Ashtanga Sangraha · Chapter 3.15

athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam /
aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ //

sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ /
sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ //

tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā /
tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam //

samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca /
pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśceha vaikṛtam //

tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam /
asaṅkhyamapi saṅkhyāyai yadaśītyā pureritam //

dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣovitaiḥ /
caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan //

tebhyo 'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī /
tatra pakvāśayaṃ kruddhaḥ śūlānāhāntrakujanam //

malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham /
karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān //

āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ /
kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ //

śrotrādiṣvindriyavadhaṃ tvaci sphuṭanarūkṣate /
rakte tīvrāṃ rujāṃ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām //

aruṃṣyannasya viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam /
māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān bhramam //

gurvaṅgaṃ cātiruk stabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam /
asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam //

majjastho 'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santataṃ rujam /
śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā //

tadvadgarbhasya śukrasthaḥ sirāsvādhmānariktate /
tatsthaḥ snāvasthitaḥ kuryātgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ //

vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato 'nilaḥ /
prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām //

sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam /
stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam //

yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ /
tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ //

adhaḥpratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ /
nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan //

ākṣipet parito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet /
kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛk tataḥ //

kapota iva kūjecca nissaṃjñaḥ so 'patantrakaḥ //

sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi /
aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte //

garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ /
abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ //

manye saṃstabhya vāto 'ntarāyacchan dhamanīryadā /
vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā //

antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ /
karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam //

pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograhat /
antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ //

dehasyabahirāyāmāt pṛṣṭhato hriyate śiraḥ /
uraścetkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate //

danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ stabdhagātratā /
bāhyāyāmaṃ dhanuṣkampaṃ bruvate veginaṃ ca tam //

vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt /
vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam //

tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ /
gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu tu //

jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ /
kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanū //

karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām /
hanusraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam //

vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ /
jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā //

śirasā bhārabharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt /
uttrāsavakrakṣavathukharakārmukakarṣaṇāt //

viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt /
vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ //

vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam /
tato 'sya kampate murdhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā //

dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ /
gandhājñānaṃ smṛtermoṣastrāsaḥ suptasya jāyate //

niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇornimīlanam /
jatrorūrdhavaṃ rujāstīvrāḥ śarīrārdhe 'dhare 'pi vā //

tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare /
raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ //

rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so 'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ /
gṛhītvārdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca //

pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan /
kṛtsno 'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ //

ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ /
sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite 'nile //

śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ /
kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣatahetukaḥ //

āmabaddhāyanaḥ kuryāt saṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ /
asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut //

aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ /
bāhupraspanditaharaṃ janayatyapavāhukam //

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ /
bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā //

vāyuḥkaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā /
tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi //

kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ /
kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam //

śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ /
jīrṇājīrṇe tathāyāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ //

saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam /
abhibhūyetaraṃ doṣamurū cet pratipadyate //

sakthyāsthanā prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat /
tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau //

parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau /
dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ //

saṃyutaḥ pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ /
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare //

vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ /
jñeyaḥ kroṣṭukaṇīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat //

ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā /
vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam //

pārṣṇi pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā /
sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate //

viśvācī gṛddhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā /
hṛṣyete caraṇau yasya bhvetāṃ ca prasuptavat //

pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ /
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛkasahito 'nilaḥ //

viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet //