Ashtanga Sangraha · Chapter 4.11

athāto 'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

prāyeṇātisāro hyagnimupahatya prāgāmādhiṣṭhāno bhavati /
tasmādanilajamapyāmapācanārthamādau laṅghanenopakrameta /
tatra śūlānāhaprasekārtaṃ lavaṇāmbunoṣṇena vāmayet /
na tu sāme pūrvaṃ saṅgrāhi prayuñjīta vibaddhe vā male /
stimitādhmātagurusarujakoṣṭhaḥ prāṇadāmuṣṇāmbunopayuñjīta /
savyoṣṇāṃ vā dhānyāmlakvathitāṃ vā /
anyadvā sraṃsanadīpanamauṣadham //

apica
viśuddhasrotaso hyasya doṣaśeṣe pravāhite /
sukhaṃ saṅgrahaṇaṃ kartuṃ pācanaiḥ stambhnena vā //

madhyadoṣastu viśoṣayan māgadhīnāgaravacābhūtīkadhanikāharītakīnāṃ kvāthaṃ pibet /
jalajaladabilvapeśikāśuṇṭhīdhānyakānāṃ vā /
ubhayamapi caitat pramathyākhyam /
vacādivargaṃ kvathitaṃ cūrṇitaṃ vā /
tadvadvacābhayāviḍaṅgapāṭhāśuṇṭhībiḍalavaṇāni vā /
mustapippalīndrayavapāṭhātejovatīrvā /
viḍaṅgābhayākaṇalavaṇapañcakāni vā /
pippalīndrayavapāṭhāśuṇṭhīrvā /
sarakte tu pravṛtta āme gajapippalīṃ madhuśarkarāmadhurām //

alpadoṣaṃ punarupavāsayet /
pānaṃ tvatisāriṇombu vacātiviṣābhyāṃ kvathitam /
śuṇṭhyativiṣābhyāṃ mustaparpaṭakābhyāṃ nāgaradhānyakābhyāṃ vā /
kṣudvatastu laghupañcamūlapañcakolahastipippalībalābilvapāṭhāhiṅgudhānyakajīrakaśaṭhīgandhapalāśahapuṣāyavānītintiṇīkadāḍimabiḍasaindhavairannapānaṃ yavāgvādi kalpayet //

bilvaśalāṭuharītakīpippalīmūlairmūḍhavātasya /
aṃśumatīdvayabalābilvaśalāṭubhiḥ pittolbaṇasya /
pibecca tṛṣitaḥ paṭapūtaṃ takram /
madhusurādhānyāmlayavāgūmaṇḍānyatamaṃ vā /
eṣa kramo 'nilakaphaghno dīpanapācano rocanaḥ saṅgrāhī balyaśca //

pakvadoṣo 'pi tu yo 'tisāryate bahuśo 'nilena vibaddhaṃ sapicchaṃ saphenaṃ saśūlaparikartikaṃ saromaharṣaṃ niṣpurīṣaṃ ca tāṃ pravāhikāṃ bimbisīmiti cācakṣate /
tatrodāvartopadiṣṭāṃstenaiva vidhinā saṃskṛtāṃśchāgapiśitarasān dadyāt //

yūṣāṃśca varcaḥkṣaye tṛṣyato yavamudgamāṣatilakṛtān /
samena vā tilabālabilvayoḥ kalkena dadhisarasnehayuktaṃ khalakam /
citrakaśṛṅgaverapūtīkarañjabilvājamodairvā takradāḍimatailāḍhyaṃ saindhavopetamajitākhyam /
śaṭhītintiṇīkabiḍadāḍimakṣārapañcakolamaricatriphalādhātakīdhanikāpāṭhājamodājājījīrakakapitthajambvāmrāsthibhirvā tulyabhāgaiḥ ṣaḍguṇabilvamadhyairguḍamudgarasasnehadadhisiddho 'parājitākhyaḥ khalako dīpanaḥ pācano rucyo grāhī bimbisināśanaḥ //

dadhisaraṃ vā saguḍadāḍimaṃ yamakabhṛṣṭam /
yamakabhṛṣṭān vā saśuṇṭhīcūrṇān saktūn /
māṣān vā susiddhān ghṛtamaṇḍopasecnān maricopadaṃśān /
chāgameṣayorvāntarādhirasaṃ dāḍimāmlaṃ dhānyanāgaropetaṃ snehavipakvaṃ vyañjanaṃ pānaṃ ca /
tadvat surāṃ yamakasnigdhāṃ pibedvā /
śuṇṭhībadaracūrṇaṃ dadhighṛtatailakṣaudraphāṇitopetam //

hiṅgudāḍimamahauṣadhopakulyācūrṇaṃ vā ghṛtakṣīroṣṇāmbumadyānyatamena /
lihyādvā lodhrabilvaśalāṭuguḍāṃstrikaṭukotkaṭāṃstailena /
aśvatthavātapotakvāthasiddhaṃ vā śālyodanaṃ ghṛtatailakṣaudrayuktaṃ dadhnā khajāhatadadhisarānupānamaśnīyāt //

api ca
dīpanaṃ rocanaṃ rucyaṃ dadhi vātaharaṃ param /
baddhaviḍvā haratyasmāt cirotthāmapi bimbisīm //

tṛṣṇolbaṇastu saraktapicchopaveśī pānānnavirato dhāroṣṇaṃ kṣīramākāṅkṣaṃ pibet /
śṛtaṃ vā gandharvahastamūlenāthavā bilvaśalāṭubhiḥ /
tadeva vālpatṛṣṇaḥ saguḍatailam /
śṛtena vā payasā maricakalkaṃ dviguṇatilakalkayuktam /
kṣīreṇaiva vā pippalīm /
vyoṣasiddhena vā payasānnāni bhuñjīta //

śūlādhikye tu daśamūlakvathitena payasā sakṣaudreṇāsthāpanaṃ dadyāt /
athavā picchābastimanuvāsanaṃ ca vātaghnaṃ vā pittaghnaṃ vā //

gudabhraṃśe śūle cāmlabadaracāṅgerīrasadadhikṣāranāgarakalkena śṛtamamlaṃ sarpirnirāmamāturaṃ pāyayet /
maricapañcakolājājīdhanikābiḍadāḍimagarbhaṃ vā pūrvavadamlam /
anuvāsayedvā daśamūlasiddhena snehena /
pippalyādinā vā //

gudaṃ cābhyaṅgapūrvaṃ svedena mṛdubhūtaṃ praveśayet /
sacchidreṇa cāsya carmaṇā goṣphaṇābandhaṃ kuryāt /
mūṣakamanāntraṃ kṛtvā mahāpañcamūlakaṣāyaṃ ca kṣīre vipacet /
tena payasā vātaharakalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayet tadabhyañjanena pānena ca sukṛcchramapi gudabhraṃśaṃ sādhayati //

pittātisāramapi sāmamādau tīkṣṇavarjyairauṣadhairvātātisāravat pācayet /
tṛṣṇāyāṃ sasārivābhūnimbaṃ jvaravihitamambhaḥ ṣaḍaṅgamavacārayet /
upoṣitasya cānnakāle 'bhīrudṛsvapañcamūlabalādvayaśūrparṇyādimṛdumadhuratiktadīpanadravyaniryūhayujktān kālavinmaṇḍapeyāsaktuyūṣarasādīnīṣadamlānanamlān vā kavoṣṇān suśītān vā sakṣaudrān //

anubandhe tu mūrvātiviṣendrayavaharidrārasāñjanāni kvathitāni pibet /
kevalaṃ vā vṛkṣakabījam /
pāṭhāguḍūcīkaṭukākirātatiktāni vā /
haridrādigaṇaṃ vā /
vatsakabījātiviṣābilvāmbumustāni vā /
taṇḍulodakena vātiviṣāvṛkṣakatvakphalāni sakṣaudrāṇi /
candanośīraśuṇṭhīlodhranīlotpalāni vā /
nāgarotpaladhātakīpuṣpadāḍimatvaco vā /
kamalotpalalodhramocarasasamaṅgātilān vā /
madhukaśṛṅgaveradīrghavṛntatvaco vā /
madhuyuktāni śarkarāpadmakesaramustāpayasyācandanāni vā /
śālmalīvṛntakṛtaṃ vā śītakaṣāyaṃ madhumadhukopetam //

madhukapriyaṅgukaṭvaṅgatvagdāḍimāṅkurakalkena vā dadhiyutāṃ yavāgūṃ khalakaṃ vā /
bilvakapitthajambbāmrāsthibhirvā /
madhuyuktān vā lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇān kvāthādiṣu pṛthak kalpitān /
śyāmādimahākaṣāyaṃ vā //

