Ashtanga Sangraha · Chapter 3.5

athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ /
rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ //

nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño 'bhūdyadayaṃ purā /
yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ //

dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ /
rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt //

sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ /
annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ //

tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ /
śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan //

mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā /
sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayet gadān //

rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ /
praseko mukhamādhuryṃa sadanaṃ vahnidehayoḥ //

sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam /
makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ //

hṛllāsaśchardiraruciraśnato 'pi balakṣayaḥ /
pāṇyoravekṣā pādasya śopho 'kṣṇoratiśuklatā //

bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam /
strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrdhaguṇṭhanam //

nakhakeśātivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet /
pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ //

keśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam /
śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ //

jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām //

pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo 'ruciḥ /
ūrdhvaṃ viṭsraṃsasaṃśoṣāvadhaścharidistu koṣṭhage //

tiryaksthe pārśvarukdoṣe sandhige bhavati jvaraḥ /
rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ //

teṣāmupadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsamurorujam /
jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ //

tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam /
kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ pittāt pādāsyapāṇiṣu //

dāhotisāro 'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ /
kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrdhāṅgagauravam //

prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo 'lpavahnitā //

doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ /
srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca //

vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān /
kuryādagacchan māṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati //

pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat /
prāyo 'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye //

raso 'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu /
avaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī //

liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam /
varjayet sādhayedeva sarveṣvapi tato 'nyathā //

doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā /
svarasādo bhavettatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ //

śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt /
pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam //

limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate /
svaro vibaddhaḥ sarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet //

dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ /
kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet //

arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ /
sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ //

kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt /
sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam //

chardirdoṣaiḥ pṛthak sarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī /
udāno vikṛto doṣān yūsarvāsvarpdhvamasyati //

tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo 'gragāḥ /
nābhiṃ pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśvecāhāramutkṣipet //

tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet /
śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat //

kāsāsyaśoṣahṛnmūrdhasvarapīḍāklamānvitaḥ /
pittāt kṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam //

sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrchādāhatāpavān /
kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śvetaṃ śleṣmatantugavākṣitam //

madhuraṃ lavaṇaṃ bhūriprasaktaṃ lomaharṣaṇam /
mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān //

sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yāca tāṃ tyajet /
pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ //

tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā //

vātādīneva vimṛśet kṛmitṛṣṇāmadauhṛde /
śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet //

kṛmihṛdrogaliggaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ /
teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ //

vātena śūlyate 'tyarthaṃ tudyete sphuṭatīva ca /
bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ //

akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā /
vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho 'lpanidratā //

pittāttṛṣṇā bhramo mūrcchā svedo 'mlakaḥklamaḥ /
chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ //

śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhāri kaṃsāśmagarbhavat /
kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ //

sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā /
tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ //

hṛdayaṃ pratatañcātra krakaceneva dāryate /
cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam //

vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt /
ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam //

sarvāsu tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt /
sarvadehabhramotkampatāpatṛṭdāhamohakṛt //

jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ /
saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam //

mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ /
kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ //

pralāpaścittavibhraṃśastṛḍgrahoktāstathāmayāḥ //

mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ /
gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ //

śītāmbupānādvṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā /
raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho 'tidhūmakaḥ //

kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam /
srotassu sakaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ //

śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravaktratā /
ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ /
ālasyamavipākaśca sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇā //

āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhādvātapittajā /
uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam //

ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pittajaiva sā /
yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgreḥsnehajā ca yā //

snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā /
tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā //

śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ /
yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā //