Ashtanga Sangraha · Chapter 2.6

athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

daśa mūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti /
tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭāḥ /
tāstudvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhaṃ ca gatvā drumapatrasevanīpratānavadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti //

tāsāṃ catuḥśatī śākhāsu /
tatra ṣoḍaśāvyadhanīyāḥ /
ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau /
tatra dvātriṃśat /
catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamūrdhvam /
tatrāpi pañcāśat //

tāsāmekaikasmin sakthni śatam /
tatra na vidhyejjālandharām /
tisraścābhayantaragatāḥ //

dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ /
tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet /
ṣoḍaśa pārśvayoḥ tayorūrdhvagāmekaikāṃ pārśvasandhisaṃjñām /
caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe /
tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhvagāminyau tāścatasraḥ /
caturviṃśatirudare /
tāsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ /
catvāriṃśadvakṣasi /
tāsāṃ dve hṛdaye dve dve ca stanamūlastanarohiteṣu /
ekaikāpastambhāpālāpeṣviti /
tāścaturdaśa //

caturviṃśatirgrīvāyām /
tāsāṃ catasro 'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ /
dve kṛkāṭikayordve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet /
hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve /
ṣoḍaśa jihvāyām /
tāsāmadho dve rasavedinyau dve vākpravartinyau tāścatasraḥ /
caturviṃśatirnāsāyām /
tāsāṃ dve gandhavedinyau tāsāmeva ca tālunyekāmiti tisraḥ /
ṣaṭpañcāśannetrayoḥ /
tayorunmeṣanimeṣakriye dve dve /
dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ /
nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ /
tāsāṃ keśāntānugatāścatasro dve cāvartayorekā ca sthapanyāmiti sapta /
karṇayoḥ ṣoḍaśa /
tāsāṃ śabdavāhinyau dve /
ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve /
dvādaśa mūrdhani /
tāsāmutkṣepayordve sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet /
tathā kṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ //

tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati /
eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi /
sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ /
vyatyayena tu pīḍayanti //

tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti /
nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam /
gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam /
lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātāraktam /
samā gūḍhāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddharaktamiti //

dhamanyastu caturviṃśatiḥ /
tābhiḥ kāyo 'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati /
tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā /
tasyā nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ /
yataśca sāntaragnyadhiṣṭhānam //

tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryak /
tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryante āpyāyyante ca //

tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante /
tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ /
aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante /
dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca /
dve cāśnu vahataḥ /
dve ca stanāśrite nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram //

adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante /
tatra daśādyāḥ pūrvavat /
dve vahato 'nnaṃ mātrāśrayeṇa /
dve toyam /
dve mūtram /
dve śukraṃ vahato dve ca muñcataḥ /
te eva nārīṇāmārtavam /
dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe /
evaṃ dvādaśa /
śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti //

tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk //

srotāṃsi puṃsāṃ nava /
karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapatho 'nyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca /
tathāparāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni //

tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca /
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti /
tato 'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam /
tatra śvāsavat sādhanam //

udakavāhināṃ talu mūlaṃ kloma ca /
tānyāmabhayātipānoṣṇa śuṣkānnakaṣāyatṛṇnigrahādibhirduṣyanti /
tato 'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca /
tatra tṛṣṇoktamauṣadham //

annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca /
teṣā duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet //

rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca /
raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca /
māṃsavāhināṃ snāvāni tvak ca /
bhedovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca /
asthivāhinā jaghanaṃ medaśca /
majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca /
śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca /
mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca /
śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca /
svedavāhināṃ medo romakūpāśca /
teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthak pṛthak sādhanaṃ doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet //

vyadhe tu srotasāṃ bhramamohakampapralāpādhmānaśūlārucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā maraṇaṃ ca /
tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopācaret /
uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena //

tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ /
anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām /
kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate //

apare punarāhuḥ /
srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno 'yanāni gārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛtāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayāniketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti //

te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthānmārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti /
te 'pi kupitāstāni srotāṃsi /
srotāṃsi ca srotāṃsi /
dhātavaśca dhātūn /
teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ /
te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt /
tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi /
tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca /
tathānnamapi tainaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām //

tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño 'gniriti prāgabhihitaḥ /
anye punarācakṣate doṣadhātumalasannipātajanito 'ntarūṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti //

sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati //

tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati /
tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam /
prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam //

tataścaivaṃ viklinna āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti /
te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti //

evaṃ ca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo 'bhinirvartate /
tābhyāṃ ca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyeṇāvicchinnasantānamāpūryante /
srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti /
uttarottarānupraveśe 'pi ca pūrveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati /
tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante /
yathāvayaśśarīram //

tatrāhāraraso vyānīvakṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃca puṣṇāti //

athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt /
rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca /
raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāssirāśca malaḥ pittam /
māṃsasya sāro medastvaco vasā ca kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ /
medasaḥ sāro 'sthisnāyusandhayaḥ kiṭṭaṃ svedaḥ /
asthnaḥ sāro majjā kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ /
majjñastu sāraḥ śukraṃ malokṣiviṭtvacāṃ snehaḥ /
śukrasya sāramojaḥ /
atyantaśuddhatayāsya malābhāvaḥ /
anye punarata eva tasya necchanti pākam /
apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti //

vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrtaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro 'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati /
evaṃ ca kṛtvānnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ /
tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvatkarmopādānaṃ yāpyate /
anyathā tvannarasotkṣepaṇādvibaddhasrotasā vā yathāvadanabhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate /
vyādhibhājanaṃ vā bhavati //

anye tu varṇayanti /
abhyavahṛtmātrasyāhārasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimramavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgnināvalīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo 'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti paryāyeṇetareṣvapi /
evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti /
na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti //

agnistu balabhedena caturvidho bhavati /
samo viṣamastīkṣṇo mandśca /
tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati /
viṣamo 'samyagapyupayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati /
tīkṣṇo 'samyagapyupayuktamāśu pacati /
sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati /
mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati /
bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati /
kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi /
tasmāttaṃ prayatnato rakṣet /
tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇīyoktena ca vātādisādhanena grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmayogairiti /
bhavati cātra //

svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca /
srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca //

āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ /
dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ //

atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo 'pi vā /
vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam //

bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca /
dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate //

kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare /
māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ //

vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate /
prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam //

kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca /
sneho 'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ //

samaḥ samāne sthānasthe viṣamo 'gnirvimārgage /
pittābhimūrchite tīkṣṇo mandosminkaphapīḍite //

śānte 'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ /
rogī syādvikṛte tasmāttaṃ prayatnena pālayet //