodare dagdhvā kṣāramudakadroṇaiścaturbhiḥ kvāthayet /
pādāvaśeṣaṃ ca pūtaṃ punaḥpādāvaśeṣameva kvathitāvatāritaṃ guḍapalaśatonmiśramadhiśrayet /
ghanībhavati ca tasmin suślakṣṇarajasāṃ vṛścikālīdvayayāvaśūkānāṃ triṃśat palānyāvapet /
triṃśadeva vacābhayāvyoṣacitrakāṇām /
dvipalaṃ ca pṛthak pṛthak hiṅgvamlavetasayoḥ /
tato 'kṣamātrā guṭikāḥ kṛtvā yathābalamupayuktāḥ samānāḥ pūrvābhiradhikā vā /
arśovihitāṃśca kṣāratakrāriṣṭān ghṛtānyannapānaṃ ca seveta /
ṣaṭpalaṃ bhallātakaghṛtaṃ dhānvataraṃ ca /
sannipāte tu pañca karmāṇi kuryādyathāvasthaṃ vā grahaṇīcikitsitamiti /
bhavati cātra //

praseke ślaiṣmike 'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam /
yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ kaphodaye //

kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam /
dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam //

sneho 'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate /
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam //

nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi /
malamāmaṃ kaphe kṣīṇe mandāgniryo 'tisāryate //

sa pibet sarpiṣo mātrāṃ dīpanīyauṣadhairyutām /
prasanno mārgamāpannaḥ svaṃ samāno 'nilastayā /
agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam //

purīṣaṃ yastu kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati /
sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro 'nnāvagrahaṃ pibet //

raukṣyānmande 'nale sarpistalaṃ vā dīpanaiḥ pibet /
kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ //

udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ /
doṣātivṛdhyā mande 'gnau saṃśuddho 'nnavidhiṃ caret //

vyādhimuktasya mande 'gnau sarpireva tu dīpanam /
adhvopavāsakṣāmatvairyavāgvā pāyayet ghṛtam /
annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat //

dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśān narān /
prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām //

laghūṣṇakaṭuśodhitvairdīpayantyāśu te 'nalam /
māṃsopacitamāṃsatvāt paraṃ ca balavardhanāḥ //

snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthahitāśanaiḥ /
samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate //

dīpto yathaiva sthāsnuśca bāhyo 'gniḥ sāradārubhiḥ /
sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago 'nalaḥ //

nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt /
yathā nirindhano vahniralpo vātīndhanāvṛtaḥ //

yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sve sthāne pavanānugam /
pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadāsau sānilo 'nalaḥ //

paktvānnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan /
mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati /
tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo 'tyagnisambhavāḥ //

tamatyagniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ /
annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ //

muhurmuhurajīṇāpi bhojyānyasyopahārayet /
nirindhano 'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet //

kṛsarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam /
aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca //

matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye /
āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam //

payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet /
godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥplutaṃ pibet //

ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān /
śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam //

asakṛt pittaharaṇaṃ payasā pratibhojanam /
yatkiñcidguru medhyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam /
sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā //

āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ /
dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātusaṅkṣaye //

agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam /
eṣa sāraścikitsāyā yadagneḥ parirakṣaṇam //