અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.8

અથાતઃ પ્રકૃતિભેદ્દીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સપ્ત પ્રકૃતયો દોષૈઃ પૃથક્ સંસર્ગેણ સામ્યેન ચ ભવન્તિ ।
તત્ર શુક્રાર્તવગર્ભાશયકાલેષુ માતુશ્ચાહારવિહારયોરેકો ઽનેકો વા યો દોષો ભવત્યાધિક્યેન તેનામરણાદ્વિષવલ્યામિવોત્પદ્યમાનસ્ય કૃમેર્વિષેણ સવિષકૃમેરિવ વૃશ્ચિકાદેરાશીવિષસ્યેવ વા સ્વવિષેણ પ્રકૃતિર્જાયતે ॥

તસ્માત્તન્મયતયા શુક્રાર્તવયોર્દેહસ્ય ભાવિતત્વાત્ પ્રાકૃતત્વાચ્ચ તાવતા તેન દોષેણ ન વિહન્યતે ।
તદ્ગુણૈરેવ ચાસ્યશરીરમુપસ્ક્રિયતે ।
તતશ્ચ તદ્ગુણપ્રતિપક્ષૈઃ સહસા ન બાધ્યતે ।
તસ્યાં ત્વવસ્થાયાં વિકૃતિમતિ દોષે ઉલ્બણેનૈવ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ ।
સમ્ભવ એવ વિપદ્યતે ।
વિકૃતો વા ભવતિ ॥

તથા ચ કેચિદાહુઃ ।
દ્વિવિધા વાતાદયઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચ ।
તત્ર પ્રાકૃતાઃ સપ્તવિધાયાઃ પ્રકૃતેર્હેતુભૂતાઃ શરીરૈકજન્માનઃ ।
તે શરીરધારણાદ્ધાતુસંજ્ઞાઃ ।
દોષાખ્યાનાં વિકૃતાનાં બીજભૂતાઃ ।
મુમૂર્ષોઃ સ્વરૂપાચ્ચલન્તિ ।
સર્વેષ્વપિ ચ દેહે સન્નિહિતેષુ પ્રકૃતાવુલ્બણેન વ્યપદેશઃ ॥

વૈકૃતાસ્તુ ગર્ભાદભિનિસ્સૃતસ્યાહારરસસ્ય મલાઃ સમ્ભવન્તિ ।
પ્રાકૃતેષ્વવરોહન્તિ ।
તે કાલાદિવશેન સ્વપ્નમાણવૃદ્ધિક્ષયયોગાદ્દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દૂષયન્તિ ચ ।
તદ્વદોજો ઽપિ પરં હૃદયસ્થમષ્ટબિન્દુપ્રમાણમાધારઃ પ્રાસૃતિકસ્ય રસાત્મકસ્યૌજસઃ ક્ષયવૃદ્ધિભાજઃ ॥

અથ સ્વદોષગુણાનુરોધાદ્વાતપ્રકૃતિસ્તનુરૂક્ષસ્તબ્ધાલ્પાઙ્ગદન્તનખરોમનેત્રસ્વરઃ શીતદ્વિડુદ્વદ્ધપિણ્ડિકઃ સશબ્દસન્ધિગામી શીઘ્રારમ્ભક્ષોભગ્રહણવિસ્મરણશ્ચલધૃતિમતિગતિદૃષ્ટિસ્વભાવસૌહાર્દસ્તેનો ઽનાર્યો મત્સર્યજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયગાન્ધર્વેતિહાસહાસવિલાસકલહમૃગયોદ્યાનયાત્રઃ સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરામ્લલવણાન્નપાનકાઙ્ક્ષોપશયશ્ચ ભવતિ ॥

અપિ ચ ।
અલ્પવિત્તબલજીવિતનિદ્રઃ ક્ષામવાગ્ધમનિસન્તતગાત્રઃ ।
દુર્ભગો ઽતિબહુભુગ્બહુભાષી નાસ્તિકઃ સ્ફુટિતકેશકરાઙ્ઘ્રિઃ ॥

કિઞ્ચિદુન્મિષિતદુર્મુખસુપ્તસ્ત્રસ્યતિ ક્રથતિ ખાદતિ દન્તાન્ ।
શુષ્કરૂક્ષવિષમાસુ સરિત્સુ વ્યોમ્નિ શૌલશિખરેષુ ચ યાતિ ॥

પિત્તપ્રકૃતિરુષ્ણગૌરગાત્રસ્તામ્રનખનયનજિહ્વૌષ્ઠપાણિપાદતલઃ શિથિલસન્ધિબન્ધમાંસઃ કરભકપિલવિરલમૃદુકેશરોમા મધ્યબલાયુરલ્પશુક્રવ્યવાયાપત્યઃ શૂરો ઽભિમાની શીઘ્રવલીખલતિપલિતપિપ્લુવ્યઙ્ગક્ષુત્પિપાસો મેધાવી દુર્ભગઃ સ્વાદુતિક્તકષાયશીતાભિલાષોપશયશ્ચ ભવતિ ॥

અપિ ચ ।
દયિતમાલ્યવિલેપનમણ્ડનઃ સુચરિતઃ શુચિરાશ્રિતવત્સલઃ ।
વિભવસાહસબુદ્ધિબલાન્વિતો ભવતિ ભીષુ ગતિર્દ્વિષતામપિ ॥

ઘર્મદ્વેષી સ્વેદનઃ પૂતિગન્ધિર્ભૂર્યુચ્ચારક્રોધપાનાશનેર્ષ્યઃ ।
સુપ્તઃ પશ્યેત્ કર્ણિકારાન્ પલાશાન્ દિગ્દાહોલ્કાવિદ્યુદર્કાનલાંશ્ચ ॥

કફપ્રકૃતિસ્તુ દૂર્વેન્દીવરશરકાણ્ડાન્યતમવર્ણઃ સમસુવિભક્તસ્નિગ્ધસ્થિરસુકુમારશ્લિષ્ટમાંસસન્ધિબન્ધઃ પરિપૂર્ણચારુગાત્રો મહાલલાટોરુબાહુર્વ્યક્તસિતાસિતપ્રસન્નાયતવિશાલપક્ષ્મલાક્ષઃ સિંહમૃદઙ્ગઘનઘોષઃ ક્ષુત્પિપાસોષ્ણસહિષ્ણુર્બહ્વોજોબલશુક્રવ્યવાયાપત્યશ્ચિરશોષમાલ્યાનુલેપનો દૃઢપ્રચ્છન્નવૈરઃ પેશલઃ સત્યવાદી સ્મૃતિમાન્ ધૃતિમાનલોલુપો બાલ્યે ઽપ્યરોદનઃ કટુતિક્તકષાયોષ્ણરૂક્ષેચ્છોપશયશ્ચ ભવતિ ॥

અપિ ચ ।
અલ્પવ્યાહારક્રોધપાનાશનેહઃ પ્રાજ્યાયુર્વિત્તો દીર્ઘદર્શી વદાન્યઃ ।
શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલલક્ષઃ ક્ષમાવાનાર્યો નિદ્રાલુર્દીર્ધસૂત્રઃ કૃતજ્ઞઃ ॥

ઋજુર્વિપશ્ચિત્સુભગઃ સલજ્જો ભક્તો ગુરૂણાં દૃઢસૌહૃદય્યઃ ।
સ્વપ્ને સપદ્માન્ સવિહઙ્ગમાલાંસ્તોયાશયાન્ પશ્યતિ તોયદાંશ્ચ ॥

ઉભયલક્ષણસઙ્કરે તુ સંસર્ગપ્રકૃતિઃ ।
સર્વગુણસમુદિતઃ સમદોષપ્રકૃતિઃ ।
તત્રાદ્યાસ્ત્રયો નિત્યાતુરાઃ દોષાનુશયિતપ્રકૃતિત્વાત્ ।
વિશેષતશ્ચ દ્વન્દ્વપ્રકૃતયઃ ।
તેષુ હિ ગુણમિશ્રવિકારકારિષુ ક્ષુત્પિપાસાદિષ્વિવારોગ્યવ્યપદેશઃ ।
તસ્માદ્વિપરીતગુણેન વિધિના દોષોપક્રમણીયોક્તેન તાનુપાચરેત્ ।
સમસર્વરસેન સાત્મ્યેનાન્ત્યં યથર્તુવિહિતેન ચ ॥

દોષવચ્ચ ગુણૈરપિ સત્ત્વાદિભિઃ સપ્ત પ્રકૃતયો ભવન્તિ ।
તાસ્તદભિનિર્વૃત્તૈરેવ યથોક્તૈઃ શૌચાદિભિર્જાનીયાત્ ॥

તથા પુનઃ સપ્ત પ્રકૃતયો જાતિકુલદેશકાલવયોબલપ્રત્યાત્મસંશ્રયાઃ ।
દૃશ્યન્તે હિ પુરુષાણાં જાત્યાદિનિયતાસ્તે તે ભાવવિશેષાઃ ॥

સત્ત્વાદીનાં ચ તરતમયોગાચ્છરીરવિશેષેભ્યશ્ચાન્યોન્યાનુવિધાયિત્વાચ્ચ ભેદાશ્રયમસઙ્ખ્યેયં ભવતિ ।
શરીરમપિ સત્ત્વાદીનનુરુધ્યતે ।
સત્ત્વાદયો ઽપિ શરીરમ્ ॥

સત્ત્વાદ્યસઙ્ખ્યભેદાવેશાચ્ચ રૂપસ્વરચરિતાનુકરણમપ્યનૂકશબ્દવાચ્યમસઙ્ખ્યભેદં ભવતિ ।
તદાવેશસ્ત્વનન્તરજન્માભ્યાસવાસનયા જન્યતે ।
તસ્માદ્દેવમાનુષતિર્યક્પ્રેતનારકાણાં તત્તદ્વિશેષાણાં ચ યથાયથમેવાનૂકં પુરુષસ્યાન્વવેક્ષેત ॥

વયસ્ત્રિવિધં બાલં મધ્યં વૃદ્ધં ચ ।
તત્રાષોડશાદ્વર્ષાદ્બાલમ્ ।
આ ષષ્ટેર્મધ્યમ્ ।
તતો વૃદ્ધમ્ ।
તેષ્વપિ સ્તન્યાહારોભયવૃત્ત્યા બાલં ત્રિવિધમ્ ।
તસ્મિન્ દેહપ્રમાણવૃદ્ધિઃ શ્લેષ્મોદ્રેકશ્ચ ।
તેન બાલસ્ય સ્નેહમાર્દવસૌકુમાર્યાલ્પક્રોધત્વસૌભાગ્યાનિ ભવન્તિ ॥

મધ્યમપિ ત્રિવિધં યૌવનં સમ્પૂર્ણત્વમપરિહાનિશ્ચ ।
તસ્મિન્ પિત્તોદ્રેકઃ ।
તેન દીપ્તાગ્નિતા પ્રજ્ઞાધિક્યપરિપાકૌ વ્યવસાયશ્ચ ।
તત્રાત્રિંશતો યૌવનમાચત્વારિંશતઃ સર્વધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યપૌરુષસ્મરણવચનવિજ્ઞાનપ્રશ્રયગુણસમ્પૂર્ણત્વમતઃ પરમપરિહાનિઃ ॥

વૃદ્ધં તુ શશ્વત્ ક્ષીયમાણધાત્વિન્દ્રિયાદિગુણં વલીખલતિકાસશ્ચસાગ્નિસાદાદિભિરભિભૂયમાનં જીર્ણં ભવનમિવાભિવૃષ્ટમવસીદતિ ।
તસ્મિન્મારુતોદ્રેકઃ તેન શ્લથસારમાંસસન્ધ્યસ્થિતા ત્વક્પારુષ્યમવનામઃ કાયસ્ય વેપથુઃ કાસઃ શ્વાસઃ શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકોદીરણં ધાતુક્ષયશ્ચ ॥

અન્યે પુનરાહઃ ।
બાલ્યં વૃદ્ધિઃ પ્રભા મેધાં ત્વક્શુક્રાક્ષિશ્નુતીન્દ્રિયમ્ ।
દશકેષુ ક્રમાદ્વ્યેતિ મનસ્સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

એવં વર્ષતમાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે ।
સન્તિ પુનઃ કર્મવિશેષાદૂનાધિકવર્ષશતજીવિનો મનુષ્યાઃ ।
તેષાં યથોક્તૈઃ પ્રકૃતિવિશેષૈરાયુષઃ પ્રમાણમુપલભ્ય વયસ્ત્રિધા વિભજેત્ ॥

અપિ ચ ।
વર્ષં વર્ષં ક્ષયં યાતિ નૃણાં યાતે શતે શતે ।
આયુષો ઽપુણ્યબાહુલ્યાદ્યદા યન્માનમિષ્યતે ॥

બલમપિ ત્રિવિધં ભવતિ ।
સહજં કાલકૃતં યુક્તિકૃતં ચ ।
તત્ર સહજં દેહસત્ત્વયોઃ પ્રાકૃતમ્ ।
કાલકૃતમૃતુવિભાગજં વયઃકૃતં ચ ।
યુક્તિકૃતં પુનરાહારવિહારોત્થમૂર્જસ્કરયોગજં ચ ।
તદ્વૃદ્ધિકરાસ્ત્વિમે ચ ભાવા ભવન્તિ ।
તદ્યથા ।
બલવત્પુરુષે દેશે જન્મ તદ્વિધે ચ કાલે સુખશ્ચ કાલયોગો બીજક્ષેત્રગુણશરીરાહારસત્ત્વસમ્પત્તયઃ સ્વમાવો યૌવનં વ્યાયામો હર્ષશ્ચ ॥

તથા સારાણ્યષ્ટૌ ત્વગ્રક્તમાંસમેદો ઽસ્થિમજ્જશુક્રસત્વાત્મકાન્યુત્તરોત્તરવરાણિ બલમાનજ્ઞાનાર્થમુપદિશ્યન્ન્તે ।
અપિ ચ ।
ન મુહ્યેદ્દેહમાત્રદર્શનાદેવ ભિષગયમુપચયેન માહાશરીરત્વાદ્વા બલવાનયં કૃશત્વાદલ્પશરીરત્વાદ્વાલ્પબલ ઇતિ ।
તચ્ચોભયમપ્યન્યથા દૃષ્ટં ગજસિંહે ॥

તત્ર સર્વૈઃ સારૈરુપેતો ભવત્યતિબલઃ પરમગૌરવયુક્તઃ ક્લેશક્ષમઃ સર્વારમ્ભેષ્વાત્મનિ પ્રત્યાશાવાન્ કલ્યાણાભિનિવેશી સ્થિરશરીરઃ સુસમાહિતગતિઃ સાનુનાદસ્નિગ્ધગમ્ભીરમહાસ્વરઃ સુખૈશ્વર્યવિત્તોપભોગ સમ્માનભાઙ્મન્દજરામયઃ પ્રાયસ્તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યો દીર્ઘાયુશ્ચ ।
તદ્વિપરીતસ્ત્વસારઃ ।
મધ્યો મધ્યગુણઃ ॥

પ્રમાણં પુનઃ સ્વાઙ્ગુલૈઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યૌ દ્વ્યઙ્ગુલાયતે તિસ્રો ઽન્યાઃ ક્રમેણોત્તરોત્તરં પઞ્ચમભાગહીનાસ્તન્નખહીના વા ।
ચતુરઙ્ગુલાયતાઃ પૃથક્ પ્રપદપાદતલપાર્ષ્ણયઃ ષટ્પઞ્ચચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાશ્ચતુર્દશૈવાયામેન પાદશ્ચતુર્દશૈવ પરિણાહેન ।
તથા ગુલ્ફૌ જઙ્ઘામધ્યં ચ ।
ચતુરઙ્ગુલોત્સેધઃ પાદઃ ।
અષ્ટાદશાયામા જઙ્ઘા ઊરુશ્ચ ।
ચતુરઙ્ગુલં જાનુ ।
ત્રિંશદઙ્ગુલપરિણાહ ઊરુઃ ।
ષડાયામેન ॥

મુષ્ક્કમેઢ્રાવષ્ટપઞ્ચપરિણાહૌ ।
ષોડશવિસ્તારા કટી પઞ્ચાશત્પરિણાહા ।
દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિરઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલમુદરમ્ ।
દશવિસ્તારે દ્વાદશાયામે પાર્શ્વે ।
દ્વાદશોત્સેધં ત્રિકમ્ ।
અષ્ટાદશોત્સેધં પૃષ્ઠમ્ ।
દ્વાદશકં સ્તનાન્તરમ્ ।
દ્વ્યઙ્ગુલં સ્તનપર્યન્તમ્ ।
ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિશાલં દ્વાદશોત્સેધમુરઃ ।
દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમ્ ।
અષ્ટકૌ સ્કન્ધે કક્ષે ચ ।
ષટ્કાવંસૌ ।
ષોડશકૌ પ્રબાહૂ ।
પઞ્ચદશકૌ પ્રપાણી ।
દ્વાદશાઙ્ગુલૌ પાણી ।
તત્રાપિ પઞ્ચાઙ્ગુલા મધ્યમાઙ્ગુલિઃ ।
તતો ઽર્ધાઙ્ગુલહીને પ્રદેશિન્યનામિકે ।
સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલૌ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠૌ ।
ચતુરઙ્ગુલોત્સેધા દ્વાવિંશતિપરિણાહા શિરોધરા ।
દ્વાદશોત્સેધં ચતુર્વિંશતિપરિણાહમાનનમ્ ॥

પઞ્ચાઙ્ગુલમાસ્યમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલં પૃથક્ ચિબુકૌષ્ઠનાસાદૃષ્ટ્યન્તરકર્ણલલાટમ્ ।
ત્રિભાગાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્યાદા ।
દ્વ્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તૃતં નેત્રમ્ ।
તત્ર શુક્લાત્તૃતીયાંશં કૃષ્ણમ્ ।
કૃષ્ણાન્નવમાંશા મસૂરદલમાત્રા દૃષ્ટિઃ ।
ષડઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશત્પરિણાહં શિર ઇતિ ।
સર્વં પુનઃ શરીરમઙ્ગુલાનિ ચતુરશીતિઃ ।
તદાયામવિસ્તારસમં સમમુચ્યતે ।
તત્ર યથોક્તપરિમાણમિષ્ટમનિષ્ટં હીનમધિકં વા ।
તથા હ્રસ્વદીર્ઘગૌરકૃષ્ણરોમારોમસ્થૂલકૃશં ચેતિ ॥

ઇષ્ટં પુનર્મહાશરીરદર્શનવદનહનુસ્તનાગ્રપૃષ્ઠસ્વરમુપચિતોરુસ્થિક્કટીવક્ષોગ્રીવાતાલુકમુભયગુણપાણિપાદચિબુકકર્ણલલાટમ્ ।
સૂક્ષ્માસ્થિદન્તનખાઙ્ગુલિપર્વકેશમ્ ।
દીર્ઘાઙ્ગુલિસક્થિબાહૂચ્છ્વાસેક્ષિતનેત્રજિહ્વમ્ ।
વિસ્તીર્ણાસ્યાધરૌષ્ઠજિહ્વાલલાટકર્ણપઠિવક્ષો ઽલ્પમેઢ્રગ્રીવાકેશમ્ ।
સ્નિગ્ધત્વક્કચકરજનયનસ્વનમ્ ।
સ્થિરેન્દ્રિયત્વઙ્નખકેશપાર્શ્વમ્ ।
ગમ્ભીરનાભિસન્ધિસ્વરમ્ ।
ગૂઢજત્રુપૃષ્ઠવંશદન્તમૂલમ્ ।
રક્તતાલ્વોષ્ઠનખનેત્રાન્તમાતામ્રજિહ્વાહસ્તપાદતલમ્ ।
કૃષ્ણકેશભ્રૂનેત્રપક્ષ્મતારકમ્ ।
શુક્લશુક્લમણ્ડલદશનચરિતમુન્નતચિત્તરકન્ધલલાટોદરમુખનખપાદમ્ ।
નીચૈર્બદ્ધકર્ણસ્તનનાસાગ્રચઙ્ક્રમણમ્ ।
ઘનસ્કન્ધકન્ધરાદન્તાઙ્ગુલિત્વક્સૌહાર્દમ્ ।
તનુનખમધ્યજિહ્વમ્ ।
વૃત્તસ્ફિગ્ગ્રીવાનખમ્ ।
સમપૃષ્ઠદન્તલલાટેક્ષિતમ્ ।
તથાનુપૂર્વવૃત્તાવૂરૂ ।
દક્ષિણાવર્તનાભિઃ ।
પ્રકૃષ્ટાન્તરૌસ્તનૌ ભ્રુવૌ ચ ।
કૂર્માકૃતયો નખાઃ પાદૌ ચ ।
ર્જ્વાસ્યં નાસાવંશશ્ચ ।
અનુલ્બણે હનૂ વેષશ્ચ ।
શ્લક્ષ્ણં તાલુ જિહ્વા ચ ।
નાતિસ્થૂલકૃશાવોષ્ઠૌ દેહબન્ધશ્ચ ।
સસ્પન્દં હૃદયં શઙ્ખૌ મન્યે ચ ।
સોષ્મતાલુપાદોદરં નિશ્વાસશ્ચ ।
પૃષ્ઠતો ઽવનતૌ રોમશૌ ચ કર્ણૌ ।
ઈષત્પ્રલમ્બિન્યૌ ભ્રુવૌ વલિનં સુશ્લિષ્ટસન્ધ્યર્ધચન્દ્રાકૃતિલલાટમાતપત્રોપમં શિરઃ ।
નૈકમૂલા મૃદવઃ કેશાઃ દૃઢં ગૂઢં સિરાસ્થિસન્ધિ ।
પ્રકૃતિયુક્તાનિ વાતમૂત્રપુરીષગુહ્યાનિ ।
હસિતરુદિતાનિ ચ ચેષ્ટિતાનિ ।
તથા સ્નાતાનુલિપ્તમધઃપ્રસૃતાનુપૂર્વ્યા શુષ્યદિષ્ટં શરીરમિતિ ભવતિ ચાત્ર ॥

ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રં ગર્ભીદ્ભવતિ નીરુજમ્ ।
આયામજ્ઞાનવિજ્ઞાનેર્વર્ધમાનં શનૈશ્શુભમ્ ॥

ઇતિ સર્વગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમ્ ।
આયુરૈશ્વર્યમિષ્ટાશ્ચ સર્વે ભાવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

અનુત્સેકમદૈન્યં ચ સુખં દુઃખં ચ સેવતે ।
સત્વવાંસ્તભ્યમાનસ્તુ રાજસો નૈવ તામસઃ ॥

દાનશીલદયાસત્યબ્રહ્મચર્યકૃતજ્ઞતાઃ ।
રસાયનાનિ મૈત્રી ચ પુણ્યાયુર્વૃદ્ધિકૃદ્ગણઃ ॥