śūlārtastu rūkṣakoṣṭho ghṛtaṃ sakṣāraṃ pibet /
kṣīraṃ vā bṛhatībalāṃśumatīkacchurāmūlasiddhaṃ madhukakaṭvaṅgājamodaśarkarāvacūrṇitaṃ satailakṣaudram /
kṣīrameva vā dhāroṣṇam //

balavān vibaddhamalo virekārthaṃ triphalācūrṇayuktaṃ vā palāśaphalakvāthasiddhaṃ vā payaḥ pītvā paya eva kavoṣṇamanupibet /
evameva ca trāyamāṇayā śṛtam /
tato nissṛte śakṛti purāṇe 'tisāraḥ śāntimeti //

srutadoṣasya ca saṃsarjanakāle śūlaṃ cedanuvarteta tato bilvamadhukaśatāhvādvayagarbhaṃ sakṣīraṃ tailacaturguṇaṃ sarpirvipācyānuvāsanaṃ dadyāt /
tataḥ samyakkṛtāyāmapi saṃsargyāmatīsārānubandhe picchābastayo yojyāḥ /
śālmalīvṛntānyārdradarbhairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛdāvalipya gomayāgninā svedayet /
śuṣkāyāṃ mṛdi svinnāni jñātvā vṛntānyulūkhale samāpethya teṣāṃ muṣṭisammitaṃ piṇḍaṃ kṣīraprasthe vimardayet /
tatastena payasā pūtena saghṛtatailena madhumadhukakalkayuktenāsthāpayet /
pratyāgate ca snātaḥ payasā kacchurāśṛtena jāṅgalarasairvāśnīyāt /
eṣa picchābastiḥ pittaraktātisāragrahaṇīgulmaśoṣajvarān virecanāsthāpanātiyogaṃ ca śamayati //

cirotthitaṃ tvatīsāramavedanaṃ pakvamapyaśāmyantaṃ puṭapākairupācaret /
aralukatvakkalkaṃ kāśmaryapatrapracchannaṃ puṭapākavidhinā pācayet tadrasaṃ suśītaṃ madhuyutaṃ pibet /
vaṭāditvakprarohakalkamapyevaṃ kalpayet /
athavā tittirimapanītāntrapicchaṃ nyagrodhādervalkalasya prarohāṇāṃ vā kalkena pūrayitvā pūrvavat puṭapākaṃ kuryāt /
tataḥ tasmādrasamādāya sitākṣaudrayuktaṃ pāyayet anena sarve jāṅgalasatvā vyākhyātāḥ //

yastu pittātisārī pittalānyāseveta tasya pittamativṛddhaṃ raktātisāraṃ tṛḍdāhamohajvaraśūlapāyupākāṃśca karoti /
tatra kṣīramājaṃ nyagrodhādiprasavaśṛtaṃ sitāmadhuyuktamāhāre gudaprakṣālane ca vidadhyāt /
tadvidhaṃ vā sarpiḥ sapayaskaṃ pibet /
kṣīrotthaṃ vā sarpiḥ kṣīrānupānaṃ kapiñjalarasāśī kṣīrāśī vā lihyāt //

sallakīpriyaṅgutiniśaśālmalīplakṣatvaksaṃsṛṣṭaṃ siddhaṃ vā sakṣaudraṃ kṣīraṃ pibet /
yaṣṭīlodhrasārivābhirvā śṛtaṃ samadhusitam /
tadvat kṛṣṇatilasamaṅgotpalayaṣṭīmadhubhiḥ /
śaśakapiñjalapārāvatataṇḍulīyakamudgakāśmaryabījādirasāṃśca seveta /
ghṛtabhṛṣṭaṃ vā raktamājaṃ mārgaṃ vā /
pūrvoktān vā puṭapākān madhukakṛṣṇamṛttikāśaṅkhakalkaṃ vā sarudhiraṃ pibet taṇḍulodakena /
tena vā samākṣikaṃ phalinīkalkam /
athavā sasitākṣaudraṃ candanam //

ete hi prayogāḥ tṛṣṇādipraśamanā raktātiyogaghnāśca /
vātottarastu śatāvarīghṛtaṃ lihyāt /
saśarkaraṃ vā navanītam /
picchilasvarasasādhitaṃ vā sarpiḥ /
lākṣāpippalīśṛṅgaverakaṭukendrayavadārvītvagbhirghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍena pītamatīsāraṃ tridoṣamapi vārayati //

yadā punarvāyunā viṭ baddhaṃ saśoṇitamalpālpaṃ saphenaṃ kṛcchrādupaveśyate tadā pūrvoktaṃ picchābastiṃ dadyāt /
madhurauṣadhasiddhena ca sarpiṣānuvāsayet /
prāyeṇa hi durbalagudā gudāśrayāmayino bhavanti /
viśeṣataścirakālātīsāriṇaḥ /
atisārātipravṛttau svasthānabalavṛddho vāyuḥ pittamanubalamavāpya durjayataro bhavati tasmātteṣāmabhīkṣṇamanuvāsanaṃ prayuñjīta /
gudadāhe punaḥ paṭolamadhukamadhūkakṣīrivṛkṣādikaṣāyeṇa saghṛtaśarkarākṣaudreṇa kṣīreṇa vā gudaṃ tadāsannāṃśca pradeśān siñcet /
śatadhautādibhirghṛtaiśca picūnabhyaṅgāṃśca dadyāt /
paṭolādīnāmeva ca kalkena saghṛtena pradihyāt /
taccūrṇaurdhātakīlodhramāṣacūrṇena ca pāyudvāramavacūrṇayet /
evameva ca śūle vātaharatailapradehairupācaret /
yaḥ punarevamapi pittalānyāseveta sa śīghraṃ gudavalīṣu pakvāsu vyāpadyate //

śleṣmātīsāraṃ tu prāgeva nitarāmāmapācanārthaṃ laṅghanena sādhayet /
anubandhe ca pibet kaṣāyaṃ mustābhayāśuṇṭhībilvaśalāṭūnām /
vacāviḍaṅgabhūtīkadhanikādevadārūṇāṃ vā /
pāṭhātiviṣākuṣṭhacavyakaṭurohiṇīnāṃ vā citrakapippalīdvayapippalīmūlānāṃ vā /
sukhāmbunā vā hiṅgvādyamalasakoktam /
pathyāsaindhavaśuṇṭhīcūrṇaṃ va /
lihyādvā trikaṭucūrṇaṃ kṣaudraśarkaropetam /
kapitthaṃ kṣaudreṇa vā /
kaṭphalaṃ vā pippalīrvā /
pūrvavacca sarvaṃ vātapittāmaraktasaṃsargamapekṣya yathāyathamupakalpayet /
saśūlapravāhikasya ca nirāmasya vāte 'dhike vacābilvapippalīkuṣṭhaśatāhvākalkayuktaṃ salavaṇaṃ picchābastimanuvāsanaṃ ca koṣṇena bilvatailena bahuśovacādigarbheṇa vā taileneti /
bhavati cātra //

svasthāne māruto 'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣayāt /
sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet //

bhīśokābhyāmapi marucchīghraṃ kupyatyatastayoḥ /
kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca //

yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate /
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ //

āmasya pāko malasaṅgraho 'nu na saṅgrahe ruggudanābhijanmā /
vilaṅghanairgrāhibhirīraṇaghnaiḥ krameṇa taistairvidhibhirvidheyaḥ //

na riktakoṣṭhasya purīṣabandho na rūkṣakukṣeḥ suhitasya cāti /
pittāsrato 'nyatra na cātiśītairatyuṣṇatīkṣṇairna kadācideva //

khalarasadādhikā yamakadāḍimasārakṛtā /
dadhi saguḍaṃ payo 'sitatilāśca sujarjaritāḥ /
salavaṇamārutaghnagaṇasādhitatailamalaṃ /
ghṛtamapi vā pravāhaṇakṛtāṃ vijayeta rujām //