Ashtanga Sangraha · Chapter 2.9

athāto vikṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

svasthānāmāturāṇāṃ vā puruṣāṇāṃ dehāntarābhilāṣiṇāmauṣadhaviṣayamatītāḥ sakalaśarīravyāpino doṣā ghanā ghanā iva varṣamāyuṣaḥ kṣayaṃ sūcayanto 'kasmātsvabhāvaviparyāsaṃ janayanti /
tatsamāsato riṣṭamityāhuḥ //

tatra gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ / tadbhedāśca padmagaurādayaḥ /
nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ /
tatra prakṛtivikṛtivarṇau yugapadaṅge 'ṅgaikadeśe vā maraṇāya /
etena glānyupacayaśokaharṣaraukṣyasnehādayastathā prakṛtibhedīyoktānāṃ mahadupacayasūkṣmadīrghāṇāṃ sarveṣāṃ ca doṣādibhāgena pratiniyatānāṃ bhāvānāmnimittato 'nyathātvamuktaṃ bhavati //

chāyāstu śarīre pañca /
tatra khādamalakhaṅgākāśanīlanirmalā sasnehā saprabheva /
vātāt pāṃsubhasmarūkṣā rajo 'ruṇā śyāvā niṣprabhā svedamalagandhiḥ /
tejaso hutahutāśanavidyuttaptatapanīyaraktā dṛṣṭisukhā /
ambhaso vaiḍūryendranīlavimalā ghanā susnigdhā /
bhuvo rucirābhā ghanā sthirā snigdhā śuddhā śyāmā śvetā ca /
tāsāṃ vāyavyā vināśāya kleśāya cātimahate /
śeṣāstu sukhodayāḥ //

sapta prabhā raktā pītā pāṇḍurā sitāsitā śyāvā haritā ca /
tāḥ snigdhā vikāsinyo 'malāḥ śubhāḥ /
viparītāstvaśubhāḥ //

tayorviśeṣāḥ /
chāyāvarṇamākrāmatyāsannā ca lakṣyate pañcabhūtātmikā ca /
prabhā tu varṇaṃ prakāśayati viprakṛṣṭāllakṣyate tejaḥprabhavaiva ca //

yasya dṛṣṭau praticchāyāmayī kumārikā na dṛśyate sa parāsuḥ //

yasyātapādarśādiṣvakasmāt praticchāyā chinnā bhinnā hīnādhikākulā naṣṭā jihmā 'nyathā vā vikṛtā vā dṛśyate /
yasya lalāṭaṃ na svidyati yasya keśaromāṇyanabhyaktānyabhyaktavad dṛśyante /
nayane cātipraviṣṭe nirgate vistṛte saṅkṣipte saṅkṣiptabhruṇī vinatabhruṇī jihmo viṣame vibhrāntadarśane hīnadarśane nakulābhe kapotābhe alātavarṇe nīlādivikṛtavarṇe aticale stabdhasraste prasrute atyunmiṣite atinimiṣite lulitapakṣmaṇī vā /
nāsikā vātivivṛtātisaṃvṛtā kuṭilā sphuṭitā piṭakācitā śuṣkā vā sa gatāyuḥ //

yasyādhodharauṣṭho yātyuttarauṣṭhaścordhvamubhau vā pakvajambūnīlau /
dantā vātirūkṣāstāmrāḥ śyāmāḥ paṅkitāḥ puṣpitāḥ saśarkarā vā sahasā vā patanti /
jihvā vā jihmāstabdhā suptāvaliptā gurvī śyāvā śūnā śuṣkā visarpiṇī kaṇṭakāciteva vā /
yasya gaṇḍalalāṭahanubandhāni sthānāccyutānīva srastāni /
yasya na dhatte śiraḥ śirodharāṃ pṛṣṭhaṃ vā svabhāram /
hanū vā vṛṣaṇāvato viparyayo vā /
yasya mūtramatyuṣṇam /
yasya viṣadoṣādvinā svebhyaḥ saromakūpebhyo raktaṃ pravartate /
yasyānimittamaṅgānyatilaghūnyatigurūṇi vā syuḥ samumūrṣuḥ //

yasyaiko 'neko vā svaro gadgado vyaktaḥ kṣāmo dīno vā sahasā lakṣyate /
yo vā vivakṣurmuhyati /
yasyā vā vadato bhṛśamūrdhvamuro rujati /
yasyocchvāso 'tidīrgho 'tihrasvaḥ pūtigandhiḥ sugandhirvā /
yasyāṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ /
yasyānyo 'nyo 'pi kṣutagatamūtraṇādiṣu svabhāvātītaḥ śabdaḥ /
yasyeṣṭo 'niṣṭo vā mālyaphalacandanakuṇapādigandho dehamukhamalavraṇavastrādiṣu /
yasya śarīraṃ vairasyātsaurasyādvātyarthaṃ yūkāmakṣikādayastyajanti bhajanti vā /
yasya satatoṣmasvaṅgāvayaveṣu śautyaṃ śīteṣu vā kumudotpalānukāryatiśaityamatisvedo 'tistambho vigatamāṃsaśoṇiteṣviva ca sraṃsaḥ /
yasya ca yogotiyogo vā śarīre yugapanmahābhūtānāṃ dṛśyate /
sarve te kālapakvā iti /
bhavati cātra //

yasyāpūrvāssirālekhā bālendvākṛtayo 'pi vā /
lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati //

padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ /
plavate plavamānasya ṣaṇmāsaṃ tasya jīvitam //

haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ /
so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute //

yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe 'pi vā /
sasnehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam //

mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ /
mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrātrirātrādāturasya tu //

yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam /
ārdreṣu sarvagātreṣu so 'rdhamāsaṃ na jīvati //

urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā /
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ //

mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ cāpsu nimajjati /
niṣṭhyūtaṃ bahurvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati //

svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ vā balavarṇayoḥ /
rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet //

apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ /
śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet //

ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam /
śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet //

yo jātaśītapiṭakaḥ śītāṅgo vā vidahyate /
uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ //

yasya rajjurivacchāyā kaṇṭhe saktopalakṣyate /
avaśyaṃ kṛṣyate jantuḥ so 'cirādyamakiṅkaraiḥ //