અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.11

અથાતો ઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પ્રાયેણાતિસારો હ્યગ્નિમુપહત્ય પ્રાગામાધિષ્ઠાનો ભવતિ ।
તસ્માદનિલજમપ્યામપાચનાર્થમાદૌ લઙ્ઘનેનોપક્રમેત ।
તત્ર શૂલાનાહપ્રસેકાર્તં લવણામ્બુનોષ્ણેન વામયેત્ ।
ન તુ સામે પૂર્વં સઙ્ગ્રાહિ પ્રયુઞ્જીત વિબદ્ધે વા મલે ।
સ્તિમિતાધ્માતગુરુસરુજકોષ્ઠઃ પ્રાણદામુષ્ણામ્બુનોપયુઞ્જીત ।
સવ્યોષ્ણાં વા ધાન્યામ્લક્વથિતાં વા ।
અન્યદ્વા સ્રંસનદીપનમૌષધમ્ ॥

અપિચ
વિશુદ્ધસ્રોતસો હ્યસ્ય દોષશેષે પ્રવાહિતે ।
સુખં સઙ્ગ્રહણં કર્તું પાચનૈઃ સ્તમ્ભ્નેન વા ॥

મધ્યદોષસ્તુ વિશોષયન્ માગધીનાગરવચાભૂતીકધનિકાહરીતકીનાં ક્વાથં પિબેત્ ।
જલજલદબિલ્વપેશિકાશુણ્ઠીધાન્યકાનાં વા ।
ઉભયમપિ ચૈતત્ પ્રમથ્યાખ્યમ્ ।
વચાદિવર્ગં ક્વથિતં ચૂર્ણિતં વા ।
તદ્વદ્વચાભયાવિડઙ્ગપાઠાશુણ્ઠીબિડલવણાનિ વા ।
મુસ્તપિપ્પલીન્દ્રયવપાઠાતેજોવતીર્વા ।
વિડઙ્ગાભયાકણલવણપઞ્ચકાનિ વા ।
પિપ્પલીન્દ્રયવપાઠાશુણ્ઠીર્વા ।
સરક્તે તુ પ્રવૃત્ત આમે ગજપિપ્પલીં મધુશર્કરામધુરામ્ ॥

અલ્પદોષં પુનરુપવાસયેત્ ।
પાનં ત્વતિસારિણોમ્બુ વચાતિવિષાભ્યાં ક્વથિતમ્ ।
શુણ્ઠ્યતિવિષાભ્યાં મુસ્તપર્પટકાભ્યાં નાગરધાન્યકાભ્યાં વા ।
ક્ષુદ્વતસ્તુ લઘુપઞ્ચમૂલપઞ્ચકોલહસ્તિપિપ્પલીબલાબિલ્વપાઠાહિઙ્ગુધાન્યકજીરકશઠીગન્ધપલાશહપુષાયવાનીતિન્તિણીકદાડિમબિડસૈન્ધવૈરન્નપાનં યવાગ્વાદિ કલ્પયેત્ ॥

બિલ્વશલાટુહરીતકીપિપ્પલીમૂલૈર્મૂઢવાતસ્ય ।
અંશુમતીદ્વયબલાબિલ્વશલાટુભિઃ પિત્તોલ્બણસ્ય ।
પિબેચ્ચ તૃષિતઃ પટપૂતં તક્રમ્ ।
મધુસુરાધાન્યામ્લયવાગૂમણ્ડાન્યતમં વા ।
એષ ક્રમો ઽનિલકફઘ્નો દીપનપાચનો રોચનઃ સઙ્ગ્રાહી બલ્યશ્ચ ॥

