અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.15

અથાતો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વાર્થાનર્થકરણે વિશ્વસ્યાસ્યૈકકારણમ્ ।
અદુષ્ટદુષ્ટઃ પવનઃ શરીરસ્ય વિશેષતઃ ॥

સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ ।
સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ ॥

તદદુષ્ટૌ પ્રયત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા ।
તસ્યોક્તં દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્ ॥

સમાસાદ્વ્યાસતો દોષભેદીયે નામ ધામ ચ ।
પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ચારો વ્યાપારશ્ચેહ વૈકૃતમ્ ॥

તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્ ।
અસઙ્ખ્યમપિ સઙ્ખ્યાયૈ યદશીત્યા પુરેરિતમ્ ॥

ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ કુપ્યત્યતિનિષોવિતૈઃ ।
ચરન્ સ્રોતઃસુ રિક્તેષુ ભૃશં તાન્યેવ પૂરયન્ ॥

તેભ્યો ઽન્યદોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રાપ્ય વાવરણં બલી ।
તત્ર પક્વાશયં ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકુજનમ્ ॥

મલરોધાશ્મવર્ધ્માર્શસ્ત્રિકપૃષ્ઠકટીગ્રહમ્ ।
કરોત્યધરકાયે ચ તાંસ્તાન્ કૃચ્છ્રાનુપદ્રવાન્ ॥

આમાશયે તૃડ્વમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ ।
કણ્ઠોપરોધમુદ્ગારાન્ વ્યાધીનૂર્ધ્વં ચ નાભિતઃ ॥

શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં ત્વચિ સ્ફુટનરૂક્ષતે ।
રક્તે તીવ્રાં રુજાં સ્વાપં તાપં રાગં વિવર્ણતામ્ ॥

અરુંષ્યન્નસ્ય વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્ ।
માંસમેદોગતો ગ્રન્થીંસ્તોદાઢ્યાન્ કર્કશાન્ ભ્રમમ્ ॥

ગુર્વઙ્ગં ચાતિરુક્ સ્તબ્ધં મુષ્ટિદણ્ડહતોપમમ્ ।
અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રં બલક્ષયમ્ ॥

મજ્જસ્થો ઽસ્થિષુ સૌષિર્યમસ્વપ્નં સન્તતં રુજમ્ ।
શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સર્ગં સઙ્ગં વિકૃતિમેવ વા ॥

તદ્વદ્ગર્ભસ્ય શુક્રસ્થઃ સિરાસ્વાધ્માનરિક્તતે ।
તત્સ્થઃ સ્નાવસ્થિતઃ કુર્યાત્ગૃધ્રસ્યાયામકુબ્જતાઃ ॥

વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોફં સન્ધિગતો ઽનિલઃ ।
પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિં ચ સવેદનામ્ ॥

સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્ ।
સ્તમ્ભનાક્ષેપણસ્વાપસન્ધ્યાકુઞ્ચનકમ્પનમ્ ॥

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધો ઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ ।
તદાઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિરાક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ ॥

અધઃપ્રતિહતો વાયુર્વ્રજન્નૂર્ધ્વં હૃદાશ્રિતાઃ ।
નાડીઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્ ॥

આક્ષિપેત્ પરિતો ગાત્રં ધનુર્વચ્ચાસ્ય નામયેત્ ।
કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધસ્રસ્તમીલિતદૃક્ તતઃ ॥

કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિસ્સંજ્ઞઃ સો ઽપતન્ત્રકઃ ॥

સ એવ ચાપતાનાખ્યો મુક્તે તુ મરુતા હૃદિ ।
અશ્નુવીત મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યમાવૃતે ॥

ગર્ભપાતસમુત્પન્નઃ શોણિતાતિસ્રવોત્થિતઃ ।
અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો હિ સઃ ॥

મન્યે સંસ્તભ્ય વાતો ઽન્તરાયચ્છન્ ધમનીર્યદા ।
વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં જત્રુરાયમ્યતે તદા ॥

અન્તર્ધનુરિવાઙ્ગં ચ વેગૈઃ સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ ।
કરોતિ જૃમ્ભાં દશનં દશનાનાં કફોદ્વમમ્ ॥

પાર્શ્વયોર્વેદનાં વાક્યહનુપૃષ્ઠશિરોગ્રહત્ ।
અન્તરાયામ ઇત્યેષ બાહ્યાયામશ્ચ તદ્વિધઃ ॥

દેહસ્યબહિરાયામાત્ પૃષ્ઠતો હ્રિયતે શિરઃ ।
ઉરશ્ચેત્ક્ષિપ્યતે તત્ર કન્ધરા ચાવમૃદ્યતે ॥

દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં પ્રસ્વેદઃ સ્તબ્ધગાત્રતા ।
બાહ્યાયામં ધનુષ્કમ્પં બ્રુવતે વેગિનં ચ તમ્ ॥

વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્ય સમીરણસમીરણાત્ ।
વ્યાયચ્છન્તિ તનું દોષાઃ સર્વામાપાદમસ્તકમ્ ॥

તૃષ્યતઃ પાણ્ડુગાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સ વર્જિતઃ ।
ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકેષુ તુ ॥

જિહ્વાતિલેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદભિઘાતતઃ ।
કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાનિલો હનૂ ॥

કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્ ।
હનુસ્રંસઃ સ તેન સ્યાત્ કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ ॥

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતે ઽનિલઃ ।
જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા ॥

શિરસા ભારભરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્ ।
ઉત્ત્રાસવક્રક્ષવથુખરકાર્મુકકર્ષણાત્ ॥

વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્ ।
વાયુર્વિવૃદ્ધસ્તૈસ્તૈશ્ચ વાતલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ ॥

વક્રીકરોતિ વક્ત્રાર્ધમુક્તં હસિતમીક્ષિતમ્ ।
તતો ઽસ્ય કમ્પતે મુર્ધા વાક્સઙ્ગઃ સ્તબ્ધનેત્રતા ॥

દન્તચાલઃ સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનિઃ ક્ષવગ્રહઃ ।
ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતેર્મોષસ્ત્રાસઃ સુપ્તસ્ય જાયતે ॥

નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતો યાયાદેકસ્યાક્ષ્ણોર્નિમીલનમ્ ।
જત્રોરૂર્ધવં રુજાસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધે ઽધરે ઽપિ વા ॥

તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાયામમથાપરે ।
રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ સિરાઃ ॥

રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સો ઽસાધ્યઃ સ્યાત્ સિરાગ્રહઃ ।
ગૃહીત્વાર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ ॥

પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્ ।
કૃત્સ્નો ઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ ॥

એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ ।
સર્વાઙ્ગરોગં તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતે ઽનિલે ॥

શુદ્ધવાતહતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ ।
કૃચ્છ્રસ્ત્વન્યેન સંસૃષ્ટો વિવર્જ્યઃ ક્ષતહેતુકઃ ॥

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્ સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ ।
અસાધ્યં હતસર્વેહં દણ્ડવદ્દણ્ડકં મરુત્ ॥

અંસમૂલસ્થિતો વાયુઃ સિરાઃ સઙ્કોચ્ય તત્રગાઃ ।
બાહુપ્રસ્પન્દિતહરં જનયત્યપવાહુકમ્ ॥

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ ।
બાહુચેષ્ટાપહરણી વિશ્વાચી નામ સા સ્મૃતા ॥

વાયુઃકટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા ।
તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોરપિ ॥

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ યઃ ।
કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ ॥

શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ ।
જીર્ણાજીર્ણે તથાયાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ ॥

સશ્લેષ્મમેદઃપવનમામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્ ।
અભિભૂયેતરં દોષમુરૂ ચેત્ પ્રતિપદ્યતે ॥

સક્થ્યાસ્થના પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન તત્ ।
તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ ॥

પરકીયાવિવ ગુરૂ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ ।
ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ ॥

સંયુતઃ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ ।
તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે ॥

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ ।
જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકણીર્ષસ્તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ ॥

રુક્ પાદે વિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા ।
વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્ ॥

પાર્ષ્ણિ પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા મારુતાર્દિતા ।
સક્થ્યુત્ક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે ॥

વિશ્વાચી ગૃદ્ધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા ।
હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભ્વેતાં ચ પ્રસુપ્તવત્ ॥

પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ ।
પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃકસહિતો ઽનિલઃ ॥

વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમિતે પાદદાહં તમાદિશેત્ ॥