અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.6

અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

દશ મૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ ।
તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટાઃ ।
તાસ્તુદ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધં ચ ગત્વા દ્રુમપત્રસેવનીપ્રતાનવદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ ॥

તાસાં ચતુઃશતી શાખાસુ ।
તત્ર ષોડશાવ્યધનીયાઃ ।
ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ ।
તત્ર દ્વાત્રિંશત્ ।
ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમૂર્ધ્વમ્ ।
તત્રાપિ પઞ્ચાશત્ ॥

તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્ ।
તત્ર ન વિધ્યેજ્જાલન્ધરામ્ ।
તિસ્રશ્ચાભયન્તરગતાઃ ॥

દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ ।
તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્ ।
ષોડશ પાર્શ્વયોઃ તયોરૂર્ધ્વગામેકૈકાં પાર્શ્વસન્ધિસંજ્ઞામ્ ।
ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે ।
તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ ।
ચતુર્વિંશતિરુદરે ।
તાસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ ।
ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ ।
તાસાં દ્વે હૃદયે દ્વે દ્વે ચ સ્તનમૂલસ્તનરોહિતેષુ ।
એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલાપેષ્વિતિ ।
તાશ્ચતુર્દશ ॥

ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્ ।
તાસાં ચતસ્રો ઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ ।
દ્વે કૃકાટિકયોર્દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્ ।
હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે ।
ષોડશ જિહ્વાયામ્ ।
તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ દ્વે વાક્પ્રવર્તિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ ।
ચતુર્વિંશતિર્નાસાયામ્ ।
તાસાં દ્વે ગન્ધવેદિન્યૌ તાસામેવ ચ તાલુન્યેકામિતિ તિસ્રઃ ।
ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ ।
તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે દ્વે ।
દ્વે ચાપાઙ્ગયોરિતિ ષટ્ ।
નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ ।
તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રો દ્વે ચાવર્તયોરેકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત ।
કર્ણયોઃ ષોડશ ।
તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે ।
ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે ।
દ્વાદશ મૂર્ધનિ ।
તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે સીમન્તેષ્વેકૈકામેકામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્ ।
તથા ક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણા ગ્રથિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ ॥

તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતમનિલરક્તં વહતિ ।
એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તેષ્વપિ ।
સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ ।
વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ ॥

તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં વહન્તિ ।
નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્ ।
ગૌર્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતાઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્ ।
લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતારક્તમ્ ।
સમા ગૂઢાઃ સ્નિગ્ધા રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ ॥

ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ ।
તાભિઃ કાયો ઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ ।
તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા ।
તસ્યા નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ ।
યતશ્ચ સાન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્ ॥

તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિર્યક્ ।
તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્યન્તે આપ્યાય્યન્તે ચ ॥

તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે ।
તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ ।
અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે ।
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ ।
દ્વે ચાશ્નુ વહતઃ ।
દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્ ॥

અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે ।
તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્ ।
દ્વે વહતો ઽન્નં માત્રાશ્રયેણ ।
દ્વે તોયમ્ ।
દ્વે મૂત્રમ્ ।
દ્વે શુક્રં વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ ।
તે એવ નારીણામાર્તવમ્ ।
દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે ।
એવં દ્વાદશ ।
શેષાસ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ ॥

તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્ ॥

સ્રોતાંસિ પુંસાં નવ ।
કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્રપથો ઽન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ ।
તથાપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણોદકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ ॥

તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ ।
તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુષ્યન્તિ ।
તતો ઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલમુચ્છ્વસનમ્ ।
તત્ર શ્વાસવત્ સાધનમ્ ॥

ઉદકવાહિનાં તલુ મૂલં ક્લોમ ચ ।
તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણ શુષ્કાન્નકષાયતૃણ્નિગ્રહાદિભિર્દુષ્યન્તિ ।
તતો ઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનં ચ ।
તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્ ॥

અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપાર્શ્વં ચ ।
તેષા દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્ ॥

રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ ।
રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ ।
માંસવાહિનાં સ્નાવાનિ ત્વક્ ચ ।
ભેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ ।
અસ્થિવાહિના જઘનં મેદશ્ચ ।
મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ ।
શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ ।
મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૈણા ચ ।
શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ ।
સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ ।
તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્ પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્ ॥

વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલારુચિતૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણં ચ ।
તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપાચરેત્ ।
ઉદ્ધૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન ॥

તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ ।
અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્ ।
કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે ॥

અપરે પુનરાહુઃ ।
સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનો ઽયનાનિ ગાર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃતાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયાનિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ ॥

તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્માર્ગસ્થાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ ।
તે ઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ ।
સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ ।
ધાતવશ્ચ ધાતૂન્ ।
તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ ।
તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્ ।
તસ્માત્તન્નિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ ।
તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ ।
તથાન્નમપિ તૈનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષતામ્ ॥

તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞો ઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ ।
અન્યે પુનરાચક્ષતે દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતો ઽન્તરૂષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ ॥

સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠમાકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલમગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ ॥

તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેનીભૂતમુદીરયતિ ।
તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવમાનમચ્છં પિત્તમ્ ।
પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂતમનિલમ્ ॥

તતશ્ચૈવં વિક્લિન્ન આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતાગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાનાહારસ્થાન્ પચન્તિ ।
તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ ॥

એવં ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સારભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલો ઽભિનિર્વર્તતે ।
તાભ્યાં ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્યેણાવિચ્છિન્નસન્તાનમાપૂર્યન્તે ।
સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ ।
ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશે ઽપિ ચ પૂર્વેષાં સ્રોતસાં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ ।
તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે ।
યથાવયશ્શરીરમ્ ॥

તત્રાહારરસો વ્યાનીવક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમૂર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંચ પુષ્ણાતિ ॥

અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્ ।
રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ ।
રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાસ્સિરાશ્ચ મલઃ પિત્તમ્ ।
માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ કિટ્ટં કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ ।
મેદસઃ સારો ઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ કિટ્ટં સ્વેદઃ ।
અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ ।
મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ ।
શુક્રસ્ય સારમોજઃ ।
અત્યન્તશુદ્ધતયાસ્ય મલાભાવઃ ।
અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્ ।
અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ ॥

વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરો ઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ ।
એવં ચ કૃત્વાન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ ।
તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્કર્મોપાદાનં યાપ્યતે ।
અન્યથા ત્વન્નરસોત્ક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદનભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે ।
વ્યાધિભાજનં વા ભવતિ ॥

અન્યે તુ વર્ણયન્તિ ।
અભ્યવહૃત્માત્રસ્યાહારસ્ય કણ્ઠનાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્રમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસાદાખ્યો રસલેશો ઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ પર્યાયેણેતરેષ્વપિ ।
એવમન્નરસ એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ।
ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ॥

અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ ।
સમો વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દ્શ્ચ ।
તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ ।
વિષમો ઽસમ્યગપ્યુપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ ।
તીક્ષ્ણો ઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ ।
સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ ।
મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટોપાન્ત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શયિત્વા ચિરાત્ પચતિ ।
બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ ।
કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ ।
તસ્માત્તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્ ।
તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણીયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૌષધવ્યાયામયોગૈરિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ ।
સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ ॥

આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ ।
ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ ॥

અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયો ઽપિ વા ।
વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્ ॥

બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ ।
દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે ॥

કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે ।
માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ ॥

વૃષ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે ।
પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્ ॥

કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ ।
સ્નેહો ઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ ॥

સમઃ સમાને સ્થાનસ્થે વિષમો ઽગ્નિર્વિમાર્ગગે ।
પિત્તાભિમૂર્છિતે તીક્ષ્ણો મન્દોસ્મિન્કફપીડિતે ॥

શાન્તે ઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ ।
રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્ ॥