અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.12

અથાતો ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ગ્રહણીસમાશ્રિતં દોષમાદાવેવ યથાસ્વમજીર્ણાનુસારતો માત્રાશીતીયોક્તવિધાનેનોપક્રમેત ।
અથાતીસારવિધિના ચ ।
આમપાચનાર્થં પિબેન્મુસ્તાતિવિષાવિશ્વભેષજક્વાથમ્ ।
તચ્ચૂર્ણં વા સુખોદકેન
તેન વા શુણ્ઠીમ્ ।
તદ્વદ્વચાદિવર્ગં સસૈન્ધવમ્ ।
વ્વારુણીમણ્ડેન વા ગુલ્મવિધ્યુક્તં ત્રિલવણાદિ ચૂર્ણમ્ ॥

સપ્રવાહે વા વર્ચસિ ચૂર્ણીકૃતાન્ બિડલવણયુક્તાન્ બિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકાન્ દાડિમામ્ભસા સકફે વા ।
અતિમાત્ર આમશૂલે ઽલસકોક્તં હિઙ્ગ્વાદિમુષ્ણામ્ભસા પિબેત્ ।
છર્દિશૂલાનાહાનુગ્રન્થિષુ તુ મરિચાજાજિસૌવર્ચલાભયાઃ ।
સપિત્તકફે ચામે કટુકેન્દ્રયવપાઠાપિપ્પલીમૂલવચાભયાનાગરાણિ ક્વથિતાનિ ચૂર્ણિતાનિ વા ॥

ભોજનકાલે ચ પઞ્ચકોલપરિગૃહીતં પટુલઘુદીપનીયં પેયાદિકમુપકલ્પયેત્ ।
પેયાં વા નાગરાતિવિષાભ્યાં તક્રદાડિમવૃક્ષામ્લામ્લામ્ પાને ચ તક્રમસ્ત્વાર નાલમદિરારિષ્ટાનતીસારનિર્દિષ્ટં ચામ્બુ ।
યવાનીપથ્યામલકમરિચાનિ ત્રિપલિકાનિ લવણપઞ્ચકં ચ પલાંશકમેકતશ્ચૂર્ણયિત્વા કંસે સદ્યોમથિતસ્યાસુનુયાત્ ।
તતો વ્યક્તામ્લકટુકં જાતં પિબેત્ ।
એષ તક્રારિષ્ટઃ પરમગ્નિદીપનો ઽર્શોગુલ્મજઠરશ્વયથુકૃમિપ્રમેહહરઃ ॥

અપિ ચ
ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં દીપનગ્રાહિ લાઘવાત્ ।
પથ્યં મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તપ્રદૂષણમ્ ॥

કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્ભૂક્ષત્વાચ્ચ કફે હિતમ્ ।
વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્ સદ્યસ્કમવિદાહિ તત્ ॥

તસ્માત્તક્રપ્રયોગા યે જઠરાણાં તથાર્શસામ્ ।
વિહિતા ગ્રહણીદોષે સર્વશસ્તાન્ પ્રયોજયેત્ ॥

દાડિમકપિત્થવૃક્ષામ્લામ્લીકાનાં પૃથક્ પૃથક્ કુડવં લવણપઞ્ચકકુડવં ત્ર્યૂષણત્રિપલં શર્કરાપલાષ્ટકં ચૈકધ્યં ચૂર્ણિતમન્નપાને પ્રણીતમજીર્ણારુચિશ્વાસકાસપ્લીહગુલ્મગ્રહણીહૃત્પાણ્ડુરોગઘ્નમ્ ।
પરિપક્વામં ચ મારુતગ્રહણીરોગિણમગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં સર્પિઃ પાયયેત્ ।
દ્વિપઞ્ચમૂલપઞ્ચકોલસરલસુરદારુસુરભિગજપિપ્પલીશણબીજયવકોલકુલત્થાન્મસ્તુનારનાલેન વા પાચયેત્ ।
તેન પાદાવશેષેણ પઞ્ચલવણદ્વિક્ષારામ્લબદરયુક્તં સર્પિર્વિપક્વમથવા સૈન્ધવવ્યોષક્ષારદ્વયપઞ્ચમૂલાભયારાસ્નાજાજીગ્રન્થિકશઠીવિડઙ્ગગર્ભમાર્દ્રકમાતુલુઙ્ગકોલામ્લીકાદાડિમસ્વરસશુષ્કમૂલકક્વાથમસ્તુતક્રશુક્તપ્રસન્નાસૌવીરકતુષોદકારનાલોપેતં પરમગ્નિદીપનમગ્નિઘૃતાખ્યમ્ ॥

અથવા ચવ્યચિત્રકપાઠાતેજોવતીપિપ્પલીમૂલાનિ કુડવોન્મિતાનિ મુસ્તદ્વિકુડવમાસ્ફોતજાતીનિમ્બસપ્તચ્છદાશ્વમારકકર્કોટકપટોલપલ્લવાનાં ચ મુષ્ટિં મુષ્ટિમન્તર્નખમુદકદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષમવતારયેત્ ।
અર્ધપલોન્મિતાં ચાત્ર કલ્કિતાં દદ્યાદતિવિષાં કૃષ્ણાસારિવાભદ્રાશ્ચ દ્વિપલાંશં સૈન્ધવં બિડં યવક્ષારં ચ માગધિકાયાશ્ચતુષ્પલં પાત્રં ચ ઘૃતસ્ય એતદગસ્ત્યનિર્મિતમલમનલજનનમ્ ॥

ઉદ્દીપિતે તુ કિઞ્ચિદનલે વિબદ્ધમલમાસ્થાપયેત્ ।
તતો જિતે માતરિશ્વનિ સ્રસ્તદોષમેરણ્ડતૈલેન તિલ્વકસર્પિષા વા ક્ષારવતા મિશ્રકસ્નેહેન વા વિરેચયેત્ ।
કૃતસંસર્ગક્રમં ચ બદ્ધવર્ચસમનુવાસયેદ્વાતહરદીપનીયામ્લદ્રવ્યસિદ્ધેન તૈલેન ।
તતઃ પુનરપિ લઘ્વન્નભોજનઃ સર્પિરેવ યથાગ્નિબલમલ્પશો ઽવચારયેત્ ।
અગ્નિઘૃતં ચ છર્દિવિબન્ધશૂલશ્વાસકાસિનઃ સબીજપૂરકરસમ્ ।
અભ્યઙ્ગાર્થં ચ તૈલમગ્નિઘૃતૌષધૈઃ સાધયેત્ ।
અનિલકફસંસર્ગે તુ ચૂર્ણમેષામૌષધાનામુષ્ણોદકેન પિબેત્ ॥

પિત્તદુષ્ટાયાં તુ ગ્રહણ્યાં સ્વસ્થાનગતમુત્ક્લિષ્ટં દ્રવમનલીનર્વાપણં પિત્તમાસ્થાપનેન વમનેન વા નિર્હરેત્ ।
તિક્તલઘુદ્રવ્યૈશ્ચ કૃતસંસર્જનસ્ય દોષશેષશમનાર્થં મધુનાવલેહ્યમુષ્ણામ્બુના વા પાતું પ્રણયેત્ ।
મૂર્વાકિરાતતતિક્તપર્પટકવચાચન્દનમુસ્તત્રિકટુકત્રાયમાણાયવાનીકલિઙ્ગત્વક્ફલકટુરોહિણીદેવદારુદાર્વીત્વક્ પદ્મકોશીરારિષ્ટપટોલપત્રાતિવિષાસૌરાષ્ટ્રીત્વગેલામધુ શિગ્રુબીજચૂર્ણમ્ ।
અયં હિ ગ્રહણીદોષશૂલાતિસારપાણ્ડુહૃદ્રોગગુલ્મજ્વરપ્રમેહકામલામુખરોગારોચકનિબર્હણઃ ॥

ભૂનિમ્બત્રિકટુકકટુકામુસ્તેન્દ્રયવાઃ સમાશ્ચિત્રકભાગૌ દ્વૌ કુટજત્વગ્ભાગાશ્ચ ષોડશ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણિતં સગુડશીતોદકં પીતં સમાનં પૂર્વેણ ।
નાગરરસાઞ્જનાતિવિષાધાતકીઘનપાઠાકલિઙ્ગત્વગ્બીજબિલ્વકટુકાઃ સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુપીતાઃ પિત્તગ્રહણીવિકારં રક્તાતિસારમર્શાંસિ સપ્રવાહિકં ગુદશૂલં ચ વ્યપોહન્તિ ।
તતશ્ચૈવં શમિતપિત્તોદ્રેકસ્યાગ્નેઃ સ્થિરીકરણાય સર્પિઃ પૂર્વોક્તમૂર્વાદિક્વાથેન સારિવાસ્ફોતસપ્તપર્ણાટરૂષકેન્દ્રયવવીરાભૂનિમ્બધાન્યન્યગ્રોધાશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષોપકુલ્યાનીલોત્પલગર્ભસિદ્ધં પાનાય પ્રયુઞ્જીત કુષ્ઠોક્તં વા તિક્તકમ્ ॥

શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં પુનર્ગ્રહણ્યાં માગધિકંસિદ્ધાર્થકલ્કતીક્ષ્ણેન મદનફલકષાયેણ પુનઃપુનર્વામયેત્ ।
અબ્ધાતુર્હિ પ્રવૃદ્ધસ્તેજો નિર્વાપયતિ ।
તતઃ કૃતપેયાદિક્રમસ્ય લવણક્ષારામ્લકટુકોત્કટૈર્યથોક્તૈરન્નપાનૌષધૈરનલમુત્તેજયેત્ ।
મઞ્જિષ્ઠાચિત્રકારુષ્કરકૃમિઘ્નમધૂકપુષ્પાણિ ક્રમાદ્ દ્વિકુડવાર્ધાઢકાઢકાર્ધદ્રોણદ્રોણાંશાન્યપાં દ્રોણત્રયે ક્વાથયેત્ ।
દ્રોણશેષશ્ચ પૂતશીતઃ સ નિર્યૂહો મધુદ્વિપ્રસ્થવાંશ્ચન્દનોશીરસૂક્ષ્મૈલાગરુરૂષિતં જતુસૃતં ઘૃતકુમ્ભમધ્યુષિતો માસમાસવઃ ।
સર્વદોષઘ્નો ઽગ્નિજનનો બૃંહણઃ શોષકુષ્ઠકિલાસપ્રમેહાનાહગુલ્મપાણ્ડુહૃદ્રોગજિચ્ચ ॥

મધૂકપુષ્પાણાં સ્વરસો ઽર્ધાવશેષક્વથિતઃ ક્ષૌદ્રપાદયુક્તઃ સર્વથા સમાનઃ પૂર્વેણ ।
અનેન દ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્યફલસ્વરસાસવા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

દશમૂલવીરારજનીત્રિફલાજીવકર્ષભકાણાં પૃથક્ પૃથક્ પઞ્ચપલાન્ ભાગાનપાં વહે પક્ત્વા પાદશેષે રસે શીતીભૂતે ગુડતુલાદ્વયં દદ્યાદર્ધકુડવં ચ માક્ષિકાત્તત્પ્રમાણાંશ્ચ ચૂર્ણિતાન્ મુસ્તપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ઠામધુકવિડઙ્ગપ્લવશાબરલોધ્રાન્ એષો ઽર્ધમાસસ્થિતો મૂલાસવો ઽયં સમાનઃ પૂર્વેણ ।
મહાવૃક્ષકણ્ડચતુષ્પલં દ્વિગુણાર્કકાણ્ડં લવણત્રયત્રિપલં પક્વવાર્તાકકુડવં ચિત્રકમૂલપલદ્વયં ચાન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા વાર્તાકરસેન ગુટિકાઃ કુર્યાત્ ।
તા ભોજનોત્તરં ભક્ષિતા ગ્રહણી દુર્નામવિષૂચિકાલસકકાસશ્વાસપીનસપ્લીહપાણ્ડુશ્વયથુમેહારોચકગુલ્મહરાઃ ॥

દશમૂલાર્કમૂલદન્તીત્રિવૃચ્ચિત્રકાસ્ફોતપાઠારાસ્નાસ્નુહીકાણ્ડાનાં પૃથગ્દશપલાન્ ભાગાન્ કપાલોદરે દગ્ધ્વા ક્ષારમુદકદ્રોણૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્વાથયેત્ ।
પાદાવશેષં ચ પૂતં પુનઃપાદાવશેષમેવ ક્વથિતાવતારિતં ગુડપલશતોન્મિશ્રમધિશ્રયેત્ ।
ઘનીભવતિ ચ તસ્મિન્ સુશ્લક્ષ્ણરજસાં વૃશ્ચિકાલીદ્વયયાવશૂકાનાં ત્રિંશત્ પલાન્યાવપેત્ ।
ત્રિંશદેવ વચાભયાવ્યોષચિત્રકાણામ્ ।
દ્વિપલં ચ પૃથક્ પૃથક્ હિઙ્ગ્વમ્લવેતસયોઃ ।
તતો ઽક્ષમાત્રા ગુટિકાઃ કૃત્વા યથાબલમુપયુક્તાઃ સમાનાઃ પૂર્વાભિરધિકા વા ।
અર્શોવિહિતાંશ્ચ ક્ષારતક્રારિષ્ટાન્ ઘૃતાન્યન્નપાનં ચ સેવેત ।
ષટ્પલં ભલ્લાતકઘૃતં ધાન્વતરં ચ ।
સન્નિપાતે તુ પઞ્ચ કર્માણિ કુર્યાદ્યથાવસ્થં વા ગ્રહણીચિકિત્સિતમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

પ્રસેકે શ્લૈષ્મિકે ઽલ્પાગ્નેર્દીપનં રૂક્ષતિક્તકમ્ ।
યોજ્યં કૃશસ્ય વ્યત્યાસાત્ સ્નિગ્ધરૂક્ષં કફોદયે ॥

ક્ષીણક્ષામશરીરસ્ય દીપનં સ્નેહસંયુતમ્ ।
દીપનં બહુપિત્તસ્ય તિક્તં મધુરકૈર્યુતમ્ ॥

સ્નેહો ઽમ્લલવણૈર્યુક્તો બહુવાતસ્ય શસ્યતે ।
સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્ ॥

નાલં સ્નેહસમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ ।
મલમામં કફે ક્ષીણે મન્દાગ્નિર્યો ઽતિસાર્યતે ॥

સ પિબેત્ સર્પિષો માત્રાં દીપનીયૌષધૈર્યુતામ્ ।
પ્રસન્નો માર્ગમાપન્નઃ સ્વં સમાનો ઽનિલસ્તયા ।
અગ્નેઃ સમીપચારિત્વાદાશુ પ્રકુરુતે બલમ્ ॥

પુરીષં યસ્તુ કૃચ્છ્રેણ કઠિનત્વાદ્વિમુઞ્ચતિ ।
સ ઘૃતં લવણૈર્યુક્તં નરો ઽન્નાવગ્રહં પિબેત્ ॥

રૌક્ષ્યાન્મન્દે ઽનલે સર્પિસ્તલં વા દીપનૈઃ પિબેત્ ।
ક્ષારચૂર્ણાસવારિષ્ટાન્ મન્દે સ્નેહાતિપાનતઃ ॥

ઉદાવર્તાત્તુ યોક્તવ્યા નિરૂહસ્નેહબસ્તયઃ ।
દોષાતિવૃધ્યા મન્દે ઽગ્નૌ સંશુદ્ધો ઽન્નવિધિં ચરેત્ ॥

વ્યાધિમુક્તસ્ય મન્દે ઽગ્નૌ સર્પિરેવ તુ દીપનમ્ ।
અધ્વોપવાસક્ષામત્વૈર્યવાગ્વા પાયયેત્ ઘૃતમ્ ।
અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃંહણં ચ તત્ ॥

દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ ક્ષામક્ષીણકૃશાન્ નરાન્ ।
પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્ પિશિતાશિનામ્ ॥

લઘૂષ્ણકટુશોધિત્વૈર્દીપયન્ત્યાશુ તે ઽનલમ્ ।
માંસોપચિતમાંસત્વાત્ પરં ચ બલવર્ધનાઃ ॥

સ્નેહાસવસુરારિષ્ટચૂર્ણક્વાથહિતાશનૈઃ ।
સમ્યક્ પ્રયુક્તૈર્દેહસ્ય બલમગ્નેશ્ચ વર્ધતે ॥

દીપ્તો યથૈવ સ્થાસ્નુશ્ચ બાહ્યો ઽગ્નિઃ સારદારુભિઃ ।
સસ્નેહૈર્જાયતે તદ્વદાહારૈઃ કોષ્ઠગો ઽનલઃ ॥

નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્ ।
યથા નિરિન્ધનો વહ્નિરલ્પો વાતીન્ધનાવૃતઃ ॥

યદા ક્ષીણે કફે પિત્તં સ્વે સ્થાને પવનાનુગમ્ ।
પ્રવૃદ્ધં વર્ધયત્યગ્નિં તદાસૌ સાનિલો ઽનલઃ ॥

પક્ત્વાન્નમાશુ ધાતૂંશ્ચ સર્વાનોજશ્ચ સઙ્ક્ષિપન્ ।
મારયેત્ સ્યાત્ સ ના સ્વસ્થો ભુક્તે જીર્ણે તુ તામ્યતિ ।
તૃટ્કાસદાહમૂર્ચ્છાદ્યા વ્યાધયો ઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ ॥

તમત્યગ્નિં ગુરુસ્નિગ્ધમન્દસાન્દ્રહિમસ્થિરૈઃ ।
અન્નપાનૈર્નયેચ્છાન્તિં દીપ્તમગ્નિમિવામ્બુભિઃ ॥

મુહુર્મુહુરજીણાપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્ ।
નિરિન્ધનો ઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્ ॥

કૃસરાં પાયસં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડવૈકૃતમ્ ।
અશ્નીયાદૌદકાનૂપપિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ ॥

મત્સ્યાન્ વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્ સ્થિરતોયચરાશ્ચ યે ।
આવિકં સુભૃતં માંસમદ્યાદત્યગ્નિવારણમ્ ॥

પયઃ સહમધૂચ્છિષ્ટં ઘૃતં વા તૃષિતઃ પિબેત્ ।
ગોધૂમચૂર્ણં પયસા બહુસર્પિઃપ્લુતં પિબેત્ ॥

આનૂપરસયુક્તાન્ વા સ્નેહાંસ્તૈલવિવર્જિતાન્ ।
શ્યામાત્રિવૃદ્વિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્ ॥

અસકૃત્ પિત્તહરણં પયસા પ્રતિભોજનમ્ ।
યત્કિઞ્ચિદ્ગુરુ મેધ્યં ચ શ્લેષ્મકારિ ચ ભોજનમ્ ।
સર્વં તદત્યગ્નિહિતં ભુક્ત્વા ચ સ્વપનં દિવા ॥

આહારમગ્નિઃ પચતિ દોષાનાહારવર્જિતઃ ।
ધાતૂન્ ક્ષીણેષુ દોષેષુ જીવિતં ધાતુસઙ્ક્ષયે ॥

અગ્નિમૂલં બલં પુંસાં બલમૂલં હિ જીવિતમ્ ।
એષ સારશ્ચિકિત્સાયા યદગ્નેઃ પરિરક્ષણમ્ ॥