Ashtanga Sangraha · Chapter 3.6

athāto madātyayanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

tīkṣṇokṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu /
vikāśi viśadaṃ madyamojaso 'smādviparyayaḥ //

tīkṣṇādayo viṣe 'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ /
jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ //

tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān /
daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām //

ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ /
durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityavabudhyate //

madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ /
niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ //

iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauśśīlyasyedamāspadam /
eko 'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param //

niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ /
maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām //

dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānartha hitāhitam /
yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ //

madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ /
sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ //

yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat /
ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā /
madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam //

nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ /
snigdhāḥ satvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ /
medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ //

viparyaye 'timādyanti visrabdhāḥ kupitāśca ye /
madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunāti ca //

vātāt pittāt kaphāt sarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ /
sarve 'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā //

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā /
viḍbhedaḥ satataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro 'ruciḥ //

śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ /
urovibandhastimiraṃ kāsaśvāsaprajāgarāḥ //

svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ /
pralāpaśchardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam //

viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo 'nilāt /
svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate //

pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ /
deho haritahāridro raktanetrakapolatā /
śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam //

sarvaje sarvaliṅgatvam muktvā madyaṃ pibettu yaḥ /
sahasānucitaṃ cānyattasya dhvaṃsakavikṣayau //

bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ /
dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā //

śabdāsahatvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅgaśiro 'tiruk /
hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ //

nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt /
vikāraiḥ spūśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ //

rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ /
rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ /
madamūrcchāyasanyāsā yathottarabalottarāḥ //

mado 'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi /
saktānalpadrutābhāṣaścalaskhalitaceṣṭitaḥ //

rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet /
pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ //

svalpasambaddhavāk pāṇḍuḥ kaphād dhyānaparo 'lasaḥ /
sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅgadṛṣṭitā //

pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṅgatā /
viṣātkampo 'tinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaśca saḥ /
lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu //

aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā khaṃ paśyan praviśettamaḥ /
śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ //

kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye mārutātmake /
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ //

vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ /
bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ //

kaphena meghasaṅkśāśaṃ paśyannākāśamāviśet /
tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaprasekavān //

gurubhiḥ stamitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat /
sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ //
pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ //

doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām /
svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā //

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ /
sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ //

kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhabhūto mṛtopamaḥ /
mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate //

agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe /
sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet //

madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ /
yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena //

balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi /
pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam //