Ashtanga Sangraha · Chapter 3.13

athātaḥ pāṇḍuśophavisarpanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ /
tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam //

dhamanīlena samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum /
śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam //

tvaṅmāṃsayostat kurute tvaci varṇānpṛthagvidhān /
pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam //

yato 'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ tena gauravam /
dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ //

tato 'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ /
mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca //

śūnākṣikūṭavadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvanolpavāk /
annadviṭśiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ //

sannasakthī jvarī śvāsī karṇakṣveḍī śramī bhramī /
sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt //

prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci /
aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpavāhnitā //

sādaḥ śramo 'nilāttatra gātraruktodakampanam /
kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā //

śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk /
pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ //

tṛṭsvedamūrcchā śītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvaktratā /
varcobhedo 'mlako dāhaḥ kaphācchuklasirāditā //

tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ /
kāsaśchardiśca nicayānmiśraliṅgo 'tidussahaḥ //

mṛt kaṣāyānilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham /
dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca //

srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādrudhvā ca pūrvavat /
pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ //

purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ /
yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām //

koṣṭhaśākhāśrayaṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāvahet /
hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā //

dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ /
bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte 'pi ca //

upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛchrā kumbhakāmalā /
haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet //

vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdujvaraḥ /
tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam //

alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvamupadravāḥ /
śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate //

pittaraktakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ /
nītvā ruddhagatistairhi kuryāt tvaṅmāṃsasaṃśrayam //

utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ /
sarvam hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam //

doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi /
dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam //

pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ /
sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ //

vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam /
atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam /
lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbusvapnajāgaram //

mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam /
padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā //

śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ /
viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ //

anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ /
ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ //

sarvāṅgāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ /
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo 'ṅgagauravam //

vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇāsitaḥ /
saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān //

kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnamet pīḍitastanuḥ /
snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān //

tvakca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate /
pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt //

śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanoḥ /
satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ //

śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ /
kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ //

snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthira styāno nidrācchardyagnisādakṛt /
ākrānto nonnamet kṛcchraśamajanmā niśābalaḥ //

sravennāsṛk cirāt picchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ /
sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphādyathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ //

saṅkarāddhetuliṅgānāṃ nicayānnicayātmakaḥ /
abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ //

himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ /
rasaiśśūkaiścasaṃsparśācchravayathuḥ syādvisarpavān //

bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ //

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt /
daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi //

viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt /
viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt //

mṛduścalo 'valambī ca śīghradāharujākaraḥ /
navo 'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo 'sādhyaḥ pureritaḥ //

syādvisarpo 'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat /
tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt //

yathottaraṃ ca duḥsādhyāstatra doṣā yathāyatham /
prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ //

dehe śīghraṃ visarpanti te 'ntarantaḥsthitā bahiḥ /
bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ vidyāttatrāntarāśrayam //

marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt /
tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt //

āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt /
tatra vātāt parīsarpo vātajvarasamavyathaḥ //

śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān /
pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ //

kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk /
svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ //

te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam /
vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ //

astibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ /
karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat //

yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ /
śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate //

agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutañca saḥ /
marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ //

vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet /
hidhmāṃ ca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā //

kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu /
ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām //

duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate //

kaphena ruddhaḥ pavano bhitvā taṃ bahudhā kapham /
raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam //

dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām /
granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām //

śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ /
mohavaivarṇyamūrcchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām //

ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ //

kaphapittāt jvaraḥ stambho tandrānidrāśirorujaḥ /
aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ //

mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam /
āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati //

prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśañca nātiruk /
piṭakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ //

mecakābho 'sitaḥsnigdho malinaḥśophavān guruḥ /
gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno 'vadīryāte //

paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ /
śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam //

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvabhidarpaṇaḥ /
bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan //

visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam /
sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam //

asādhyau kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ //

śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ //