Ashtanga Sangraha · Chapter 4.1

athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgān pidhāya yat /
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāt kurvīta laṅghanam //

prāgrūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan /
balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ //

laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati /
svāsthyaṃ kṣuttṛṅ ruciḥ paktirbalemājaśca jāyate //

tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male /
sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike //

sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ /
vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāttadanyathā //

śvāsātīsārasanmohahṛdrogaviṣamajvarān //

pippalībhiryutāṃ gālāṃ kaliṅgairmadhukena vā /
pītvoṣṇatoyena vamenmadhbambu lavaṇāmbu vā //

paṭolanimbakarkoṭavetrapatrajalāni vā /
peyāṃ maṇḍaṃ rasaṃ cekṣormadyaṃ kalpoditāni vā //

vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit /
kṛte 'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam //

doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca /
āmena bhasmanevāgnau channe 'nnaṃ na vipacyate //

tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet /
tṛṣṇagalpālpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare //

tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet /
udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet //

līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam /
nidrājāṅyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam //

viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavardhanam //

uṣṇamevaṃguṇatve 'pi yuñjyānnaikāntapittale /
udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi //

viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe 'srapittini /
ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam //

śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham /
ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā //

tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike 'dhikam /
snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam //

ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare /
na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet //

āmābhibhūtakoṣṭhasya ksīraṃ viṣamaheriva /
sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini /
vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet //

svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam /
snehoktamācāravidhiṃ sarvataścānupālayet //

laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ /
malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā //

śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam /
neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam //

tatrasāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam /
dvidhidhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane //

yuktaṃ laṅghitaliggaistu taṃ peyābhirupācaret /
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ //

ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt /
tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ //

tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ /
vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomakāḥ //

svedanāya dravoṣṇatvānmṛdutvāttṛṭpraśāntaye /
āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca //

jvaraghnā jvarasātmyatvāt tasmāt peyābhirāditaḥ /
upakramejjvarān sarvānṛte madyasamutthitāt //

prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm /
sasaindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibet sahadāḍimām //

sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām /
bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām //

pṛśni parṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ /
siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm //

hrasvenapañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān /
pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitām //

vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām /
yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm //

cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ /
koṣṭhe vibaddhe saruji pibettu parikartini //

kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām /
asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ //

sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ /
tṛṣṇācchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām //

kuryāt peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi /
madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe //

grīṣme tayorvādhikayostṛṭchardidāhapīḍite /
ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti teṣu tu //

drākṣādāḍimakāśmaryapathyā pīluparūṣakaiḥ /
samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudrān sasitopalān //

jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā lājatarpaṇān /
pibet susūkṣmarajasastato jīrṇe tu tarpaṇe //

yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam /
dakalāvaṇikairyūṣaiḥ rasairvā mudgalāvajaiḥ //

ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā /
tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate //

kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano 'thavā /
tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe //

pittaśleṣmaharatve 'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate /
navajvare malastambhāt kaṣāyo viṣamajvarān //

kurute 'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi /
na cyavante na pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ //

tiryaggatā vimārgā vā vardhayantyapi ca jvaram /
baddhāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi //

saptāhādauṣadhaṃ keṃcidāhuranye daśāhataḥ /
kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu //

tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ /
doṣe 'thavātinicite tandrāstaimityakāriṇi //

apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram /
yadā jvaro mṛdurdeho laghuḥ pracalitā malāḥ //

acirajvaritasyāpi yojayedbheṣajaṃ tadā /
mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā dusparśayāpi vā //

pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam /
pibettadvacca bhūnimbaguḍūcīmustanāgaram //

yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ /
jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ //

pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ /
jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca samahauṣadhāḥ //

durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare /
athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam //

kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pitte kṣaudrasamanvitāḥ /
kaliṅgamustakaṭukā mustāparpaṭakaṃ tathā //

sadhanvayāsabhūnimbaṃ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe /
athavā vṛṣagāṅgeyī śṛṅgevaradurālabhāḥ //

rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam /
abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam //

kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī /
paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī //

paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ /
kirātatiktamamṛtā candanāṃ viśvabheṣajam //

dhātrī mustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāḥ /
pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ //

paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam /
sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī kaṭurohiṇī //

paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣam /
candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam //

devadārusthirāśuṇṭhīvāsādhātrīharītakīḥ /
pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ //

saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ /
kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ //

śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ /
śarkarāmadhusaṃyuktāḥ samāṃsīmustadhānyakāḥ //

kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ /
śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ //

āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ madhukaṃ guḍaḥ /
śatāvarīcchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ //

sakṛṣṇājīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ /
vātajvaraṃ jayanyūśu kevalo vāmṛtārasaḥ //

bhārṅgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam /
koṣṇaṃ ghṛtaguḍopetaṃ pibedvā vātaje jvare //

paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje jvare /
añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśarkaraḥ //

sitāmadhukakāśmaryaśītośāriparūṣakam /
guḍūcīsārivāloddhrakamalotpalaśarkarāḥ //

drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalaparpaṭam /
śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātiktasitāvṛṣāḥ //

śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhītakam /
guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vāpi parpaṭaḥ //

kaṣāyo vā himastiktādrākṣāmadhukanimbajaḥ /
pittajvaraghnī kaṭukā ślakṣṇāpiṣṭā saśarkarā //

kaphaje 'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ /
samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ //

saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam /
niśātrikaṭukaṃ tiktānāgapuṣpakaliṅgakāḥ //

sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustagugguluḥ /
parūṣaṃ triphalā tiktā bījaṃ vṛṣakajaṃ ghanam //

nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ /
saṃsargasannipāteṣu miśrānetān vikalpayet //

gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje /
drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ //

trāyantī sārivādrākṣā kāśmaryacchinnajāguḍāḥ /
drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ //

drākṣāmadhūkamadhukaloddhrakāśmaryasārivāḥ /
mustāmalakaddrīberapadmakesarapadmakam //

mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam /
phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ //

yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam /
jvaraṃ madātyayaṃ chardi mūrchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam /
ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi //

kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ //

pippalīcūrṇayukto vā kvāthaśchinnodbhavodbhavaḥ /
vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ //

vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit /
pathyā kustumbarīmustāśuṇṭhīkattṛṇaparpaṭam //

sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat /
kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ //

kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati //

āragvadhādiḥ sakṣaudraḥ kaphapittajvaraṃ jayet /
tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ /
paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsākāḥ //

vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ /
pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛkpittaṃ sakāmalam //

anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ /
jvaratṛḍbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ //

sannipātajvare vyāghnīdevadāruniśādvayam /
paṭolapatranimbatvak triphalākaṭukāyutam //

mustāparpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī /
trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ //

triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhubalāghanāḥ /
nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā //

sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare /
madhūkapuṣpamṛdvīkā trāyamāṇā parūṣakam //

sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam /
kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati //

jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam /
baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍān //

jīrṇauṣadho 'nnaṃ peyādyamācarecchleṣmavānna tu /
peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat //

śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet /
yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn /
rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn //

raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ /
śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭyakṛtā yavāḥ //

odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham /
doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ //

mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ /
kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ /
vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ //

atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ /
vyāghrīparūṣatarkārīdrākṣāmalakadāḍimaiḥ //

saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ /
sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ //

anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca /
acchānyanalasampannānyanupāne 'pi yojayet /
tāni kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca sātmyataḥ //

kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghate /
sarpirdadyāt kaphe mande vātapittottare jvare /
pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā //

daśāhe syādatīte 'pi jvaropadravavṛddhikṛt /
laṅghanādikramaṃ tatra kuryādā kaphasaṅkṣayāt //

sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu /
śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā //

yathocite 'thavā kāle doṣasātmyānurodhataḥ /
prāgalpavahnirbhuñjāno na hyajīrṇena pīḍyate //