અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.5

અથાતો રાજયક્ષ્માદિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ ।
રાજયક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગરાડિતિ ચ સ્મૃતઃ ॥

નક્ષત્રાણાં દ્વિજાનાં ચ રાજ્ઞો ઽભૂદ્યદયં પુરા ।
યચ્ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ ॥

દેહૌષધક્ષયકૃતેઃ ક્ષયસ્તત્સમ્ભવાચ્ચ સઃ ।
રસાદિશોષણાચ્છોષો રોગરાટ્ તેષુ રાજનાત્ ॥

સાહસં વેગસંરોધઃ શુક્રૌજઃસ્નેહસઙ્ક્ષયઃ ।
અન્નપાનવિધિત્યાગશ્ચત્વારસ્તસ્ય હેતવઃ ॥

તૈરુદીર્ણો ઽનિલઃ પિત્તં કફં ચોદીર્ય સર્વતઃ ।
શરીરસન્ધીનાવિશ્ય તાન્ સિરાશ્ચ પ્રપીડયન્ ॥

મુખાનિ સ્રોતસાં રુધ્વા તથૈવાતિવિવૃત્ય વા ।
સર્પન્નૂર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્યથાસ્વં જનયેત્ ગદાન્ ॥

રૂપં ભવિષ્યતસ્તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં ક્ષવઃ ।
પ્રસેકો મુખમાધુર્ય્ંઅ સદનં વહ્નિદેહયોઃ ॥

સ્થાલ્યમત્રાન્નપાનાદૌ શુચાવપ્યશુચીક્ષણમ્ ।
મક્ષિકાતૃણકેશાદિપાતઃ પ્રાયો ઽન્નપાનયોઃ ॥

હૃલ્લાસશ્છર્દિરરુચિરશ્નતો ઽપિ બલક્ષયઃ ।
પાણ્યોરવેક્ષા પાદસ્ય શોફો ઽક્ષ્ણોરતિશુક્લતા ॥

બાહ્વોઃ પ્રમાણજિજ્ઞાસા કાયે બૈભત્સ્યદર્શનમ્ ।
સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા ઘૃણિત્વં મૂર્ધગુણ્ઠનમ્ ॥

નખકેશાતિવૃદ્ધિશ્ચ સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્ ।
પતઙ્ગકૃકલાસાહિકપિશ્વાપદપક્ષિભિઃ ॥

કેશાસ્થિતુષભસ્માદિરાશૌ સમધિરોહણમ્ ।
શૂન્યાનાં ગ્રામદેશાનાં દર્શનં શુષ્યતો ઽમ્ભસઃ ॥

જ્યોતિર્ગિરીણાં પતતાં જ્વલતાં ચ મહીરુહામ્ ॥

પીનસશ્વાસકાસાંસમૂર્ધસ્વરરુજો ઽરુચિઃ ।
ઊર્ધ્વં વિટ્સ્રંસસંશોષાવધશ્છરિદિસ્તુ કોષ્ઠગે ॥

તિર્યક્સ્થે પાર્શ્વરુક્દોષે સન્ધિગે ભવતિ જ્વરઃ ।
રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ જાયન્તે રાજયક્ષ્મિણઃ ॥

તેષામુપદ્રવાન્ વિદ્યાત્ કણ્ઠોદ્ધ્વંસમુરોરુજમ્ ।
જૃમ્ભાઙ્ગમર્દનિષ્ઠીવવહ્નિસાદાસ્યપૂતિતાઃ ॥

તત્ર વાતાચ્છિરઃપાર્શ્વશૂલમંસાઙ્ગમર્દનમ્ ।
કણ્ઠોદ્ધ્વંસઃ સ્વરભ્રંશઃ પિત્તાત્ પાદાસ્યપાણિષુ ॥

દાહોતિસારો ઽસૃક્છર્દિર્મુખગન્ધો જ્વરો મદઃ ।
કફાદરોચકશ્છર્દિઃ કાસો મૂર્ધાઙ્ગગૌરવમ્ ॥

પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વરસાદો ઽલ્પવહ્નિતા ॥

દોષૈર્મન્દાનલત્વેન સોપલેપૈઃ કફોલ્બણૈઃ ।
સ્રોતોમુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતૂષ્મસ્વલ્પકેષુ ચ ॥

વિદહ્યમાનઃ સ્વસ્થાને રસસ્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ ।
કુર્યાદગચ્છન્ માંસાદીનસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ ॥

પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમન્નપક્ત્રૈવ ચાસ્ય યત્ ।
પ્રાયો ઽસ્માન્મલતાં યાતં નૈવાલં ધાતુપુષ્ટયે ॥

રસો ઽપ્યસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુત એવ તુ ।
અવષ્ટબ્ધઃ સ શકૃતા કેવલં વર્તતે ક્ષયી ॥

લિઙ્ગેષ્વલ્પેષ્વપિ ક્ષીણં વ્યાધ્યૌષધબલાક્ષમમ્ ।
વર્જયેત્ સાધયેદેવ સર્વેષ્વપિ તતો ઽન્યથા ॥

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષયાત્ ષષ્ઠશ્ચ મેદસા ।
સ્વરસાદો ભવેત્તત્ર ક્ષામો રૂક્ષશ્ચલઃ સ્વરઃ ॥

શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયો ઽનિલાત્ ।
પિત્તાત્તાલુગલે દાહઃ શોષ ઉક્તાવસૂયનમ્ ॥

લિમ્પન્નિવ કફાત્ કણ્ઠં મન્દઃ ખુરખુરાયતે ।
સ્વરો વિબદ્ધઃ સર્વૈસ્તુ સર્વલિઙ્ગઃ ક્ષયાત્ કષેત્ ॥

ધૂમાયતીવ ચાત્યર્થં મેદસા શ્લેષ્મલક્ષણઃ ।
કૃચ્છ્રલક્ષ્યાક્ષરશ્ચાત્ર સર્વૈરન્ત્યં ચ વર્જયેત્ ॥

અરોચકો ભવેદ્દોષૈર્જિહ્વાહૃદયસંશ્રયૈઃ ।
સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ ॥

કષાયતિક્તમધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્ ।
સર્વોત્થે વિરસં શોકક્રોધાદિષુ યથામલમ્ ॥

છર્દિર્દોષૈઃ પૃથક્ સર્વૈર્દ્વિષ્ટૈરર્થૈશ્ચ પઞ્ચમી ।
ઉદાનો વિકૃતો દોષાન્ યૂસર્વાસ્વર્પ્ધ્વમસ્યતિ ॥

તાસૂત્ક્લેશાસ્યલાવણ્યપ્રસેકારુચયો ઽગ્રગાઃ ।
નાભિં પૃષ્ઠં રુજન્ વાયુઃ પાર્શ્વેચાહારમુત્ક્ષિપેત્ ॥

તતો વિચ્છિન્નમલ્પાલ્પં કષાયં ફેનિલં વમેત્ ।
શબ્દોદ્ગારયુતં કૃષ્ણમચ્છં કૃચ્છ્રેણ વેગવત્ ॥

કાસાસ્યશોષહૃન્મૂર્ધસ્વરપીડાક્લમાન્વિતઃ ।
પિત્તાત્ ક્ષારોદકનિભં ધૂમ્રં હરિતપીતકમ્ ॥

સાસૃગમ્લં કટૂષ્ણં ચ તૃણ્મૂર્છાદાહતાપવાન્ ।
કફાત્ સ્નિગ્ધં ઘનં શ્વેતં શ્લેષ્મતન્તુગવાક્ષિતમ્ ॥

મધુરં લવણં ભૂરિપ્રસક્તં લોમહર્ષણમ્ ।
મુખશ્વયથુમાધુર્યતન્દ્રાહૃલ્લાસકાસવાન્ ॥

સર્વલિઙ્ગા મલૈઃ સર્વૈ રિષ્ટોક્તા યાચ તાં ત્યજેત્ ।
પૂત્યમેધ્યાશુચિદ્વિષ્ટદર્શનશ્રવણાદિભિઃ ॥

તપ્તે ચિત્તે હૃદિ ક્લિષ્ટે છર્દિર્દ્વિષ્ટાર્થયોગજા ॥

વાતાદીનેવ વિમૃશેત્ કૃમિતૃષ્ણામદૌહૃદે ।
શૂલવેપથુહૃલ્લાસૈર્વિશેષાત્ કૃમિજાં વદેત્ ॥

કૃમિહૃદ્રોગલિગ્ગૈશ્ચ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગદાઃ ।
તેષાં ગુલ્મનિદાનોક્તૈઃ સમુત્થાનૈશ્ચ સમ્ભવઃ ॥

વાતેન શૂલ્યતે ઽત્યર્થં તુદ્યેતે સ્ફુટતીવ ચ ।
ભિદ્યતે શુષ્યતિ સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા દ્રવઃ ॥

અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દાસહિષ્ણુતા ।
વેપથુર્વેષ્ટનં મોહઃ શ્વાસરોધો ઽલ્પનિદ્રતા ॥

પિત્તાત્તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્ચ્છા સ્વેદો ઽમ્લકઃક્લમઃ ।
છર્દનં ચામ્લપિત્તસ્ય ધૂમકઃ પીતતા જ્વરઃ ॥

શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિ કંસાશ્મગર્ભવત્ ।
કાસાગ્નિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ ॥

સર્વલિઙ્ગસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા ।
તમઃપ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોષઃ કણ્ડૂઃ કફસ્રુતિઃ ॥

હૃદયં પ્રતતઞ્ચાત્ર ક્રકચેનેવ દાર્યતે ।
ચિકિત્સેદામયં ઘોરં તં શીઘ્રં શીઘ્રકારિણમ્ ॥

વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્રસક્ષયાત્ ।
ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે તુ કારણમ્ ॥

સર્વાસુ તત્પ્રકોપો હિ સૌમ્યધાતુપ્રશોષણાત્ ।
સર્વદેહભ્રમોત્કમ્પતાપતૃટ્દાહમોહકૃત્ ॥

જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ સિરાઃ ।
સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્ ॥

મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ ।
કણ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાકાર્કશ્યં જિહ્વાનિષ્ક્રમણં ક્લમઃ ॥

પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશસ્તૃડ્ગ્રહોક્તાસ્તથામયાઃ ॥

મારુતાત્ ક્ષામતા દૈન્યં શઙ્ખતોદઃ શિરોભ્રમઃ ।
ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ ॥

શીતામ્બુપાનાદ્વૃદ્ધિશ્ચ પિત્તાન્મૂર્છાસ્યતિક્તતા ।
રક્તેક્ષણત્વં પ્રતતં શોષો દાહો ઽતિધૂમકઃ ॥

કફો રુણદ્ધિ કુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતમ્ ।
સ્રોતસ્સુ સકફસ્તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ ॥

શૂકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્ત્રતા ।
આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકાઃ ।
આલસ્યમવિપાકશ્ચ સર્વૈઃ સ્યાત્ સર્વલક્ષણા ॥

આમોદ્ભવા ચ ભક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તજા ।
ઉષ્ણક્લાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષમ્ ॥

ઊષ્મા રુદ્ધો ગતઃ કોષ્ઠં યાં કુર્યાત્ પિત્તજૈવ સા ।
યા ચ પાનાતિપાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્રેઃસ્નેહજા ચ યા ॥

સ્નિગ્ધગુર્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા ।
તૃષ્ણા રસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા ॥

શોષમેહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ ।
યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા ॥