Ashtanga Sangraha · Chapter 3.16

athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam /
bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam //

prāyeṇa sukumāraṇāmacaṅkramaṇaśīlinām /
abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite //

vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ /
tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet //

āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam /
tadāhurnāmabhistacca pūrvaṃ pādau pradhāvati //

viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam /
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā //

jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu /
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ //

bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca /
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi //

ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ pradhāvati /
tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ //

kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnābhidravat /
kaṇḍvādisaṃyutottāne tvak tāmraśyāvalohitā //

sāyāmā bhṛśadāhoṣā gambhīre 'dhikapūrvaruk /
śvayathurgrathitaḥ pākī sandhyasthimajjasu //

bhindanniva caratyantarvakrīkuvaśca vegavān /
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran //

vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam /
śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ //

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco 'ṅgagraho 'tiruk /
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ //

rakte śopho 'tiruk todastāmraścimicimāyate /
snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ //

pitte vidāhaḥsammohaḥ svedo mūrchā madaḥ satṛṭ /
sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā //

kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ /
kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare //

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam /
tridoṣajaṃ tyajet srāvi stabdhamarbudakāri ca //

raktamārgaṃ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ /
niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn //

vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ /
atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ //

kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet /
pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn //

udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ /
gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān //

kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapanisān /
kuryācca galagaṇḍādīntāṃtānjatrūrdhvasaṃśrayān //

vyāno 'tigamanasthānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ /
virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ //

puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittotplavajvarān /
sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ //

kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān /
samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ //

karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ /
śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśyajān gadān //

apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ /
yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ //

kupitaḥ kurute rogānkṛcchrānpakvāśayāśrayān /
mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn //

sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ /
snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ //

kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca /
yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt //

vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate /
liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ //

kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakamatā /
śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo 'dhikam //

laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte /
raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam //

bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca /
māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭakāstathā //

harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate /
calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ //

āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte /
sparśamasthyāvṛte 'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati //

sūcyeva tudyate 'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate /
majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam //

śūlaṃ ca pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham /
śukrāvṛte 'tivego vā na vā niṣphalatāpi vā //

bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte 'nile /
mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet //

viḍāvṛte vibandho 'dhaḥ sve sthāne parikṛntati //

vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ /
śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet //

sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk /
vilomo māruto 'svāsthyaṃ hṛdayaṃ pīḍyate 'tica //

bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte /
vidagdhe 'nne ca vamanamudāne vibhramādayaḥ //

dāho 'ntarūrjābhraṃśaśca dāho vyāne tu sarvagaḥ /
klamo 'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ //

samāna uṣmopahatiratisvedo 'ratiḥ satṛṭ /
dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā //

rujo 'tivṛddhistāpaśca yonimehanapāyuṣu //

śleṣmaṇā tvāvaṛte prāṇe sādastandrārucirvamiḥ /
ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ //

udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ /
balavarṇapraṇāśaśca vyāne parvāsthivāggrahaḥ //

gurutāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam /
samāne 'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā //

apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtoḥ syāt pravartanam /
iti dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ //

prāṇādayastathānyonyamāvṛṇvanti yathākramam /
sarvepi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat //

niśvāsocchvavāsasaṃrodhaḥpratiśyāyaḥśirograhaḥ /
hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte //

udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ /
diśānayā ca vibhajet sarvamāvaraṇaṃ bhiṣak //

sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām /
prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ //

pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ /
miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā //

tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām /
tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt //

śanaiśśanaiścopaśayād gūḍhāmapi muhurmuhuḥ /
viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate //

syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca //

āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ /
prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvānupakramāḥ //

vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ /
bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt //