અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.16

અથાતો વાતશોણિતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિદાહ્યન્નં વિરુદ્ધં ચ તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણમ્ ।
ભજતાં વિધિહીનં ચ સ્વપ્નજાગરમૈથુનમ્ ॥

પ્રાયેણ સુકુમારણામચઙ્ક્રમણશીલિનામ્ ।
અભિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે ॥

વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ ક્રુદ્ધો વિમાર્ગગઃ ।
તાદૃશેનાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદેવ પ્રદૂષયેત્ ॥

આઢ્યરોગં ખુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમ્ ।
તદાહુર્નામભિસ્તચ્ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ ॥

વિશેષાદ્યાનયાનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ તસ્ય લક્ષણમ્ ।
ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતા ॥

જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ ।
કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ ॥

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રણશ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ ।
પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ ॥

આખોરિવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં પ્રધાવતિ ।
ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં તત્ પૂર્વં જાયતે તતઃ ॥

કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વાન્ ધાતૂનાભિદ્રવત્ ।
કણ્ડ્વાદિસંયુતોત્તાને ત્વક્ તામ્રશ્યાવલોહિતા ॥

સાયામા ભૃશદાહોષા ગમ્ભીરે ઽધિકપૂર્વરુક્ ।
શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકી સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ ॥

ભિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુવશ્ચ વેગવાન્ ।
કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્ ॥

વાતે ઽધિકે ઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણતોદનમ્ ।
શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ ॥

ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચો ઽઙ્ગગ્રહો ઽતિરુક્ ।
શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ ॥

રક્તે શોફો ઽતિરુક્ તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે ।
સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ ॥

પિત્તે વિદાહઃસમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્છા મદઃ સતૃટ્ ।
સ્પર્શાક્ષમત્વં રુગ્રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મતા ॥

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતાસુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ ।
કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગં ચ સઙ્કરે ॥

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં યાપ્યં દ્વિદોષજમ્ ।
ત્રિદોષજં ત્યજેત્ સ્રાવિ સ્તબ્ધમર્બુદકારિ ચ ॥

રક્તમાર્ગં નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ ।
નિવિશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્ ॥

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્યવ્યાયામલઙ્ઘનૈઃ ।
અત્યાહારાભિઘાતાધ્વવેગોદીરણધારણૈઃ ॥

કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્તયેત્ ।
પીનસાર્દિતતૃટ્કાસશ્વાસાદીંશ્ચામયાન્બહૂન્ ॥

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગારચ્છર્દિનિદ્રાવિધારણૈઃ ।
ગુરુભારાતિરુદિતહાસ્યાદ્યૈર્વિકૃતો ગદાન્ ॥

કણ્ઠરોધમનોભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપનિસાન્ ।
કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડાદીન્તાંતાન્જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્ ॥

વ્યાનો ઽતિગમનસ્થાનક્રીડાવિષમચેષ્ટિતૈઃ ।
વિરોધિરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ ॥

પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોફચિત્તોત્પ્લવજ્વરાન્ ।
સર્વાઙ્ગરોગનિસ્તોદરોમહર્ષાઙ્ગસુપ્તતાઃ ॥

કુષ્ઠં વિસર્પમન્યાંશ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગગાન્ ગદાન્ ।
સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ ॥

કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ ।
શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્ પક્વામાશ્યજાન્ ગદાન્ ॥

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ ।
યાનયાનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ ॥

કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃચ્છ્રાન્પક્વાશયાશ્રયાન્ ।
મૂત્રશુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્ ॥

સર્વં ચ મારુતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ ।
સ્નિગ્ધત્વારોચકાલસ્યશૈત્યશોફાગ્નિહાનિભિઃ ॥

કટુરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ ।
યુક્તં વિદ્યાન્નિરામં તુ તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્ ॥

વાયોરાવરણં ચાતો બહુભેદં પ્રવક્ષ્યતે ।
લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ ॥

કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકમતા ।
શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યુપશયો ઽધિકમ્ ॥

લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે ।
રક્તાવૃતે સદાહાર્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજા ભૃશમ્ ॥

ભવેચ્ચ રાગી શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ ।
માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિટકાસ્તથા ॥

હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે ।
ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ ॥

આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવૃતે ।
સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતે ઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ ॥

સૂચ્યેવ તુદ્યતે ઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે ।
મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્ ॥

શૂલં ચ પીડ્યમાને ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્ ।
શુક્રાવૃતે ઽતિવેગો વા ન વા નિષ્ફલતાપિ વા ॥

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતે ઽનિલે ।
મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્ ॥

વિડાવૃતે વિબન્ધો ઽધઃ સ્વે સ્થાને પરિકૃન્તતિ ॥

વ્રજત્યાશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તે ચાનહ્યતે નરઃ ।
શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્ ॥

સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્ ।
વિલોમો મારુતો ઽસ્વાસ્થ્યં હૃદયં પીડ્યતે ઽતિચ ॥

ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે ।
વિદગ્ધે ઽન્ને ચ વમનમુદાને વિભ્રમાદયઃ ॥

દાહો ઽન્તરૂર્જાભ્રંશશ્ચ દાહો વ્યાને તુ સર્વગઃ ।
ક્લમો ઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ ॥

સમાન ઉષ્મોપહતિરતિસ્વેદો ઽરતિઃ સતૃટ્ ।
દાહશ્ચ સ્યાદપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા ॥

રુજો ઽતિવૃદ્ધિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ ॥

શ્લેષ્મણા ત્વાવઋતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રારુચિર્વમિઃ ।
ષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગારનિશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ગ્રહઃ ॥

ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ ।
બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ વ્યાને પર્વાસ્થિવાગ્ગ્રહઃ ॥

ગુરુતાઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતં ચ ગતૌ ભૃશમ્ ।
સમાને ઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા ॥

અપાને સકફં મૂત્રશકૃતોઃ સ્યાત્ પ્રવર્તનમ્ ।
ઇતિ દ્વાવિંશતિવિધં વાયોરાવરણં વિદુઃ ॥

પ્રાણાદયસ્તથાન્યોન્યમાવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્ ।
સર્વેપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણં ચ તત્ ॥

નિશ્વાસોચ્છ્વવાસસંરોધઃપ્રતિશ્યાયઃશિરોગ્રહઃ ।
હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદાન આવૃતે ॥

ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસઙ્ક્ષયઃ ।
દિશાનયા ચ વિભજેત્ સર્વમાવરણં ભિષક્ ॥

સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિં હાનિં ચ કર્મણામ્ ।
પ્રાણાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમાવરણં મિથઃ ॥

પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ ।
મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રણાભિરનેકધા ॥

તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ યાત્યાવૃતિરસઙ્ખ્યતામ્ ।
તાં લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્ ॥

શનૈશ્શનૈશ્ચોપશયાદ્ ગૂઢામપિ મુહુર્મુહુઃ ।
વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે ॥

સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાયુષશ્ચ બલસ્ય ચ ॥

આવૃતા વાયવો ઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ ।
પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યા ભવેયુર્વાનુપક્રમાઃ ॥

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ ।
ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્ ॥