અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.1

અથાતો જ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આમાશયસ્થો હત્વાગ્નિં સામો માર્ગાન્ પિધાય યત્ ।
વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્ કુર્વીત લઙ્ઘનમ્ ॥

પ્રાગ્રૂપેષુ જ્વરાદૌ વા બલં યત્નેન પાલયન્ ।
બલાધિષ્ઠાનમારોગ્યમારોગ્યાર્થઃ ક્રિયાક્રમઃ ॥

લઙ્ઘનૈઃ ક્ષપિતે દોષે દીપ્તે ઽગ્નૌ લાઘવે સતિ ।
સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્તૃઙ્ રુચિઃ પક્તિર્બલેમાજશ્ચ જાયતે ॥

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફપ્રાયે ચલે મલે ।
સહૃલ્લાસપ્રસેકાન્નદ્વેષકાસવિષૂચિકે ॥

સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે જ્વરે સામે વિશેષતઃ ।
વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં કુર્યાત્તદન્યથા ॥

શ્વાસાતીસારસન્મોહહૃદ્રોગવિષમજ્વરાન્ ॥

પિપ્પલીભિર્યુતાં ગાલાં કલિઙ્ગૈર્મધુકેન વા ।
પીત્વોષ્ણતોયેન વમેન્મધ્બમ્બુ લવણામ્બુ વા ॥

પટોલનિમ્બકર્કોટવેત્રપત્રજલાનિ વા ।
પેયાં મણ્ડં રસં ચેક્ષોર્મદ્યં કલ્પોદિતાનિ વા ॥

વમનાનિ પ્રયુઞ્જીત બલકાલવિભાગવિત્ ।
કૃતે ઽકૃતે વા વમને જ્વરી કુર્યાદ્વિશોષણમ્ ॥

દોષાણાં સમુદીર્ણાનાં પાચનાય શમાય ચ ।
આમેન ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્ને ઽન્નં ન વિપચ્યતે ॥

તસ્માદાદોષપચનાજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્ ।
તૃષ્ણગલ્પાલ્પમુષ્ણામ્બુ પિબેદ્વાતકફજ્વરે ॥

તત્ કફં વિલયં નીત્વા તૃષ્ણામાશુ નિવર્તયેત્ ।
ઉદીર્ય ચાગ્નિં સ્રોતાંસિ મૃદૂકૃત્ય વિશોધયેત્ ॥

લીનપિત્તાનિલસ્વેદશકૃન્મૂત્રાનુલોમનમ્ ।
નિદ્રાજાઙ્યારુચિહરં પ્રાણાનામવલમ્બનમ્ ॥

વિપરીતમતઃ શીતં દોષસઙ્ઘાતવર્ધનમ્ ॥

ઉષ્ણમેવંગુણત્વે ઽપિ યુઞ્જ્યાન્નૈકાન્તપિત્તલે ।
ઉદ્રિક્તપિત્તે દવથુદાહમોહાતિસારિણિ ॥

વિષમદ્યોત્થિતે ગ્રીષ્મે ક્ષતક્ષીણે ઽસ્રપિત્તિનિ ।
ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્ ॥

શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં તૃડ્જ્વરાપહમ્ ।
ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના ॥

તસ્માત્ પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકે ઽધિકમ્ ।
સ્નાનાભ્યઙ્ગપ્રદેહાંશ્ચ પરિશેષં ચ લઙ્ઘનમ્ ॥

અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નં સામે તીવ્રરુજિ જ્વરે ।
ન પિબેદૌષધં તદ્ધિ ભૂય એવામમાવહેત્ ॥

આમાભિભૂતકોષ્ઠસ્ય ક્સીરં વિષમહેરિવ ।
સોદર્દપીનસશ્વાસે જઙ્ઘાપર્વાસ્થિશૂલિનિ ।
વાતશ્લેષ્માત્મકે સ્વેદઃ પ્રશસ્તઃ સ પ્રવર્તયેત્ ॥

સ્વેદમૂત્રશકૃદ્વાતાન્ કુર્યાદગ્નેશ્ચ પાટવમ્ ।
સ્નેહોક્તમાચારવિધિં સર્વતશ્ચાનુપાલયેત્ ॥

લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ ।
મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્યથાવસ્થં ક્રમેણ વા ॥

શુદ્ધવાતક્ષયાગન્તુજીર્ણજ્વરિષુ લઙ્ઘનમ્ ।
નેષ્યતે તેષુ હિ હિતં શમનં યન્ન કર્શનમ્ ॥

તત્રસામજ્વરાકૃત્યા જાનીયાદવિશોષિતમ્ ।
દ્વિધિધોપક્રમજ્ઞાનમવેક્ષેત ચ લઙ્ઘને ॥

યુક્તં લઙ્ઘિતલિગ્ગૈસ્તુ તં પેયાભિરુપાચરેત્ ।
યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિર્મણ્ડપૂર્વાભિરાદિતઃ ॥

ષડહં વા મૃદુત્વં વા જ્વરો યાવદવાપ્નુયાત્ ।
તસ્યાગ્નિર્દીપ્યતે તાભિઃ સમિદ્ભિરિવ પાવકઃ ॥

તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ ।
વાતમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં ચાનુલોમકાઃ ॥

સ્વેદનાય દ્રવોષ્ણત્વાન્મૃદુત્વાત્તૃટ્પ્રશાન્તયે ।
આહારભાવાત્ પ્રાણાય સરત્વાલ્લાઘવાય ચ ॥

જ્વરઘ્ના જ્વરસાત્મ્યત્વાત્ તસ્માત્ પેયાભિરાદિતઃ ।
ઉપક્રમેજ્જ્વરાન્ સર્વાનૃતે મદ્યસમુત્થિતાત્ ॥

પ્રાગ્લાજપેયાં સુજરાં સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીમ્ ।
સસૈન્ધવાં તથામ્લાર્થી તાં પિબેત્ સહદાડિમામ્ ॥

સૃષ્ટવિડ્બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમામ્ ।
બસ્તિપાર્શ્વશિરઃશૂલી વ્યાઘ્રીગોક્ષુરસાધિતામ્ ॥

પૃશ્નિ પર્ણીબલાબિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ ।
સિદ્ધાં જ્વરાતિસાર્યમ્લાં પેયાં દીપનપાચનીમ્ ॥

હ્રસ્વેનપઞ્ચમૂલેન હિક્કારુક્શ્વાસકાસવાન્ ।
પઞ્ચમૂલેન મહતા કફાર્તો યવસાધિતામ્ ॥

વિબદ્ધવર્ચાઃ સયવાં પિપ્પલ્યામલકૈઃ કૃતામ્ ।
યવાગૂં સર્પિષા ભૃષ્ટાં મલદોષાનુલોમનીમ્ ॥

ચવિકાપિપ્પલીમૂલદ્રાક્ષામલકનાગરૈઃ ।
કોષ્ઠે વિબદ્ધે સરુજિ પિબેત્તુ પરિકર્તિનિ ॥

કોલવૃક્ષામ્લકલશીધાવનીશ્રીફલૈઃ કૃતામ્ ।
અસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાર્તઃ સિતામલકનાગરૈઃ ॥

સિતાબદરમૃદ્વીકાસારિવામુસ્તચન્દનૈઃ ।
તૃષ્ણાચ્છર્દિપરીદાહજ્વરઘ્નીં ક્ષૌદ્રસંયુતામ્ ॥

કુર્યાત્ પેયૌષધૈરેવ રસયૂષાદિકાનપિ ।
મદ્યોદ્ભવે મદ્યનિત્યે પિત્તસ્થાનગતે કફે ॥

ગ્રીષ્મે તયોર્વાધિકયોસ્તૃટ્છર્દિદાહપીડિતે ।
ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે ચ પેયાં નેચ્છન્તિ તેષુ તુ ॥