પક્વદોષો ઽપિ તુ યો ઽતિસાર્યતે બહુશો ઽનિલેન વિબદ્ધં સપિચ્છં સફેનં સશૂલપરિકર્તિકં સરોમહર્ષં નિષ્પુરીષં ચ તાં પ્રવાહિકાં બિમ્બિસીમિતિ ચાચક્ષતે ।
તત્રોદાવર્તોપદિષ્ટાંસ્તેનૈવ વિધિના સંસ્કૃતાંશ્છાગપિશિતરસાન્ દદ્યાત્ ॥

યૂષાંશ્ચ વર્ચઃક્ષયે તૃષ્યતો યવમુદ્ગમાષતિલકૃતાન્ ।
સમેન વા તિલબાલબિલ્વયોઃ કલ્કેન દધિસરસ્નેહયુક્તં ખલકમ્ ।
ચિત્રકશૃઙ્ગવેરપૂતીકરઞ્જબિલ્વાજમોદૈર્વા તક્રદાડિમતૈલાઢ્યં સૈન્ધવોપેતમજિતાખ્યમ્ ।
શઠીતિન્તિણીકબિડદાડિમક્ષારપઞ્ચકોલમરિચત્રિફલાધાતકીધનિકાપાઠાજમોદાજાજીજીરકકપિત્થજમ્બ્વામ્રાસ્થિભિર્વા તુલ્યભાગૈઃ ષડ્ગુણબિલ્વમધ્યૈર્ગુડમુદ્ગરસસ્નેહદધિસિદ્ધો ઽપરાજિતાખ્યઃ ખલકો દીપનઃ પાચનો રુચ્યો ગ્રાહી બિમ્બિસિનાશનઃ ॥

દધિસરં વા સગુડદાડિમં યમકભૃષ્ટમ્ ।
યમકભૃષ્ટાન્ વા સશુણ્ઠીચૂર્ણાન્ સક્તૂન્ ।
માષાન્ વા સુસિદ્ધાન્ ઘૃતમણ્ડોપસેચ્નાન્ મરિચોપદંશાન્ ।
છાગમેષયોર્વાન્તરાધિરસં દાડિમામ્લં ધાન્યનાગરોપેતં સ્નેહવિપક્વં વ્યઞ્જનં પાનં ચ ।
તદ્વત્ સુરાં યમકસ્નિગ્ધાં પિબેદ્વા ।
શુણ્ઠીબદરચૂર્ણં દધિઘૃતતૈલક્ષૌદ્રફાણિતોપેતમ્ ॥

હિઙ્ગુદાડિમમહૌષધોપકુલ્યાચૂર્ણં વા ઘૃતક્ષીરોષ્ણામ્બુમદ્યાન્યતમેન ।
લિહ્યાદ્વા લોધ્રબિલ્વશલાટુગુડાંસ્ત્રિકટુકોત્કટાંસ્તૈલેન ।
અશ્વત્થવાતપોતક્વાથસિદ્ધં વા શાલ્યોદનં ઘૃતતૈલક્ષૌદ્રયુક્તં દધ્ના ખજાહતદધિસરાનુપાનમશ્નીયાત્ ॥

અપિ ચ
દીપનં રોચનં રુચ્યં દધિ વાતહરં પરમ્ ।
બદ્ધવિડ્વા હરત્યસ્માત્ ચિરોત્થામપિ બિમ્બિસીમ્ ॥

તૃષ્ણોલ્બણસ્તુ સરક્તપિચ્છોપવેશી પાનાન્નવિરતો ધારોષ્ણં ક્ષીરમાકાઙ્ક્ષં પિબેત્ ।
શૃતં વા ગન્ધર્વહસ્તમૂલેનાથવા બિલ્વશલાટુભિઃ ।
તદેવ વાલ્પતૃષ્ણઃ સગુડતૈલમ્ ।
શૃતેન વા પયસા મરિચકલ્કં દ્વિગુણતિલકલ્કયુક્તમ્ ।
ક્ષીરેણૈવ વા પિપ્પલીમ્ ।
વ્યોષસિદ્ધેન વા પયસાન્નાનિ ભુઞ્જીત ॥

શૂલાધિક્યે તુ દશમૂલક્વથિતેન પયસા સક્ષૌદ્રેણાસ્થાપનં દદ્યાત્ ।
અથવા પિચ્છાબસ્તિમનુવાસનં ચ વાતઘ્નં વા પિત્તઘ્નં વા ॥

ગુદભ્રંશે શૂલે ચામ્લબદરચાઙ્ગેરીરસદધિક્ષારનાગરકલ્કેન શૃતમમ્લં સર્પિર્નિરામમાતુરં પાયયેત્ ।
મરિચપઞ્ચકોલાજાજીધનિકાબિડદાડિમગર્ભં વા પૂર્વવદમ્લમ્ ।
અનુવાસયેદ્વા દશમૂલસિદ્ધેન સ્નેહેન ।
પિપ્પલ્યાદિના વા ॥

ગુદં ચાભ્યઙ્ગપૂર્વં સ્વેદેન મૃદુભૂતં પ્રવેશયેત્ ।
સચ્છિદ્રેણ ચાસ્ય ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધં કુર્યાત્ ।
મૂષકમનાન્ત્રં કૃત્વા મહાપઞ્ચમૂલકષાયં ચ ક્ષીરે વિપચેત્ ।
તેન પયસા વાતહરકલ્કપ્રતીવાપં તૈલં પાચયેત્ તદભ્યઞ્જનેન પાનેન ચ સુકૃચ્છ્રમપિ ગુદભ્રંશં સાધયતિ ॥

પિત્તાતિસારમપિ સામમાદૌ તીક્ષ્ણવર્જ્યૈરૌષધૈર્વાતાતિસારવત્ પાચયેત્ ।
તૃષ્ણાયાં સસારિવાભૂનિમ્બં જ્વરવિહિતમમ્ભઃ ષડઙ્ગમવચારયેત્ ।
ઉપોષિતસ્ય ચાન્નકાલે ઽભીરુદૃસ્વપઞ્ચમૂલબલાદ્વયશૂર્પર્ણ્યાદિમૃદુમધુરતિક્તદીપનદ્રવ્યનિર્યૂહયુજ્ક્તાન્ કાલવિન્મણ્ડપેયાસક્તુયૂષરસાદીનીષદમ્લાનનમ્લાન્ વા કવોષ્ણાન્ સુશીતાન્ વા સક્ષૌદ્રાન્ ॥

અનુબન્ધે તુ મૂર્વાતિવિષેન્દ્રયવહરિદ્રારસાઞ્જનાનિ ક્વથિતાનિ પિબેત્ ।
કેવલં વા વૃક્ષકબીજમ્ ।
પાઠાગુડૂચીકટુકાકિરાતતિક્તાનિ વા ।
હરિદ્રાદિગણં વા ।
વત્સકબીજાતિવિષાબિલ્વામ્બુમુસ્તાનિ વા ।
તણ્ડુલોદકેન વાતિવિષાવૃક્ષકત્વક્ફલાનિ સક્ષૌદ્રાણિ ।
ચન્દનોશીરશુણ્ઠીલોધ્રનીલોત્પલાનિ વા ।
નાગરોત્પલધાતકીપુષ્પદાડિમત્વચો વા ।
કમલોત્પલલોધ્રમોચરસસમઙ્ગાતિલાન્ વા ।
મધુકશૃઙ્ગવેરદીર્ઘવૃન્તત્વચો વા ।
મધુયુક્તાનિ શર્કરાપદ્મકેસરમુસ્તાપયસ્યાચન્દનાનિ વા ।
શાલ્મલીવૃન્તકૃતં વા શીતકષાયં મધુમધુકોપેતમ્ ॥

