Ashtanga Sangraha · Chapter 2.8
athātaḥ prakṛtibheddīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
sapta prakṛtayo doṣaiḥ pṛthak saṃsargeṇa sāmyena ca bhavanti /
tatra śukrārtavagarbhāśayakāleṣu mātuścāhāravihārayoreko 'neko vā yo doṣo bhavatyādhikyena tenāmaraṇādviṣavalyāmivotpadyamānasya kṛmerviṣeṇa saviṣakṛmeriva vṛścikāderāśīviṣasyeva vā svaviṣeṇa prakṛtirjāyate //
tasmāttanmayatayā śukrārtavayordehasya bhāvitatvāt prākṛtatvācca tāvatā tena doṣeṇa na vihanyate /
tadguṇaireva cāsyaśarīramupaskriyate /
tataśca tadguṇapratipakṣaiḥ sahasā na bādhyate /
tasyāṃ tvavasthāyāṃ vikṛtimati doṣe ulbaṇenaiva garbhaḥ sambhavati /
sambhava eva vipadyate /
vikṛto vā bhavati //
tathā ca kecidāhuḥ /
dvividhā vātādayaḥ prākṛtā vaikṛtāśca /
tatra prākṛtāḥ saptavidhāyāḥ prakṛterhetubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ /
te śarīradhāraṇāddhātusaṃjñāḥ /
doṣākhyānāṃ vikṛtānāṃ bījabhūtāḥ /
mumūrṣoḥ svarūpāccalanti /
sarveṣvapi ca dehe sannihiteṣu prakṛtāvulbaṇena vyapadeśaḥ //
vaikṛtāstu garbhādabhinissṛtasyāhārarasasya malāḥ sambhavanti /
prākṛteṣvavarohanti /
te kālādivaśena svapnamāṇavṛddhikṣayayogāddehamanugṛhṇanti dūṣayanti ca /
tadvadojo 'pi paraṃ hṛdayasthamaṣṭabindupramāṇamādhāraḥ prāsṛtikasya rasātmakasyaujasaḥ kṣayavṛddhibhājaḥ //
atha svadoṣaguṇānurodhādvātaprakṛtistanurūkṣastabdhālpāṅgadantanakharomanetrasvaraḥ śītadviḍudvaddhapiṇḍikaḥ saśabdasandhigāmī śīghrārambhakṣobhagrahaṇavismaraṇaścaladhṛtimatigatidṛṣṭisvabhāvasauhārdasteno 'nāryo matsaryajitendriyaḥ priyagāndharvetihāsahāsavilāsakalahamṛgayodyānayātraḥ snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇānnapānakāṅkṣopaśayaśca bhavati //
api ca /
alpavittabalajīvitanidraḥ kṣāmavāgdhamanisantatagātraḥ /
durbhago 'tibahubhugbahubhāṣī nāstikaḥ sphuṭitakeśakarāṅghriḥ //
kiñcidunmiṣitadurmukhasuptastrasyati krathati khādati dantān /
śuṣkarūkṣaviṣamāsu saritsu vyomni śaulaśikhareṣu ca yāti //
pittaprakṛtiruṣṇagauragātrastāmranakhanayanajihvauṣṭhapāṇipādatalaḥ śithilasandhibandhamāṃsaḥ karabhakapilaviralamṛdukeśaromā madhyabalāyuralpaśukravyavāyāpatyaḥ śūro 'bhimānī śīghravalīkhalatipalitapipluvyaṅgakṣutpipāso medhāvī durbhagaḥ svādutiktakaṣāyaśītābhilāṣopaśayaśca bhavati //
api ca /
dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ /
vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi //
gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhirbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ /
suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca //
kaphaprakṛtistu dūrvendīvaraśarakāṇḍānyatamavarṇaḥ samasuvibhaktasnigdhasthirasukumāraśliṣṭamāṃsasandhibandhaḥ paripūrṇacārugātro mahālalāṭorubāhurvyaktasitāsitaprasannāyataviśālapakṣmalākṣaḥ siṃhamṛdaṅgaghanaghoṣaḥ kṣutpipāsoṣṇasahiṣṇurbahvojobalaśukravyavāyāpatyaściraśoṣamālyānulepano dṛḍhapracchannavairaḥ peśalaḥ satyavādī smṛtimān dhṛtimānalolupo bālye 'pyarodanaḥ kaṭutiktakaṣāyoṣṇarūkṣecchopaśayaśca bhavati //
api ca /
alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ /
śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvānāryo nidrālurdīrdhasūtraḥ kṛtajñaḥ //
ṛjurvipaścitsubhagaḥ salajjo bhakto gurūṇāṃ dṛḍhasauhṛdayyaḥ /
svapne sapadmān savihaṅgamālāṃstoyāśayān paśyati toyadāṃśca //
ubhayalakṣaṇasaṅkare tu saṃsargaprakṛtiḥ /
sarvaguṇasamuditaḥ samadoṣaprakṛtiḥ /
tatrādyāstrayo nityāturāḥ doṣānuśayitaprakṛtitvāt /
viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ /
teṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ /
tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena tānupācaret /
samasarvarasena sātmyenāntyaṃ yathartuvihitena ca //
doṣavacca guṇairapi sattvādibhiḥ sapta prakṛtayo bhavanti /
tāstadabhinirvṛttaireva yathoktaiḥ śaucādibhirjānīyāt //
tathā punaḥ sapta prakṛtayo jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāḥ /
dṛśyante hi puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ //
sattvādīnāṃ ca taratamayogāccharīraviśeṣebhyaścānyonyānuvidhāyitvācca bhedāśrayamasaṅkhyeyaṃ bhavati /
śarīramapi sattvādīnanurudhyate /
sattvādayo 'pi śarīram //
sattvādyasaṅkhyabhedāveśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati /
tadāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate /
tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ puruṣasyānvavekṣeta //
vayastrividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddhaṃ ca /
tatrāṣoḍaśādvarṣādbālam /
ā ṣaṣṭermadhyam /
tato vṛddham /
teṣvapi stanyāhārobhayavṛttyā bālaṃ trividham /
tasmin dehapramāṇavṛddhiḥ śleṣmodrekaśca /
tena bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni bhavanti //
madhyamapi trividhaṃ yauvanaṃ sampūrṇatvamaparihāniśca /
tasmin pittodrekaḥ /
tena dīptāgnitā prajñādhikyaparipākau vyavasāyaśca /
tatrātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvamataḥ paramaparihāniḥ //
vṛddhaṃ tu śaśvat kṣīyamāṇadhātvindriyādiguṇaṃ valīkhalatikāsaścasāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ bhavanamivābhivṛṣṭamavasīdati /
tasminmārutodrekaḥ tena ślathasāramāṃsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vepathuḥ kāsaḥ śvāsaḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca //
anye punarāhaḥ /
bālyaṃ vṛddhiḥ prabhā medhāṃ tvakśukrākṣiśnutīndriyam /
daśakeṣu kramādvyeti manassarvendriyāṇi ca //
evaṃ varṣatamāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle /
santi punaḥ karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ /
teṣāṃ yathoktaiḥ prakṛtiviśeṣairāyuṣaḥ pramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet //
api ca /
varṣaṃ varṣaṃ kṣayaṃ yāti nṛṇāṃ yāte śate śate /
āyuṣo 'puṇyabāhulyādyadā yanmānamiṣyate //
balamapi trividhaṃ bhavati /
sahajaṃ kālakṛtaṃ yuktikṛtaṃ ca /
tatra sahajaṃ dehasattvayoḥ prākṛtam /
kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca /
yuktikṛtaṃ punarāhāravihārotthamūrjaskarayogajaṃ ca /
tadvṛddhikarāstvime ca bhāvā bhavanti /
tadyathā /
balavatpuruṣe deśe janma tadvidhe ca kāle sukhaśca kālayogo bījakṣetraguṇaśarīrāhārasattvasampattayaḥ svamāvo yauvanaṃ vyāyāmo harṣaśca //
tathā sārāṇyaṣṭau tvagraktamāṃsamedo 'sthimajjaśukrasatvātmakānyuttarottaravarāṇi balamānajñānārthamupadiśyannte /
api ca /
na muhyeddehamātradarśanādeva bhiṣagayamupacayena māhāśarīratvādvā balavānayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādvālpabala iti /
taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ gajasiṃhe //
tatra sarvaiḥ sārairupeto bhavatyatibalaḥ paramagauravayuktaḥ kleśakṣamaḥ sarvārambheṣvātmani pratyāśāvān kalyāṇābhiniveśī sthiraśarīraḥ susamāhitagatiḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvaraḥ sukhaiśvaryavittopabhoga sammānabhāṅmandajarāmayaḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyo dīrghāyuśca /
tadviparītastvasāraḥ /
madhyo madhyaguṇaḥ //
pramāṇaṃ punaḥ svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate tisro 'nyāḥ krameṇottarottaraṃ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā /
caturaṅgulāyatāḥ pṛthak prapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅgulavistṛtāścaturdaśaivāyāmena pādaścaturdaśaiva pariṇāhena /
tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca /
caturaṅgulotsedhaḥ pādaḥ /
aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ūruśca /
caturaṅgulaṃ jānu /
triṃśadaṅgulapariṇāha ūruḥ /
ṣaḍāyāmena //
muṣkkameḍhrāvaṣṭapañcapariṇāhau /
ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā /
daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ /
dvādaśāṅgulamudaram /
daśavistāre dvādaśāyāme pārśve /
dvādaśotsedhaṃ trikam /
aṣṭādaśotsedhaṃ pṛṣṭham /
dvādaśakaṃ stanāntaram /
dvyaṅgulaṃ stanaparyantam /
caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ /
dvyaṅgulaṃ hṛdayam /
aṣṭakau skandhe kakṣe ca /
ṣaṭkāvaṃsau /
ṣoḍaśakau prabāhū /
pañcadaśakau prapāṇī /
dvādaśāṅgulau pāṇī /
tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ /
tato 'rdhāṅgulahīne pradeśinyanāmike /
sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭhau /
caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā /
dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam //
pañcāṅgulamāsyam /
caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭyantarakarṇalalāṭam /
tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā /
dvyaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram /
tatra śuklāttṛtīyāṃśaṃ kṛṣṇam /
kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ /
ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ śira iti /
sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ /
tadāyāmavistārasamaṃ samamucyate /
tatra yathoktaparimāṇamiṣṭamaniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā /
tathā hrasvadīrghagaurakṛṣṇaromāromasthūlakṛśaṃ ceti //
iṣṭaṃ punarmahāśarīradarśanavadanahanustanāgrapṛṣṭhasvaramupacitorusthikkaṭīvakṣogrīvātālukamubhayaguṇapāṇipādacibukakarṇalalāṭam /
sūkṣmāsthidantanakhāṅguliparvakeśam /
dīrghāṅgulisakthibāhūcchvāsekṣitanetrajihvam /
vistīrṇāsyādharauṣṭhajihvālalāṭakarṇapaṭhivakṣo 'lpameḍhragrīvākeśam /
snigdhatvakkacakarajanayanasvanam /
sthirendriyatvaṅnakhakeśapārśvam /
gambhīranābhisandhisvaram /
gūḍhajatrupṛṣṭhavaṃśadantamūlam /
raktatālvoṣṭhanakhanetrāntamātāmrajihvāhastapādatalam /
kṛṣṇakeśabhrūnetrapakṣmatārakam /
śuklaśuklamaṇḍaladaśanacaritamunnatacittarakandhalalāṭodaramukhanakhapādam /
nīcairbaddhakarṇastananāsāgracaṅkramaṇam /
ghanaskandhakandharādantāṅgulitvaksauhārdam /
tanunakhamadhyajihvam /
vṛttasphiggrīvānakham /
samapṛṣṭhadantalalāṭekṣitam /
tathānupūrvavṛttāvūrū /
dakṣiṇāvartanābhiḥ /
prakṛṣṭāntaraustanau bhruvau ca /
kūrmākṛtayo nakhāḥ pādau ca /
rjvāsyaṃ nāsāvaṃśaśca /
anulbaṇe hanū veṣaśca /
ślakṣṇaṃ tālu jihvā ca /
nātisthūlakṛśāvoṣṭhau dehabandhaśca /
saspandaṃ hṛdayaṃ śaṅkhau manye ca /
soṣmatālupādodaraṃ niśvāsaśca /
pṛṣṭhato 'vanatau romaśau ca karṇau /
īṣatpralambinyau bhruvau valinaṃ suśliṣṭasandhyardhacandrākṛtilalāṭamātapatropamaṃ śiraḥ /
naikamūlā mṛdavaḥ keśāḥ dṛḍhaṃ gūḍhaṃ sirāsthisandhi /
prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni /
hasitaruditāni ca ceṣṭitāni /
tathā snātānuliptamadhaḥprasṛtānupūrvyā śuṣyadiṣṭaṃ śarīramiti bhavati cātra //
uttarottarasukṣetraṃ garbhīdbhavati nīrujam /
āyāmajñānavijñānervardhamānaṃ śanaiśśubham //
iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam /
āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ //
anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate /
satvavāṃstabhyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ //
dānaśīladayāsatyabrahmacaryakṛtajñatāḥ /
rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvṛddhikṛdgaṇaḥ //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0