દ્રાક્ષાદાડિમકાશ્મર્યપથ્યા પીલુપરૂષકૈઃ ।
સમધૂકૈઃ સબદરૈઃ સક્ષૌદ્રાન્ સસિતોપલાન્ ॥

જ્વરઘ્નૈસ્તોયમૃદિતૈરદ્ભિર્વા લાજતર્પણાન્ ।
પિબેત્ સુસૂક્ષ્મરજસસ્તતો જીર્ણે તુ તર્પણે ॥

યવાગ્વાં વૌદનં ક્ષુદ્વાનશ્નીયાદ્ભૃષ્ટતણ્ડુલમ્ ।
દકલાવણિકૈર્યૂષૈઃ રસૈર્વા મુદ્ગલાવજૈઃ ॥

ઇત્યયં ષડહો નેયો બલં દોષં ચ રક્ષતા ।
તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે ॥

કષાયો દોષશેષસ્ય પાચનઃ શમનો ઽથવા ।
તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણ પ્રયોજ્યઃ કટુકઃ કફે ॥

પિત્તશ્લેષ્મહરત્વે ઽપિ કષાયઃ સ ન શસ્યતે ।
નવજ્વરે મલસ્તમ્ભાત્ કષાયો વિષમજ્વરાન્ ॥

કુરુતે ઽરુચિહૃલ્લાસહિધ્માધ્માનાદિકાનપિ ।
ન ચ્યવન્તે ન પચ્યન્તે કષાયસ્તમ્ભિતા મલાઃ ॥

તિર્યગ્ગતા વિમાર્ગા વા વર્ધયન્ત્યપિ ચ જ્વરમ્ ।
બદ્ધામકફવાતત્વાચ્છૂલાનાહાદિકાનપિ ॥

સપ્તાહાદૌષધં કેંચિદાહુરન્યે દશાહતઃ ।
કેચિલ્લઘ્વન્નભુક્તસ્ય યોજ્યમામોલ્બણે ન તુ ॥

તીવ્રજ્વરપરીતસ્ય દોષવેગોદયે યતઃ ।
દોષે ઽથવાતિનિચિતે તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણિ ॥

અપચ્યમાનં ભૈષજ્યં ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્ ।
યદા જ્વરો મૃદુર્દેહો લઘુઃ પ્રચલિતા મલાઃ ॥

અચિરજ્વરિતસ્યાપિ યોજયેદ્ભેષજં તદા ।
મુસ્તયા પર્પટં યુક્તં શુણ્ઠ્યા દુસ્પર્શયાપિ વા ॥

પાક્યં શીતકષાયં વા પાઠોશીરં સવાલકમ્ ।
પિબેત્તદ્વચ્ચ ભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમ્ ॥

યથાયોગમિમે યોજ્યાઃ કષાયા દોષપાચનાઃ ।
જ્વરારોચકતૃષ્ણાસ્યવૈરસ્યાપક્તિનાશનાઃ ॥

પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકામૃતાઃ ।
જયન્ત્યામમતીસારં જ્વરં ચ સમહૌષધાઃ ॥

દુરાલભામૃતામુસ્તાનાગરં વાતજે જ્વરે ।
અથવા પિપ્પલીમૂલગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્ ॥

કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ પિત્તે ક્ષૌદ્રસમન્વિતાઃ ।
કલિઙ્ગમુસ્તકટુકા મુસ્તાપર્પટકં તથા ॥

સધન્વયાસભૂનિમ્બં વત્સકાદ્યો ગણઃ કફે ।
અથવા વૃષગાઙ્ગેયી શૃઙ્ગેવરદુરાલભાઃ ॥

રુગ્વિબન્ધાનિલશ્લેષ્મયુક્તે દીપનપાચનમ્ ।
અભયાપિપ્પલીમૂલશમ્યાકકટુકાઘનમ્ ॥

કલિઙ્ગકાઃ પટોલસ્ય પત્રં કટુકરોહિણી ।
પટોલં સારિવા મુસ્તા પાઠા કટુકરોહિણી ॥

પટોલનિમ્બત્રિફલામૃદ્વીકામુસ્તવત્સકાઃ ।
કિરાતતિક્તમમૃતા ચન્દનાં વિશ્વભેષજમ્ ॥

ધાત્રી મુસ્તામૃતાક્ષૌદ્રમર્ધશ્લોકસમાપનાઃ ।
પઞ્ચૈતે સન્તતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ ॥

પટોલેન્દ્રયવારિષ્ટભદ્રમુસ્તામૃતાદ્વયમ્ ।
સારિવાદ્વિતયં પાઠા ત્રાયન્તી કટુરોહિણી ॥

પટોલારિષ્ટમૃદ્વીકાશમ્યાકત્રિફલાવૃષમ્ ।
ચન્દનોશીરધાન્યાબ્દગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્ ॥

દેવદારુસ્થિરાશુણ્ઠીવાસાધાત્રીહરીતકીઃ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ જ્વરાન્ ઘ્નન્તિ યોગા મધુસિતોત્કટાઃ ॥

સગુડાઃ સારિવાદ્રાક્ષાશતાહ્વાકણરેણુકાઃ ।
કાશ્મર્યસારિવાદ્રાક્ષાત્રાયમાણામૃતાગુડાઃ ॥

શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાઃ ।
શર્કરામધુસંયુક્તાઃ સમાંસીમુસ્તધાન્યકાઃ ॥

કૃષ્ણાપુનર્નવાદ્રાક્ષાશતાહ્વાગુડસારિવાઃ ।
શાલિપર્ણીબલાદ્રાક્ષાસારિવાચ્છિન્નસમ્ભવાઃ ॥

આરગ્વધો બલા રાસ્ના કાશ્મર્યં મધુકં ગુડઃ ।
શતાવરીચ્છિન્નરુહાસ્વરસો વા ગુડાન્વિતઃ ॥

સકૃષ્ણાજીરકસિતાનાગરશ્ચામૃતારસઃ ।
વાતજ્વરં જયન્યૂશુ કેવલો વામૃતારસઃ ॥

ભાર્ઙ્ગીસરલગાઙ્ગેયીદારુકુષ્ઠૈલવાલુકમ્ ।
કોષ્ણં ઘૃતગુડોપેતં પિબેદ્વા વાતજે જ્વરે ॥

પટોલાદિગુડૂચ્યાદી સૂત્રોક્તૌ પિત્તજે જ્વરે ।
અઞ્જનાદિઃ સકાશ્મર્યઃ સારિવાદિઃ સશર્કરઃ ॥

સિતામધુકકાશ્મર્યશીતોશારિપરૂષકમ્ ।
ગુડૂચીસારિવાલોદ્ધ્રકમલોત્પલશર્કરાઃ ॥

દ્રાક્ષાભયાતિક્તઘનશમ્યાકફલપર્પટમ્ ।
શ્યામાપર્પટદુઃસ્પર્શાતિક્તાતિક્તસિતાવૃષાઃ ॥

શર્કરાતિક્તકટુકાત્રાયમાણાબિભીતકમ્ ।
ગુડૂચ્યામલકૈર્યુક્તઃ કેવલો વાપિ પર્પટઃ ॥

કષાયો વા હિમસ્તિક્તાદ્રાક્ષામધુકનિમ્બજઃ ।
પિત્તજ્વરઘ્ની કટુકા શ્લક્ષ્ણાપિષ્ટા સશર્કરા ॥

કફજે ઽતિવિષોશીરપટોલમરિચક્ષપાઃ ।
સમૂર્વેન્દ્રયવદ્વીપિકુષ્ઠનિમ્બવચાગુડાઃ ॥

સપ્તચ્છદામૃતાનિમ્બસ્ફૂર્જાતં માક્ષિકાન્વિતમ્ ।
નિશાત્રિકટુકં તિક્તાનાગપુષ્પકલિઙ્ગકાઃ ॥

સારિવાતિવિષાકુષ્ઠદુઃસ્પર્શામુસ્તગુગ્ગુલુઃ ।
પરૂષં ત્રિફલા તિક્તા બીજં વૃષકજં ઘનમ્ ॥

નાગરત્રિફલામુસ્તામૂર્વાપાઠાઃ સમાક્ષિકાઃ ।
સંસર્ગસન્નિપાતેષુ મિશ્રાનેતાન્ વિકલ્પયેત્ ॥

ગોકણ્ટકબલાદર્ભાઃ સસિતા વાતપિત્તજે ।
દ્રાક્ષામલકભૂનિમ્બાઃ સગુડૂચીશઠીગુડાઃ ॥

ત્રાયન્તી સારિવાદ્રાક્ષા કાશ્મર્યચ્છિન્નજાગુડાઃ ।
દ્રાક્ષામસૂરત્રાયન્તીગુડૂચીસારિવાબલાઃ ॥

દ્રાક્ષામધૂકમધુકલોદ્ધ્રકાશ્મર્યસારિવાઃ ।
મુસ્તામલકદ્દ્રીબેરપદ્મકેસરપદ્મકમ્ ॥

મૃણાલચન્દનોશીરનીલોત્પલપરૂષકમ્ ।
ફાણ્ટો હિમો વા દ્રાક્ષાદિર્જાતીકુસુમવાસિતઃ ॥

યુક્તો મધુસિતાલાજૈર્જયત્યનિલપિત્તજમ્ ।
જ્વરં મદાત્યયં છર્દિ મૂર્છાં દાહં શ્રમં ભ્રમમ્ ।
ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તં ચ પિપાસાં કામલામપિ ॥

કફવાતે વચાતિક્તાપાઠારગ્વધવત્સકાઃ ॥

પિપ્પલીચૂર્ણયુક્તો વા ક્વાથશ્છિન્નોદ્ભવોદ્ભવઃ ।
વ્યાઘ્રીશુણ્ઠ્યમૃતાક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતઃ ॥

વાતશ્લેષ્મજ્વરશ્વાસકાસપીનસશૂલજિત્ ।
પથ્યા કુસ્તુમ્બરીમુસ્તાશુણ્ઠીકત્તૃણપર્પટમ્ ॥

સકટ્ફલવચાભાર્ઙ્ગીદેવાહ્વં મધુહિઙ્ગુમત્ ।
કફવાતજ્વરષ્ઠીવકુક્ષિહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ ॥

કણ્ઠામયાસ્યશ્વયથુકાસશ્વાસાન્નિયચ્છતિ ॥

આરગ્વધાદિઃ સક્ષૌદ્રઃ કફપિત્તજ્વરં જયેત્ ।
તથા તિક્તાવૃષોશીરત્રાયન્તીત્રિફલામૃતાઃ ।
પટોલાતિવિષાનિમ્બમૂર્વાધન્વયવાસાકાઃ ॥

વૃષપુષ્પચ્છદરસઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ ।
પિત્તશ્લેષ્મજ્વરં હન્તિ સાસૃક્પિત્તં સકામલમ્ ॥

અનન્તાવિશ્વભૈષજ્યકટુકાતોયતોયદાઃ ।
જ્વરતૃડ્ભ્રમસમ્મોહધૂમકામ્લકનાશનાઃ ॥

સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્નીદેવદારુનિશાદ્વયમ્ ।
પટોલપત્રનિમ્બત્વક્ ત્રિફલાકટુકાયુતમ્ ॥

મુસ્તાપર્પટકં પથ્યા મૃદ્વીકા કટુરોહિણી ।
ત્રાયન્તીકણતન્મૂલદ્રાક્ષાપથ્યામધૂલિકાઃ ॥

ત્રિફલોશીરષડ્ગ્રન્થાયષ્ટીમધુબલાઘનાઃ ।
નાગરં પૌષ્કરં મૂલં ગુડૂચી કણ્ટકારિકા ॥

સકાસશ્વાસપાર્શ્વાર્તૌ વાતશ્લેષ્મોત્તરે જ્વરે ।
મધૂકપુષ્પમૃદ્વીકા ત્રાયમાણા પરૂષકમ્ ॥

સોશીરતિક્તાત્રિફલાકાશ્મર્યં કલ્પયેદ્ધિમમ્ ।
કષાયં તં પિબન્ કાલે જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ ॥

જાત્યામલકમુસ્તાનિ તદ્વદ્ધન્વયવાસકમ્ ।
બદ્ધવિટ્ કટુકાદ્રાક્ષાત્રાયન્તીત્રિફલાગુડાન્ ॥

જીર્ણૌષધો ઽન્નં પેયાદ્યમાચરેચ્છ્લેષ્મવાન્ન તુ ।
પેયા કફં વર્ધયતિ પઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવત્ ॥

શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણદેહાનામતઃ પ્રાગપિ યોજયેત્ ।
યૂષાન્ કુલત્થચણકકલાયાદિકૃતાન્ લઘૂન્ ।
રૂક્ષાંસ્તિક્તરસોપેતાન્ હૃદ્યાન્ રુચિકરાન્ પટૂન્ ॥

રક્તાદ્યાઃ શાલયો જીર્ણાઃ ષષ્ટિકાશ્ચ જ્વરે હિતાઃ ।
શ્લેષ્મોત્તરે વીતતુષાસ્તથા વાટ્યકૃતા યવાઃ ॥

ઓદનસ્તૈઃ સ્રુતો દ્વિસ્ત્રિઃ પ્રયોક્તવ્યો યથાયથમ્ ।
દોષદૂષ્યાદિબલતો જ્વરઘ્નક્વાથસાધિતઃ ॥

મુદ્ગાદ્યૈર્લઘુભિર્યૂષાઃ કુલત્થૈશ્ચ જ્વરાપહાઃ ।
કારવેલ્લકકર્કોટબાલમૂલકપર્પટૈઃ ।
વાર્તાકનિમ્બકુસુમપટોલફલપલ્લવૈઃ ॥

અત્યન્તલઘુભિર્માંસૈર્જાઙ્ગલૈશ્ચ હિતા રસાઃ ।
વ્યાઘ્રીપરૂષતર્કારીદ્રાક્ષામલકદાડિમૈઃ ॥

સંસ્કૃતાઃ પિપ્પલીશુણ્ઠીધાન્યજીરકસૈન્ધવૈઃ ।
સિતામધુભ્યાં પ્રાયેણ સંયુતા વા કૃતાકૃતાઃ ॥

અનમ્લતક્રસિદ્ધાનિ રુચ્યાનિ વ્યઞ્જનાનિ ચ ।
અચ્છાન્યનલસમ્પન્નાન્યનુપાને ઽપિ યોજયેત્ ।
તાનિ ક્વથિતશીતં ચ વારિ મદ્યં ચ સાત્મ્યતઃ ॥

કષાયપાનપથ્યાન્નૈર્દશાહ ઇતિ લઙ્ઘતે ।
સર્પિર્દદ્યાત્ કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે ।
પક્વેષુ દોષેષ્વમૃતં તદ્વિષોપમમન્યથા ॥

દશાહે સ્યાદતીતે ઽપિ જ્વરોપદ્રવવૃદ્ધિકૃત્ ।
લઙ્ઘનાદિક્રમં તત્ર કુર્યાદા કફસઙ્ક્ષયાત્ ॥

સજ્વરં જ્વરમુક્તં વા દિનાન્તે ભોજયેલ્લઘુ ।
શ્લેષ્મક્ષયવિવૃદ્ધોષ્મા બલવાનનલસ્તદા ॥

યથોચિતે ઽથવા કાલે દોષસાત્મ્યાનુરોધતઃ ।
પ્રાગલ્પવહ્નિર્ભુઞ્જાનો ન હ્યજીર્ણેન પીડ્યતે ॥