અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.6

અથાતો મદાત્યયનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

તીક્ષ્ણોક્ષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ ।
વિકાશિ વિશદં મદ્યમોજસો ઽસ્માદ્વિપર્યયઃ ॥

તીક્ષ્ણાદયો વિષે ઽપ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ ।
જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષવૃત્તિતઃ ॥

તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં મન્દાદીનોજસો ગુણાન્ ।
દશભિર્દશ સઙ્ક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિક્રિયામ્ ॥

આદ્યે મદે દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ ।
દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યવબુધ્યતે ॥

મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજસતામસઃ ।
નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ ॥

ઇયં ભૂમિરવદ્યાનાં દૌશ્શીલ્યસ્યેદમાસ્પદમ્ ।
એકો ઽયં બહુમાર્ગાયા દુર્ગતેર્દેશિકઃ પરમ્ ॥

નિશ્ચેષ્ટઃ શવવચ્છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ ।
મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્ ॥

ધર્માધર્મં સુખં દુઃખમર્થાનર્થ હિતાહિતમ્ ।
યદાસક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્છીલયેદ્બુધઃ ॥

મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ચ સંશ્રિતાઃ ।
સોન્માદમદમૂર્ચ્છાયાઃ સાપસ્મારાપતાનકાઃ ॥

યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર સર્વમસાધુ યત્ ।
અયુક્તિયુક્તમન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા ।
મદ્યં ત્રિવર્ગધીધૈર્યલજ્જાદેરપિ નાશનમ્ ॥

નાતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ ।
સ્નિગ્ધાઃ સત્વવયોયુક્તા મદ્યનિત્યાસ્તદન્વયાઃ ।
મેદઃકફાધિકા મન્દવાતપિત્તા દૃઢાગ્નયઃ ॥

વિપર્યયે ઽતિમાદ્યન્તિ વિસ્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ચ યે ।
મદ્યેન ચામ્લરૂક્ષેણ સાજીર્ણે બહુનાતિ ચ ॥

વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ સર્વૈશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મદાત્યયાઃ ।
સર્વે ઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા ॥

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદયવ્યથા ।
વિડ્ભેદઃ સતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયો જ્વરો ઽરુચિઃ ॥

શિરઃપાર્શ્વાસ્થિરુક્કમ્પો મર્મભેદસ્ત્રિકગ્રહઃ ।
ઉરોવિબન્ધસ્તિમિરં કાસશ્વાસપ્રજાગરાઃ ॥

સ્વેદો ઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ ।
પ્રલાપશ્છર્દિરુત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃસ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

વિશેષાજ્જાગરશ્વાસકમ્પમૂર્ધરુજો ઽનિલાત્ ।
સ્વપ્ને ભ્રમત્યુત્પતતિ પ્રેતૈશ્ચ સહ ભાષતે ॥

પિત્તાદ્દાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારતૃડ્ભ્રમાઃ ।
દેહો હરિતહારિદ્રો રક્તનેત્રકપોલતા ।
શ્લેષ્મણા છર્દિહૃલ્લાસનિદ્રોદર્દાઙ્ગગૌરવમ્ ॥

સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વમ્ મુક્ત્વા મદ્યં પિબેત્તુ યઃ ।
સહસાનુચિતં ચાન્યત્તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ ॥

ભવેતાં મારુતાત્ કષ્ટૌ દુર્બલસ્ય વિશેષતઃ ।
ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવઃ કણ્ઠશોષો ઽતિનિદ્રતા ॥

શબ્દાસહત્વં તન્દ્રા ચ વિક્ષયે ઽઙ્ગશિરો ઽતિરુક્ ।
હૃત્કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહઃ કાસસ્તૃષ્ણા વમિર્જ્વરઃ ॥

નિવૃત્તો યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્ ।
વિકારૈઃ સ્પૂશ્યતે જાતુ ન સ શારીરમાનસૈઃ ॥

રજોમોહાહિતાહારપરસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ ।
રસાસૃક્ચેતનાવાહિસ્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ ।
મદમૂર્ચ્છાયસન્યાસા યથોત્તરબલોત્તરાઃ ॥

મદો ઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ચ રક્તમદ્યવિષૈરપિ ।
સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષશ્ચલસ્ખલિતચેષ્ટિતઃ ॥

રૂક્ષશ્યાવારુણતનુર્મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્ ।
પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ ॥

સ્વલ્પસમ્બદ્ધવાક્ પાણ્ડુઃ કફાદ્ ધ્યાનપરો ઽલસઃ ।
સર્વાત્મા સન્નિપાતેન રક્તાત્ સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા ॥

પિત્તલિઙ્ગં ચ મદ્યેન વિકૃતેહાસ્વરાઙ્ગતા ।
વિષાત્કમ્પો ઽતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યો ઽભ્યધિકશ્ચ સઃ ।
લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ ॥

અરુણં નીલકૃષ્ણં વા ખં પશ્યન્ પ્રવિશેત્તમઃ ।
શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપથુર્ભ્રમઃ ॥

કાર્શ્યં શ્યાવારુણા છાયા મૂર્ચ્છાયે મારુતાત્મકે ।
પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્તમઃ ॥

વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃટ્તાપપીડિતઃ ।
ભિન્નવિણ્નીલપીતાભો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ ॥

કફેન મેઘસઙ્ક્શાશં પશ્યન્નાકાશમાવિશેત્ ।
તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યેત સહૃલ્લાસપ્રસેકવાન્ ॥

ગુરુભિઃ સ્તમિતૈરઙ્ગૈરાર્દ્રચર્માવનદ્ધવત્ ।
સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દોષૈરપસ્માર ઇવાપરઃ ॥
પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ ॥

દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્ ।
સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સન્ન્યાસો નૌષધૈર્વિના ॥

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ ।
સન્ન્યાસં સન્નિપતિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ ॥

કુર્વન્તિ તેન પુરુષઃ કાષ્ઠભૂતો મૃતોપમઃ ।
મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે ॥

અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાતટે ।
સન્ન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્ ॥

મદમાનરોષતોષપ્રભૃતિભિરરિભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ ।
યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન ॥

બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામયવયાંસિ ।
પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપં યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્ ॥