અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.13

અથાતઃ પાણ્ડુશોફવિસર્પનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ ।
તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમ્ ॥

ધમનીલેન સમ્પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવત્સકલાં તનુમ્ ।
શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યાન્તરમાશ્રિતમ્ ॥

ત્વઙ્માંસયોસ્તત્ કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્પૃથગ્વિધાન્ ।
પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્ ॥

યતો ઽતઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ સ રોગઃ તેન ગૌરવમ્ ।
ધાતૂનાં સ્યાચ્ચ શૈથિલ્યમોજસશ્ચ ગુણક્ષયઃ ॥

તતો ઽલ્પરક્તમેદસ્કો નિઃસારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ ।
મૃદ્યમાનૈરિવાઙ્ગૈર્ના દ્રવતા હૃદયેન ચ ॥

શૂનાક્ષિકૂટવદનઃ કોપનઃ ષ્ઠીવનોલ્પવાક્ ।
અન્નદ્વિટ્શિશિરદ્વેષી શીર્ણરોમા હતાનલઃ ॥

સન્નસક્થી જ્વરી શ્વાસી કર્ણક્ષ્વેડી શ્રમી ભ્રમી ।
સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્ ॥

પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ ।
અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવો ઽલ્પવાહ્નિતા ॥

સાદઃ શ્રમો ઽનિલાત્તત્ર ગાત્રરુક્તોદકમ્પનમ્ ।
કૃષ્ણરૂક્ષારુણસિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા ॥

શોફાનાહાસ્યવૈરસ્યવિટ્શોષાઃ પાર્શ્વમૂર્ધરુક્ ।
પિત્તાદ્ધરિતપીતાભસિરાદિત્વં જ્વરસ્તમઃ ॥

તૃટ્સ્વેદમૂર્ચ્છા શીતેચ્છા દૌર્ગન્ધ્યં કટુવક્ત્રતા ।
વર્ચોભેદો ઽમ્લકો દાહઃ કફાચ્છુક્લસિરાદિતા ॥

તન્દ્રા લવણવક્ત્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ ।
કાસશ્છર્દિશ્ચ નિચયાન્મિશ્રલિઙ્ગો ઽતિદુસ્સહઃ ॥

મૃત્ કષાયાનિલં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્ ।
દૂષયિત્વા રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચ ॥

સ્રોતાંસ્યપક્વૈવાપૂર્ય કુર્યાદ્રુધ્વા ચ પૂર્વવત્ ।
પાણ્ડુરોગં તતઃ શૂનનાભિપાદાસ્યમેહનઃ ॥

પુરીષં કૃમિવન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાસૃક્કફં નરઃ ।
યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલામ્ ॥

કોષ્ઠશાખાશ્રયં પિત્તં દગ્ધ્વાસૃઙ્માંસમાવહેત્ ।
હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વઙ્નખવક્ત્રશકૃત્તયા ॥

દાહાવિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ ।
ભવેત્ પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુરોગાદૃતે ઽપિ ચ ॥

ઉપેક્ષયા ચ શોફાઢ્યા સા કૃછ્રા કુમ્ભકામલા ।
હરિતશ્યાવપીતત્વં પાણ્ડુરોગે યદા ભવેત્ ॥

વાતપિત્તાદ્ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષ્વહર્ષો મૃદુજ્વરઃ ।
તન્દ્રાબલાનલભ્રંશો લોઢરં તં હલીમકમ્ ॥

અલસં ચેતિ શંસન્તિ તેષાં પૂર્વમુપદ્રવાઃ ।
શોફપ્રધાનાઃ કથિતાઃ સ એવાતો નિગદ્યતે ॥

પિત્તરક્તકફાન્ વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ ।
નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્ ॥

ઉત્સેધં સંહતં શોફં તમાહુર્નિચયાદતઃ ।
સર્વમ્ હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્ ॥

દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ ।
દ્વિધા વા નિજમાગન્તું સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજં ચ તમ્ ॥

પૃથૂન્નતગ્રથિતતાવિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ ।
સામાન્યહેતુઃ શોફાનાં દોષજાનાં વિશેષતઃ ॥

વ્યાધિકર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રુતમ્ ।
અતિમાત્રમથાન્યસ્ય ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધશીતલમ્ ।
લવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્ ॥

મૃદ્ગ્રામ્યમાંસવલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્ ।
પદાતેર્માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા ॥

શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ ।
વિષૂચ્યલસકચ્છર્દિગર્ભવીસર્પપાણ્ડવઃ ॥

અન્યે ચ મિથ્યોપક્રાન્તાસ્તૈર્દોષા વક્ષસિ સ્થિતાઃ ।
ઊર્ધ્વં શોફમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ ॥

સર્વાઙ્ગાઃ સર્વગતં પ્રત્યઙ્ગેષુ તદાશ્રયાઃ ।
તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ સિરાયામો ઽઙ્ગગૌરવમ્ ॥

વાતાચ્છોફશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણાસિતઃ ।
સઙ્કોચસ્પન્દહર્ષાર્તિતોદભેદપ્રસુપ્તિમાન્ ॥

ક્ષિપ્રોત્થાનશમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્ પીડિતસ્તનુઃ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણમર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્ ॥

ત્વક્ચ સર્ષપલિપ્તેવ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે ।
પીતરક્તાસિતાભાસઃ પિત્તાદાતામ્રરોમકૃત્ ॥

શીઘ્રાનુસારપ્રશમો મધ્યે પ્રાગ્જાયતે તનોઃ ।
સતૃડ્દાહજ્વરસ્વેદદવક્લેદમદભ્રમઃ ॥

શીતાભિલાષી વિડ્ભેદી ગન્ધી સ્પર્શાસહો મૃદુઃ ।
કણ્ડૂમાન્ પાણ્ડુરોમત્વક્કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ ॥

સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિર સ્ત્યાનો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિસાદકૃત્ ।
આક્રાન્તો નોન્નમેત્ કૃચ્છ્રશમજન્મા નિશાબલઃ ॥

સ્રવેન્નાસૃક્ ચિરાત્ પિચ્છાં કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતઃ ।
સ્પર્શોષ્ણકાઙ્ક્ષી ચ કફાદ્યથાસ્વં દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ ॥

સઙ્કરાદ્ધેતુલિઙ્ગાનાં નિચયાન્નિચયાત્મકઃ ।
અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ ॥

હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ ।
રસૈશ્શૂકૈશ્ચસંસ્પર્શાચ્છ્રવયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્ ॥

ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ ॥

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્ ।
દંષ્ટ્રાદન્તનખાપાતાદવિષપ્રાણિનામપિ ॥

વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાત્ ।
વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્ ॥

મૃદુશ્ચલો ઽવલમ્બી ચ શીઘ્રદાહરુજાકરઃ ।
નવો ઽનુપદ્રવઃ શોફઃ સાધ્યો ઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ ॥

સ્યાદ્વિસર્પો ઽભિઘાતાન્તૈર્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ શોફવત્ ।
ત્ર્યધિષ્ઠાનં ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયાત્ ॥

યથોત્તરં ચ દુઃસાધ્યાસ્તત્ર દોષા યથાયથમ્ ।
પ્રકોપણૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ ॥

દેહે શીઘ્રં વિસર્પન્તિ તે ઽન્તરન્તઃસ્થિતા બહિઃ ।
બહિઃસ્થા દ્વિતયે દ્વિસ્થાઃ વિદ્યાત્તત્રાન્તરાશ્રયમ્ ॥

મર્મોપતાપાત્સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્ ।
તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્ ॥

આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિપર્યયાત્ ।
તત્ર વાતાત્ પરીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ ॥

શોફસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયામાર્તિહર્ષવાન્ ।
પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગો ઽતિલોહિતઃ ॥

કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્ ।
સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વે સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ ॥

તે પક્વભિન્નાઃ સ્વં સ્વં ચ બિભ્રતિ વ્રણલક્ષણમ્ ।
વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ ॥

અસ્તિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ ।
કરોતિ સર્વમઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ ॥

યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સ સઃ ।
શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાશુ ચ ચીયતે ॥

અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતઞ્ચ સઃ ।
મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતો ઽતિબલસ્તતઃ ॥

વ્યથેતાઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાં ચ શ્વાસમીરયેત્ ।
હિધ્માં ચ સ ગતો ઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના ॥

ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ ।
ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહશ્રમોદ્ભવામ્ ॥

દુષ્પ્રબોધો ઽશ્નુતે નિદ્રાં સો ઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે ॥

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્વા તં બહુધા કફમ્ ।
રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાવમાંસગમ્ ॥

દૂષયિત્વા ચ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્ ।
ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં રક્તાનાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્ ॥

શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિધ્માવમિભ્રમૈઃ ।
મોહવૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાઙ્ગભઙ્ગાગ્નિસદનૈર્યુતામ્ ॥

ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ ॥

કફપિત્તાત્ જ્વરઃ સ્તમ્ભો તન્દ્રાનિદ્રાશિરોરુજઃ ।
અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપપ્રલાપારોચકભ્રમાઃ ॥

મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદો ઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ ।
આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ ॥

પ્રાયેણામાશયે ગૃહ્ણન્નેકદેશઞ્ચ નાતિરુક્ ।
પિટકૈરવકીર્ણો ઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ ॥

મેચકાભો ઽસિતઃસ્નિગ્ધો મલિનઃશોફવાન્ ગુરુઃ ।
ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નો ઽવદીર્યાતે ॥

પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ ।
શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્ ॥

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈઃ સર્વધાત્વભિદર્પણઃ ।
બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ ॥

વિસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્ ।
સ્ફોટૈઃ શોફજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવલોહિતમ્ ॥

અસાધ્યૌ ક્ષતસર્વોત્થૌ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મકાઃ ॥

શીર્ણસ્નાયુસિરામાંસાઃ પ્રક્લિન્નાઃ શવગન્ધયઃ ॥