મધુકપ્રિયઙ્ગુકટ્વઙ્ગત્વગ્દાડિમાઙ્કુરકલ્કેન વા દધિયુતાં યવાગૂં ખલકં વા ।
બિલ્વકપિત્થજમ્બ્બામ્રાસ્થિભિર્વા ।
મધુયુક્તાન્ વા લોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદિગણાન્ ક્વાથાદિષુ પૃથક્ કલ્પિતાન્ ।
શ્યામાદિમહાકષાયં વા ॥

શૂલાર્તસ્તુ રૂક્ષકોષ્ઠો ઘૃતં સક્ષારં પિબેત્ ।
ક્ષીરં વા બૃહતીબલાંશુમતીકચ્છુરામૂલસિદ્ધં મધુકકટ્વઙ્ગાજમોદશર્કરાવચૂર્ણિતં સતૈલક્ષૌદ્રમ્ ।
ક્ષીરમેવ વા ધારોષ્ણમ્ ॥

બલવાન્ વિબદ્ધમલો વિરેકાર્થં ત્રિફલાચૂર્ણયુક્તં વા પલાશફલક્વાથસિદ્ધં વા પયઃ પીત્વા પય એવ કવોષ્ણમનુપિબેત્ ।
એવમેવ ચ ત્રાયમાણયા શૃતમ્ ।
તતો નિસ્સૃતે શકૃતિ પુરાણે ઽતિસારઃ શાન્તિમેતિ ॥

સ્રુતદોષસ્ય ચ સંસર્જનકાલે શૂલં ચેદનુવર્તેત તતો બિલ્વમધુકશતાહ્વાદ્વયગર્ભં સક્ષીરં તૈલચતુર્ગુણં સર્પિર્વિપાચ્યાનુવાસનં દદ્યાત્ ।
તતઃ સમ્યક્કૃતાયામપિ સંસર્ગ્યામતીસારાનુબન્ધે પિચ્છાબસ્તયો યોજ્યાઃ ।
શાલ્મલીવૃન્તાન્યાર્દ્રદર્ભૈર્વેષ્ટયિત્વા કૃષ્ણમૃદાવલિપ્ય ગોમયાગ્નિના સ્વેદયેત્ ।
શુષ્કાયાં મૃદિ સ્વિન્નાનિ જ્ઞાત્વા વૃન્તાન્યુલૂખલે સમાપેથ્ય તેષાં મુષ્ટિસમ્મિતં પિણ્ડં ક્ષીરપ્રસ્થે વિમર્દયેત્ ।
તતસ્તેન પયસા પૂતેન સઘૃતતૈલેન મધુમધુકકલ્કયુક્તેનાસ્થાપયેત્ ।
પ્રત્યાગતે ચ સ્નાતઃ પયસા કચ્છુરાશૃતેન જાઙ્ગલરસૈર્વાશ્નીયાત્ ।
એષ પિચ્છાબસ્તિઃ પિત્તરક્તાતિસારગ્રહણીગુલ્મશોષજ્વરાન્ વિરેચનાસ્થાપનાતિયોગં ચ શમયતિ ॥

ચિરોત્થિતં ત્વતીસારમવેદનં પક્વમપ્યશામ્યન્તં પુટપાકૈરુપાચરેત્ ।
અરલુકત્વક્કલ્કં કાશ્મર્યપત્રપ્રચ્છન્નં પુટપાકવિધિના પાચયેત્ તદ્રસં સુશીતં મધુયુતં પિબેત્ ।
વટાદિત્વક્પ્રરોહકલ્કમપ્યેવં કલ્પયેત્ ।
અથવા તિત્તિરિમપનીતાન્ત્રપિચ્છં ન્યગ્રોધાદેર્વલ્કલસ્ય પ્રરોહાણાં વા કલ્કેન પૂરયિત્વા પૂર્વવત્ પુટપાકં કુર્યાત્ ।
તતઃ તસ્માદ્રસમાદાય સિતાક્ષૌદ્રયુક્તં પાયયેત્ અનેન સર્વે જાઙ્ગલસત્વા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

યસ્તુ પિત્તાતિસારી પિત્તલાન્યાસેવેત તસ્ય પિત્તમતિવૃદ્ધં રક્તાતિસારં તૃડ્દાહમોહજ્વરશૂલપાયુપાકાંશ્ચ કરોતિ ।
તત્ર ક્ષીરમાજં ન્યગ્રોધાદિપ્રસવશૃતં સિતામધુયુક્તમાહારે ગુદપ્રક્ષાલને ચ વિદધ્યાત્ ।
તદ્વિધં વા સર્પિઃ સપયસ્કં પિબેત્ ।
ક્ષીરોત્થં વા સર્પિઃ ક્ષીરાનુપાનં કપિઞ્જલરસાશી ક્ષીરાશી વા લિહ્યાત્ ॥

સલ્લકીપ્રિયઙ્ગુતિનિશશાલ્મલીપ્લક્ષત્વક્સંસૃષ્ટં સિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રં ક્ષીરં પિબેત્ ।
યષ્ટીલોધ્રસારિવાભિર્વા શૃતં સમધુસિતમ્ ।
તદ્વત્ કૃષ્ણતિલસમઙ્ગોત્પલયષ્ટીમધુભિઃ ।
શશકપિઞ્જલપારાવતતણ્ડુલીયકમુદ્ગકાશ્મર્યબીજાદિરસાંશ્ચ સેવેત ।
ઘૃતભૃષ્ટં વા રક્તમાજં માર્ગં વા ।
પૂર્વોક્તાન્ વા પુટપાકાન્ મધુકકૃષ્ણમૃત્તિકાશઙ્ખકલ્કં વા સરુધિરં પિબેત્ તણ્ડુલોદકેન ।
તેન વા સમાક્ષિકં ફલિનીકલ્કમ્ ।
અથવા સસિતાક્ષૌદ્રં ચન્દનમ્ ॥

એતે હિ પ્રયોગાઃ તૃષ્ણાદિપ્રશમના રક્તાતિયોગઘ્નાશ્ચ ।
વાતોત્તરસ્તુ શતાવરીઘૃતં લિહ્યાત્ ।
સશર્કરં વા નવનીતમ્ ।
પિચ્છિલસ્વરસસાધિતં વા સર્પિઃ ।
લાક્ષાપિપ્પલીશૃઙ્ગવેરકટુકેન્દ્રયવદાર્વીત્વગ્ભિર્ઘૃતં સિદ્ધં પેયામણ્ડેન પીતમતીસારં ત્રિદોષમપિ વારયતિ ॥

યદા પુનર્વાયુના વિટ્ બદ્ધં સશોણિતમલ્પાલ્પં સફેનં કૃચ્છ્રાદુપવેશ્યતે તદા પૂર્વોક્તં પિચ્છાબસ્તિં દદ્યાત્ ।
મધુરૌષધસિદ્ધેન ચ સર્પિષાનુવાસયેત્ ।
પ્રાયેણ હિ દુર્બલગુદા ગુદાશ્રયામયિનો ભવન્તિ ।
વિશેષતશ્ચિરકાલાતીસારિણઃ ।
અતિસારાતિપ્રવૃત્તૌ સ્વસ્થાનબલવૃદ્ધો વાયુઃ પિત્તમનુબલમવાપ્ય દુર્જયતરો ભવતિ તસ્માત્તેષામભીક્ષ્ણમનુવાસનં પ્રયુઞ્જીત ।
ગુદદાહે પુનઃ પટોલમધુકમધૂકક્ષીરિવૃક્ષાદિકષાયેણ સઘૃતશર્કરાક્ષૌદ્રેણ ક્ષીરેણ વા ગુદં તદાસન્નાંશ્ચ પ્રદેશાન્ સિઞ્ચેત્ ।
શતધૌતાદિભિર્ઘૃતૈશ્ચ પિચૂનભ્યઙ્ગાંશ્ચ દદ્યાત્ ।
પટોલાદીનામેવ ચ કલ્કેન સઘૃતેન પ્રદિહ્યાત્ ।
તચ્ચૂર્ણૌર્ધાતકીલોધ્રમાષચૂર્ણેન ચ પાયુદ્વારમવચૂર્ણયેત્ ।
એવમેવ ચ શૂલે વાતહરતૈલપ્રદેહૈરુપાચરેત્ ।
યઃ પુનરેવમપિ પિત્તલાન્યાસેવેત સ શીઘ્રં ગુદવલીષુ પક્વાસુ વ્યાપદ્યતે ॥

શ્લેષ્માતીસારં તુ પ્રાગેવ નિતરામામપાચનાર્થં લઙ્ઘનેન સાધયેત્ ।
અનુબન્ધે ચ પિબેત્ કષાયં મુસ્તાભયાશુણ્ઠીબિલ્વશલાટૂનામ્ ।
વચાવિડઙ્ગભૂતીકધનિકાદેવદારૂણાં વા ।
પાઠાતિવિષાકુષ્ઠચવ્યકટુરોહિણીનાં વા ચિત્રકપિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલાનાં વા ।
સુખામ્બુના વા હિઙ્ગ્વાદ્યમલસકોક્તમ્ ।
પથ્યાસૈન્ધવશુણ્ઠીચૂર્ણં વ ।
લિહ્યાદ્વા ત્રિકટુચૂર્ણં ક્ષૌદ્રશર્કરોપેતમ્ ।
કપિત્થં ક્ષૌદ્રેણ વા ।
કટ્ફલં વા પિપ્પલીર્વા ।
પૂર્વવચ્ચ સર્વં વાતપિત્તામરક્તસંસર્ગમપેક્ષ્ય યથાયથમુપકલ્પયેત્ ।
સશૂલપ્રવાહિકસ્ય ચ નિરામસ્ય વાતે ઽધિકે વચાબિલ્વપિપ્પલીકુષ્ઠશતાહ્વાકલ્કયુક્તં સલવણં પિચ્છાબસ્તિમનુવાસનં ચ કોષ્ણેન બિલ્વતૈલેન બહુશોવચાદિગર્ભેણ વા તૈલેનેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સ્વસ્થાને મારુતો ઽવશ્યં વર્ધતે કફસઙ્ક્ષયાત્ ।
સ વૃદ્ધઃ સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્ ॥

ભીશોકાભ્યામપિ મરુચ્છીઘ્રં કુપ્યત્યતસ્તયોઃ ।
કાર્યા ક્રિયા વાતહરા હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ ॥

યસ્યોચ્ચારાદ્વિના મૂત્રં પવનો વા પ્રવર્તતે ।
દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય શાન્તસ્તસ્યોદરામયઃ ॥

આમસ્ય પાકો મલસઙ્ગ્રહો ઽનુ ન સઙ્ગ્રહે રુગ્ગુદનાભિજન્મા ।
વિલઙ્ઘનૈર્ગ્રાહિભિરીરણઘ્નૈઃ ક્રમેણ તૈસ્તૈર્વિધિભિર્વિધેયઃ ॥

ન રિક્તકોષ્ઠસ્ય પુરીષબન્ધો ન રૂક્ષકુક્ષેઃ સુહિતસ્ય ચાતિ ।
પિત્તાસ્રતો ઽન્યત્ર ન ચાતિશીતૈરત્યુષ્ણતીક્ષ્ણૈર્ન કદાચિદેવ ॥

ખલરસદાધિકા યમકદાડિમસારકૃતા ।
દધિ સગુડં પયો ઽસિતતિલાશ્ચ સુજર્જરિતાઃ ।
સલવણમારુતઘ્નગણસાધિતતૈલમલં ।
ઘૃતમપિ વા પ્રવાહણકૃતાં વિજયેત રુજામ્ ॥