Ashtanga Sangraha · Chapter 3.7

athāto 'rśasāṃ nidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

arivadviśasantītyarśāṃsi tāni punarbahuprakārāṇi subahūpadravāṇi ca pāyumeḍhrādisaṃśrayā māṃsakīlāḥ /
samāsatastu dvividhānyarśāṃsi sahajāni janmottarakālajāni ca /
punaśca dvividhāni śuṣkāṇyārdrāṇi ca /
sarveṣāṃ punaradhiṣṭānaṃ medo māṃsaṃ tvak ca /
sthūlāntrapratibaddho 'rdhapañcāṅgulo hi gudaḥ /
tasmin pūrva muktā valīsaṃjñāstisraḥ peśyo 'dhyardhāṅgulāḥ /
tāḥ pravāhiṇī visarjanī saṃvaraṇī ca /
romāntādadhyardhayavaṃ gudauṣṭhamāhuḥ /
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātro //

tatra sahajānāṃ gudavalībījopataptirāyatanam /
tasyā dvividho hetuḥ mātāpitrorapacāro daivaṃ ca /
tābhyāṃ sannipātaprakopaḥ /
tasmāttānyasādhyāni /
etena kulajāḥ sarve vikārā vyākhyātāḥ //

viśeṣatastu sahajāni durdarśanaparuṣapāṇḍūpacitadāruṇānyantarmukhāni bahūpadravopadrutāni bhavati //

athetarāṇi ṣaḍvidhāni pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitaiḥ śoṇitena ca /
tatra vātaśleṣmottarāṇi śuṣkāṇi raktapittottarāṇyārdrāṇi //

doṣaprakopahetustu prāguktaḥ /
sa yadā malopacayamādadhāti punaścotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrādiprayāṇādativyavāyadbāstinetrāsamyakpraṇidhānādinā gudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccailaloṣṭatṛṇādisaṅgharṣāt pratatātipravāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇadhāraṇāt strīṇāṃ camagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūterevaṃvidhaścāparaḥ kupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogatamāsādya gudavalīṣvādhatte /
tatastāsvabhiṣyaṇṇāsvarśāṃsi sambhavanti //

teṣāṃ pūrvarūpāṇi kṛcchrāt paktirāntrakūjanamudgārabāhulyamamlako 'nnāśraddhāviṣṭambhośmagarbhābhanābhitvamāṭopo 'dhastāt kṛcchreṇa saśabdasya ca vāyoḥ pravṛttirbahumūtratvamalpapurīṣatā gudaparikartanaṃ sakthiradanamakṣṇoḥ śvayathuravimalendriyatvamālasyaṃ tandrā kārśyaṃ daurbalyamāśaṅkā grahaṇīdoṣaśophodarapāṇḍurogagulmeṣu /
jāteṣu caitāni liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti //

taiḥ khalvadhomārgoparodhādvāyurapāno nivartamānaḥ samānavyānodānaprāṇān pittaśleṣmāṇau ca prakopayannana lamupamṛdnāti //

atha sarva evārśaso bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣo 'śmarīśarkarāvānaniyatavibaddhamuktāmapakvabhinnaśuṣkavarcāstathāntarāśvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrīpacchilopaveśī nābhivaṅkṣaṇoddeśapracuraparikartikānvitaḥ sagudaśūlapravāhikāpraharṣapramoho 'lpaśukraprajo 'lpabhuk sirāsantatagātraḥ krodhano durupacāraḥ krodhano durupacāraḥ kāsaśvāsapīnasatṛṣṇārocakapāṇipādavadanākṣikūṭaścayathukṣavathuvepathuvamathuparītastaimirikaḥ śiraḥśūlī kṣāmabhinnasvaraḥ karṇarogī sajvaraḥ sāṅgamardaḥ sarvaparvāsthiśūlo 'ntarāntarā hṛdayakukṣipārśvapṛṣṭhabastitrikagrahopataptaḥ pradhyānaparaḥ paramalasaśca //

tatra vātolbaṇāni śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāruṇāni tīkṣṇasphuṭitamukhāni viṣamamadhyāni kadamba puṣpatuṇḍikerīkarkandhusiddhārthavimbīkharjūraphalapramāṇāni vakrāṇi mitho visadṛśāni kaṭīpārśvādiṣvadhikavedanāni saśūlodāvartakarāṇi gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva /
kṛṣṇatvaṅnakhanayanavadanamalāśca bhavanti //

pittolbaṇāni nīlāgrāṇi raktapītakṛṣṇāni mṛduśithilāni sparśāsahāni visragandhīni tanūni tanuraktasrāvīṇi dāhapākavanti jvaramohārucikarāṇi yakṛtprakāśāni śukajihvājalaukāvaktrasadṛśāni yavamadhyāni praklinnāni bhinnapītavarcāṃsi hāridratvaṅnakhādikarāṇi ca //

śleṣmolbaṇāni mahāmūlāni sthirasnigdhapāṇḍuvṛttopacitāni gurustabdhaślakṣṇapicchilāni suptasuptāni sparśakṣamāṇi karīrapanasāsthigostanākārāṇyatimātrotthānapravāhikāvaṅkṣaṇānāhanābhiparikartikāhṛllāsaprasake kāsaśvāsapīnasārucicchardikṛchramūtrapramehaśītajvaraśophaśirogauravendriyopalepāgnimārdavaklaibyāmavikāraprabalāni na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni saśleṣmavasāprakāśātimalopaveśīni śuklatvaṅnakhādi karāṇica /
lakṣaṇasaṅkarāt saṃsargasannipātajāni vibhajet //

raktolbaṇāni tu vaṭaprarohavidrumakākanandikāphalābhāni pittalakṣaṇāni ca tathā gāḍhapurīṣapratipīḍitānyatyarthaṃ duṣṭamuṣṇamasṛk sahasā visṛjanti /
tasyātipravṛttau raktakṣayopadravā bhavantīti /
bhavati cātra ślokaḥ //

mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ /
rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī //

adhovahāni srotāṃsi saṃsrudhyādhaḥ praśoṣayan /
purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam //

tena tīvrarujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet /
ādhmānamudarāveṣṭo hṛllāsaḥ parikartanam //

bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍe śvayathusambhavaḥ /
pavanasyordhvagāmitvaṃ tataśchardyarucijvarāḥ //

hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ /
bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ //

manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ /
te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ //

durnāmnāmityudāvartaḥ paramo 'yamupadravaḥ /
vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi sa jāyate //

sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare balau /
sthitāni tānyasādhyani yāpyantegnibalādibhiḥ //

dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca /
kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca //

bāhyāyāṃ tu balau jātānyekadoṣolbaṇāni ca /
arśāṃsi sukhasādhyāni nacirotpatitāni ca //

meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu /
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca //

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ /
kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ //

vātena todapāruṣyaṃ pittādasitaraktatā /
śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā //

arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān /
tānyāśu hi gudaṃ badhvā kuryurbaddhagudodaram //