Ashtanga Sangraha · Chapter 2.5

athāto 'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

sakalamapi śarīramaṅgamityucyate tatra punaḥ ṣaḍaṅgaṃ śirontarādhirdvau bāhū sakthinī ca netranābhipāṇipādādīni tvasya pratyaṅgāni //

mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo 'bhinirvṛttiraṅgasya //

bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpātsanniveśaviśeṣādākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārūpyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate //

tatra sattvabahulamākāśam /
rajobahulo vāyuḥ /
ubhayabahulo 'gniḥ /
sattvatamobahulamambu /
tamobahulā bhūḥ /
teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramālliṅgāni /
viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam /
śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ //

tatrākāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvasrotāṃsi viviktā ca /
vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca /
āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ śauryaṃ ca /
āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasārasāsṛkśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ snehaśca /
pārthivāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyaṃ sthairyaṃ ca //

teṣu mātṛjāni mṛdūni tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhaśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni //

ṣitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni //

ātmajāni nānāyoniṣūtpattirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmārdhamaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca //

sātmyajānyāyurārogyamanālasyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥsampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca //

rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca //

śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ kṛtjñatā dākṣiṇyaṃ vyavasāyaḥ śauryaṃ gāmbhīryaṃ buddhirmedhā smṛtiḥ śuklavartmarucirbhāktirābhiṣaṅgābhāvastamoguṇaviparyayaśca //

rājasāni durupacāratā 'nāryaṃ śauryaṃ mātsaryamamitabhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca //

tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrālasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇavaiparītyaṃ ca //

tatra sattvaṃ manastasyoṣaplavo rajastamaścetyevaṃ bhūtātmakaṃ dehamāhuḥ //

tasya punaḥ pravibhāgaḥ /
tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjavassīvanyo 'sthisaṅghātāḥsīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyassirādhamanyassrotāṃsyūṣmāṇo marmāṇi keśaśmaśnulomāni prakṛtivikṛtibhedāśca /
tatrāsṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti /
tvakprasādādraktasya prasādaḥ //

tāsāmudakadharā cādyā /
dvitīyā 'sṛgdharā /
tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā /
caturthī sarvakuṣṭhādhiṣṭhānā /
pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā /
ṣaṣṭhī tu prāṇadharā /
yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūpaṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni //

anye sapta tvaco vadanti /
tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāñca ṣañcānāṃ chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā /
dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā /
tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā /
caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā /
pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā /
ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā /
saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā //

yastu dhātvāśayāntareṣu kledo 'vatiṣṭhate sa yathāsvamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ /
tā dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ //

tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti //

dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati /
māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravartate //

tṛtīyā medodharā nāma /
medo hi tasyāmudare 'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati /
tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca sthūlāsthiṣu ca majjā /
caturthī śleṣmadharā nāma /
tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā ivākṣāḥ /
pañcamī purīṣadharā nāma /
sā hyatrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati //

ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā /
sā hyantaragnerādhiṣṭhānatayāmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva /
tato 'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā /
balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sāgninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati //

saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārṇve bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati //

doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ /
pañca buddhīndriyāṇi śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇaṃ ca /
teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ /
pañcabuddhīndriyādhiṣṭhānāni karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca //

pañca karmendiryāṇi vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni /
tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni //

atīndriyaṃ tu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyāṇāmarthapravṛtteḥ buddhikarmendriyobhayātmakatvācca //

saptāśayaḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo 'ṣṭamaḥ /
teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni hṛdayayakṛtplīhaphuphphusoṇḍukavṛkkāntrādīni /
tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamānasya śoṇitasyācchato jāyate yakṛt plīhā ca /
raktaphenāt phuphphusam /
raktakiṭṭāduṇḍukaḥ /
raktamedaḥprasādād vṛkkau /
raktamāṃsaprasādādāntrāṇi /
tāni sārdhatrivyāmāni puṃsām /
trivyāmāni srīṇām /
raktasyānilayogāt kālīyam /
hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham /
tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām /
tasya vāmapārṇve plīhā phuphphusaśca dakṣiṇato yakṛt kloma ca //

tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi /
teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam /
asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam /
madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam //

pakṣmavatmarśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni /
tatsandhayaścatvāraḥ /
dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ /
ṣaṭ ca paṭalāni /
dve vartmanī /
bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī /
dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi /
teṣāṃ bahalatā dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena //

bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ /
śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk /
netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati /
atiyogādupahanyate /
tacca vaidyutavad baḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryotkarṣāttejastvaṃ na jahāti /
māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate /
māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti //

daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktaṃ ca /
teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni //

ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ /
tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣu /
catasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ //

ṣoḍaśa jālāni teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryekaikatra gulphe maṇibandhe ca prasparagavākṣitāni tāni sthitāni //

ṣaṭ kūrcā hastapādagrīvāmeḍhreṣu //

catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanāryaṃ tāsāṃ dve bāhye /
dve cābhyantarasthite //

sapta sīvanyaḥ /
tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā /
parihāryāśca śastreṇa //

caturdaśāsthisaṅghātāḥ /
teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣyāsu trikaśirasośca //

tadvat sīmantāḥ /
te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa //

trīṇi ṣaṣṭyadhikānyasthiśatāni /
teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu /
saviṃśaṃ śatamantarādhau /
śatamūrdhvamiti /
tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅglyāṃ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa /
pañcapādaśalākāḥ /
tatpratibandhakamekam /
dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇijānūruṣu /
sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca //

caturviṃśatiḥ paraśukāḥ /
tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca /
triṃśat pṛṣṭhe /
aṣṭāvurasi /
ekaikaṃ bhāge trike /
nitambayośca dve /
tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu //

tathā gaṇḍakrṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca /
trayodaśa grīvāyām /
catvāri kaṇṭhanāḍyām /
dve hanubandhane /
dvātriṃśaddantāḥ /
tadvadulūkhalāni ca /
trīṇi nāsāyāṃ ṣaṭ śirasi //

tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni /
daśanāstu rucakāḥ /
ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni /
pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu valayāni /
śeṣāṇi nalakānīti /
nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni /
teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni //

daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām /
teṣāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu /
ekonaṣaṣṭirantarādhau /
tryaśītirūrdhvam /
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ /
dvāvaṅguṣṭhe /
te caturdaśa /
ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu //

trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe /
tadvat pārśvayoḥ /
aṣṭāvurasi //

aṣṭau grīvāyām /
trayaḥ kaṇṭhanāḍyām /
aṣṭadaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu /
dvātriṃśaddantamūleṣu /
ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu /
dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu /
dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ /
pañca śiraḥkapāleṣu //

te 'ṅguligulphajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ /
kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhalasaṃjñāḥ /
aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ /
grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ /
śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ /
hanūbhayato vāyasatuṇḍāḥ /
kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ /
śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ /
ityasthisandhayo 'ṣṭavidhāḥ //

snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅ nocyate //

nava snāyuśatāni /
teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu /
triṃśacchatadvayamantarādhau /
ūrdhvaṃ saptatiḥ /
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭ ṣaṭ /
tāni triṃśat /
daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu /
triṃśajjaṅghāyām /
daśa jānuni /
catvāriṃśadūrau /
daśa vaṅkṣaṇe //

catvāriṃśat kaṭyām /
viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu /
aśītiḥ pṛṣṭhe /
ṣaṣṭiḥ prārśvayoḥ /
aṣṭādaśorasi /
catvāryakṣakayoḥ /
aṣṭāvaṃsayoḥ //

dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu /
triṃśad grīvāyām /
trīṇi jatruṇi /
catvāri hanvoḥ /
pañca jihvāyām /
dvādaśottarādhareṣu dantamāṃseṣu /
ṣaṇmūrdhani //

tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti /
mahāsnāvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni /
bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi /
pārśvapṛṣṭhoraśśirassu pṛthūni //

snāvabandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate /
tasmādasthisirādibhyo 'pi tāni yatnato rakṣet /
yaśca snāvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ samartho bhavati //

pañca peśīśatāni /
tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu /
ṣaṣṭirantarādhau /
catvāriṃśadūrdhvam /
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ /
tāḥ pañcadaśa /
daśa daśa prapade pādatale gulphe ca /
tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ /
viṃśatirjaṅghāyām /
pañca jānuni /
viṃśatirūrau //

ekaikā meḍhrasevanyoḥ /
dve vṛṣaṇayoḥ /
daśa sphijoḥ /
tisro gude tāstu valīsaṃjñāḥ /
dve bastiśirasi /
catasra udare /
nābhyāmekā /
hṛdyāmāśaye ca /
ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu /
pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ /
daśa dīrghāḥ pārśvayoḥ /
daśa vakṣasi /
tisro 'ṃsākṣakoparitaḥ //

daśa grīvāyām /
aṣṭau gaṇḍayoḥ /
aṣṭau hanvoḥ /
ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu /
dve dve tālulalāṭayoḥ /
nāsauṣṭhakarṇeṣu ca //

strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā /
tatra daśa stanayoḥ /
tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati /
daśa yonau /
tāsāmabhyantarāśrite dve /
mukhāśrite vṛtte dve /
tisro garbhamārgāśrayāḥ /
yasyāṃ garbhastiṣṭhati /
yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā /
tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare garbhaśayyā /
tasyāṃ śukrārtavapraveśinyastisraḥ peśyaḥ //

tābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni //

sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśo vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśāni bhavanti /
tābhiridaṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca //

tāvanti ca keśaśmaśrulomāni /
tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante /
taiśca tāḥ svedamabhivahanti /
tathābhyaṅgalepādivīryaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśaṃ ca gṛhṇanti //

srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva /
tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante /
ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ //

dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti /
tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃścaśarīre dhātūn /
yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagbibharti /
yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam /
yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo 'bhiniṣpatatsvedavācyam /
tadudakam //

tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majñaśca svena svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ /
arddhāñjaliḥ śukrasya /
tāvadeva mastiṣkamojaśca /
strīṇāṃ rajaso 'ñjalayaścatvāraḥ /
stanyasya dvau /
ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti //

samadhātoḥ parimāṇamidam /
ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāścāparisaṅkhyātānmūrtāmūrtān bhāvān /
tadyathā /
māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīśca //

dhanvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti /
vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ /
tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam /
kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayediti //

sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenāti saukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti /
teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam //

tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti /
bhavati cātra //

iti sarvāvayavaśo yo jānāti kalevaram /
ahiteṣu sa mohena na kadācit pravartate //