Ashtanga Sangraha · Chapter 1.7

athāta annasvarūpavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ /
śārāmukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ //

puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gauraśārivau /
kāñcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ //

lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ /
pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ //

svādupākarasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ /
kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ //

śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā /
mahāṃstaṃ cānu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare //

yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ /
svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣmapittalāḥ //

sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ /
snigdho grāhī laghuḥ svādustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ //

ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ /
tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ //

kukkuṭāṇḍakalābākṣapārāvatakasūkarāḥ /
varakoddālakojjālacīnaśāradadardurāḥ //

gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ /
svāduramlavipāko 'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ //

bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ /
kaṅgukodravajūrṇāhvagadīvaruṇapādikāḥ //

śyāmākatoyaśyāmākahastiśyāmākaśilbikāḥ /
śiśiroddālanīvāravarūkabarakotkaṭāḥ //

madhūlikāntanirgaṇḍīveṇuparṇīpraśāntikāḥ /
gavethukāṇḍalauhityatoyaparṇīmukundarāḥ //

kaphapittaharā rūksāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ /
vātalā baddhaviṇmūtrā laghavo lekhanātmakāḥ //

bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgubṛṃhaṇī guruḥ /
koradūṣaḥ paraṃ grāī sparśe śīto viṣāpahaḥ //

uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ /
śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā //

rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ /
vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet //

pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān /
guṇairnyūnatarā jñeyā yavādanuyavāhvayāḥ //

ūṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ /
vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā //

sandhānakarī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛt saraḥ /
pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ //
iti śūkadhānyavargaḥ /

śimbijā mudgamaṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ /
masūrakaphalāḍhakyaścaṇakāścapṛthagvidhāḥ //

kaṣāyasvādulaghavo vibandhādhmānakāriṇaḥ /
rūkṣā baddhamalāḥ śītā vipāke kaṭukā hitāḥ //

pittāsṛkkaphamedassu sūpālepādiyojanāt /
sūpyānāmuttamā mudgā laghīyāṃśo 'lpamārutāḥ //

haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ krimikāriṇaḥ /
varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam //

rājamāṣo gururbhūriśakṛdrūkso 'tivātalaḥ /
kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ //

pīnasaśvāsakāsārśohidhmānāhakaphānilān /
ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram //

grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke 'mlā vidāhinaḥ /
niṣpāvastu saro rūkṣaḥ kaṣāyamadhuro guruḥ //

pāke 'mlo vātaviṣṭambhī stanyamūtrāsrapittakṛt /
uṣṇo vidāhī dṛkcchukrakaphaśophaviśāpahaḥ //

māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ /
gurūṣṇo 'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt //

phalāni guṇavadvidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ /
kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā //

madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ /
snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ //

snigdhoṣṇatiktakaṭukaḥ kaṣāyamadhurastilaḥ /
medhyaḥ keśyo gururvarṇyaḥ sparśaśīto 'nilāpahaḥ //

alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgnikaphapittakṛt /
kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇa //

snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ /
dṛkcchukrahṛt kaṭuḥ pāke tadvat bījaṃ kusumbhajam //

māṣo 'tra sarveṣvavaro yavakaḥ śūkajeṣu ca /
navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat //

laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam /
śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam //
iti śimbidhānyavargaḥ /

maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam /
yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ //

tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt /
srotomārdavakṛt svedī sandhukṣayati cānalam //

kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā /
malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī //

vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā /
vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyitām //

sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktoṣmā caudano laghuḥ /
yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ //

viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ /
iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet //

śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām /
kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām //

dṛṣṭiśravaṇavahnyāyurbalavarṇasvarārthinām /
bhagnāviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām //

hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ /
maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām //

vātānulomī kaulattho gulmatūnipratūnijit /
prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ //

khalakāmbalikau hṛdyau cchedinau svauṣadhānugau /
piśitena rasastatra yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ //

mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ /
jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ //

alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ /
vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram //

gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā /
tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam //

cāṇḍākīvaṭakaṃ dṛghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru /
parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ //

hṛdyā vṛṣyā rucikarā guruvo rāgaṣāḍavāḥ /
prīṇanā bhramatṛṭccharidimedamūrchāśramacchidaḥ //

tṛṭcchardiśramanunmanthaḥ śītaḥ sadyobalapradaḥ /
pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinaḥ //

rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balaya rucipradā /
śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru //

viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat /
lājāstṛṭcchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ //

kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ /
pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ //

dhāna viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ /
kaṇṭhanetramayakṣuttṛṭśramachardivraṇāpahā //

saktavo laghavaḥ pānāt sadya eva balapradāḥ /
nicayāt kaṭhinā gurvī proktā piṇḍī mṛdurlaghuḥ //

saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā /
śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā //

nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān /
na bhuktvā na dvijaiśchitvā saktūnadyānna vā bahūn //

karkandhubadaradīnāṃ śramatṛṣṇāklamacchidaḥ /
saktavo 'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te //

piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ /
veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ //

mudgadijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ /
kukūlakarparabhrāṣṭakandvaṅgāravipācitān /
ekayonīn laghūnvidyādapūpānuttarottaram //
iti kṛtānnavargaḥ /

hariṇaiṇakuraṅgarśyagokarṇamṛgamātṛkāḥ /
kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ //

śvadaṃṣṭrāmaśarabhakohakārakaśambarāḥ /
karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ //

lāvavātikavartīraraktavartmakakarkarāḥ /
kapiñjalopacakrākhyacakorarurubāhavaḥ //

vartako vartikā ceti tittiriḥ krakaraḥ śikhī /
tāracūḍākhyavarakagonardagirivartikāḥ //

tathā śārapadendrāhvavāraṭāśceti viṣkirāḥ /
śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭī jīvajīvakaḥ //

khañjarīṭakahārītadurnāmārikṛśāgrahāḥ /
laṭvā laḍūṣo vaṭahā rokṣvelo ḍiṇḍimāṇavaḥ //

jaṭī dundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ /
śārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ //

mañjarīyakadātyūhagodhāputrapriyātmajāḥ /
kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto 'ṅgāracūḍakaḥ //

pārāvataḥ pāṇavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ /
śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ //

bhekacillaṭakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ /
vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ //

gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ /
mārjāramūṣikavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ //

lopākajambukaśyenacāṣolūkaśvavāyasāḥ /
śaśaghnībhāsakuraragṛdhraveśyakuliṅgakāḥ //

dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ /
mahiṣanyaṅkurohītavarāharuruvāraṇāḥ //

sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ /
haṃsasārasakādambabakakāraṇḍavaplavāḥ //

mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākā raktaśīrṣakāḥ /
utkrośapuṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍakāḥ //

kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ /
nadyāsyomallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ //

matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ /
śuktiśaṅkhodruśambūkaśapharīvartmicandrikāḥ //

bulūkīnakramakaraśiṃśumāratimiṅgalāḥ /
rājī cilicimādyaśca māṃsamityāhuraṣṭadhā //

yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite /
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau //

vikīryādikriyāyogairbhakṣaṇādviṣkirādayaḥ /
tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamāḥ himāḥ //

kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ /
pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge //

tāmro 'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit /
laghīyān ṣaḍrasaścāsau grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ //

kaṭupāko 'gnikṛt pathyaḥ sannipāte 'nilāvare /
tadvallāvo 'pyarūkṣastuṃ kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ //

pārāvatāḥ kapotāścṛa tadvadvanyāḥ supūjitāḥ /
īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ //

tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt /
grāhī varṇyo 'nilodriktasannipātaharaḥ param //

dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ /
nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām //

tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ /
medhānalakarā hṛdyāḥ karakarāḥ sopacakrakāḥ //

guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt /
gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram //

mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ /
śītā mahāmṛgāsteṣu kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ //

cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ /
jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ //

godhā niyachati viṣaṃ mūṣikaḥ śukravardhanaḥ /
śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān //

kārśyakevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati /
caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param //

gurūṣṇo mahiṣaḥ snigdhaḥ svapnadārḍhyabṛhatvakṛt /
tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ //

haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ /
kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ //

pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca /
rohitaḥ pravarasteṣāṃ paraṃ cilicimo 'varaḥ //

agocaravicāritvāt sarvadoṣakaro hi saḥ /
kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ //

nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam /
śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam //

viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat /
atimedyaṃ tyajenmāṃsaṃ hataṃ vyādhiviṣodakaiḥ //

svayaṃ mṛtaṃ dhūmapūrṇamagocarabhṛtaṃ kṛśam /
sadyohataṃ vayasthaṃ ca śuddhaṃ surabhi śasyate //

eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ /
tittiriḥ krakaro godhā śvāviḍgṛdhro mṛgādhipaḥ //

tathaiva śārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau /
vartmī cāgryāḥ svavargeṣu pravarāsteṣvapi smṛtāḥ //

lāvaiṇagodhāḥ siṃhāśca nindito gauḥ sadarduraḥ /
ṛśyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham //

gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam /
vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ gurudoṣalam //

puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ /
laghuryoṣiccatuṣpātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān //

śiraskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthyośca gauravam /
tathāmapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet //

śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram /
māṃsāt garīyo bṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛtgudam //
iti māṃsavargaḥ /

śākaṃ pāṭhāśaṭīśrūṣāsuniṣaṇḍasatīnajam /
tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam //

suniṣaṇḍo 'gnikṛdvṛṣyasteṣu rājakṣavaḥ param /
grahaṇyarśovikāraghno varccobhedī tu vāstukaḥ //

hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī /
kākamācī sarā svaryā cāṅgeryamlā 'gnidīpanī //

grahaṇyarśo 'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ /
paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgāṣṭhāvalgujāmṛtāḥ //

vetrāgrabṛhatīvāśākuntalītilaparṇikāḥ /
maṇḍūkaparṇīkarkkoṭakāravellakaparpaṭāḥ //

nāḍīkalāyagojihvāvārttākavanatiktakam /
karīraṃ kūlakaṃ nandī kuvelā śakulādanī //

kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkkaśam /
tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit //

hṛdyaṃ paṭolaṃ kriminut svādupākaṃ rucipradam /
pittalaṃ dīpana bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam //

vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param /
kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphapittajit //

vārttākaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit /
sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam //

karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādutiktakam /
kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau //

śyāmāśālmalikāśmaryabhañjakīrṇakayūthikāḥ /
vṛkṣādinīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ //

lodhraḥ śaṇaḥ kacchudāraḥ saśelurvṛṣamuṣṭikā /
bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam //

paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajit param /
baddhamūtrā sarā bhañjī karīraṃ syādabhīrujam //

satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut /
taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghu //

madapittaviṣāsraghno muñjātaṃ vātapittajit /
snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛt param //

pālakyā pichilā gurvvī śleṣmalā bhedinī himā /
madaghnyupodakā cuñcurgrāhī tau pūrvavattathā //

vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā /
jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvīvṛṣyā rasāyanī //

cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā /
śākānāṃ pravarā nyūnā dvitīyā kiñcideva tu //

vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpikā /
kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārūrvārutiṇḍiśam //

tathā trapusacīnākacirbhiṭaṃ kaphavātakṛt /
bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru //

vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit /
bastiśuddhikaraṃ vṛṣaṃ trapusaṃ tvatimūtralam //

tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgorvārucirbhiṭam /
bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyāt pakvamato 'nyathā //

śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit /
rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlānāhanullaghu //

mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgāṭakakaśerukāḥ /
nandīmāṣakakelūṭakrauñcādanakaloḍyakam //

satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru /
kalambunālikāmāṣakaṭhiñjarakutumbakam //

cillīlaṭvākaniṣpāvakurūṭakagavedhukāḥ /
yātukā sālakalyāṇī śrīparṇī pīluparṇikā //

kumārī jīvaloṇīkā yavaśākasuvarcalāḥ /
kuṣmāṇḍanīlinī svarcā vṛkadhūmakalakṣmaṇā //

ālūpāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇā /
jīvantikaścuñcuparṇīprapunnāṭakuberakam //

svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru /
śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati //

svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam /
laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā //

takkārī varaṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit /
varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam //

dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān /
dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ //

laghuruṣṇā sarā tiktā sorupūkā ca lāṅgalī /
vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau //

tadvat pañcāṅgulo vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ /
vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ //

bilvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisārajit /
vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau //

pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit /
krimikāsakaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ //

rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram /
sakṣāraṃ madhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ guru ca sārṣapam //

śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt /
yadbālamavyaktarasaṃ kiṃcitkṣāraṃ satiktakam //

tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchati /
gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān //

svaragnisādodāvartapīnasāṃśca mahat punaḥ /
gurūṣṇakaṭukaṃ svāduvipākaṃ sarvadoṣakṛt //

gurvabhiṣyandi ca snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit /
vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvamāmaṃ tu doṣalam //

kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ /
kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ //

dhānyatumburuśaileyayavānīśṛṅgiverakāḥ /
parṇāso gṛñjano 'jājī jīrakaṃ gajapippalī //

phaṇirjārjakajambīrakharāhvākālamālikāḥ /
dīpyakaḥ kṣavakadvīpibastagandhādi baddhaviṭ //

rase pāke ca kaṭukaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu /
vidāhi rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ dṛkśukrakrimināśanam //

vargo haritakākhyo 'yamupadaṃśeṣu yujyate /
vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo dīpanarocanaḥ //

hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā /
surasaḥ sumukhaḥ śophagandhahā dhānakā punaḥ //

kaṣāyatiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt /
kharāhvā bastiśūlaghnī citrako dīpanaḥ param //

patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ /
tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande kaṭupākarasaḥ saraḥ //

hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ /
bhagnasandhānakṛt balyo raktapittapradūṣaṇaḥ //

kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān /
sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam //

palāṇḍustadguṇairnyūno vipāke madhurastu saḥ /
kaphaṃ karoti no pittaṃ kevalānilanāśanaḥ //

dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ /
viśeṣādarśasāṃ pathyo bhūkandastvatidoṣalaḥ //

patre puṣpe phale kande ca gurutā kramāt /
varā śākeṣu jīvantī sārṣapastvavarāḥ param //
iti śākavargaḥ

drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ /
svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ //

nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān /
tṛṣṇākāsajvaraśvāsasvarabhedakṣatakṣayān //

udriktapittān jayati tridoṣān svādu dāḍimam /
pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham //

sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam /
mocakharjūrapanasanālikeraparūṣakam //

āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam /
sauvīrabadarāṅkolaphalguśleṣmātakodbhavam //

vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam /
ūrumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam //

dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam /
svādupākarasāṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt //

nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam /
balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam //

mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam /
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru //

snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru /
phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam //

śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam /
madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam //

vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram /
paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam //

priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ /
kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ //

tindukāśmantakāsīnaphalinībimbitodanam /
ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam //

śvetapākakapitthāni siñcatībhavyajāmbavam /
kṣīrivṛkṣabhavaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit //

kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam /
vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam //

kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt /
pakvaṃ rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut //

doṣaghnaṃ ṣāḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam /
viṣaghnamubhayaṃ grāhi kapitthānyevamādiśet //

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam /
bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca jāmbavaṃ tvativātalam //

viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam /
pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam //

bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt /
saṃpūrṇamāmramamlaṃ tu raktapittakaphapradam //

svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ mārutaghnamapittalam /
hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam //

sahakāraraso hṛdyaḥ surabhisnigdharocanaḥ /
dīpanaḥ pittavātaghnaḥ śukraśoṇitaśuddhikṛt //

kaṣāyaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam /
gurvagnisādakṛdvilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam //

pakvaṃ bālaṃ punastīkṣṇaṃ pittalaṃ laghu dīpanam /
vātaśleṣmaghnamuṣṇaṃ ca snigdhaṃ grāhyubhayaṃ param //

vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanarocanam /
vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmlamjaṃ tataḥ //

phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca /
guruṣṇamadhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam //

kaṭupākarasaṃ pīlu tīkṣṇoṣṇaṃ bhedi pittalam /
krimigulmodaragaraplīhārśaḥkaphavātajit //

satiktaṃ svādu yat pīlu nātyuṣṇaṃ tattridoṣajit /
nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāgaraṃ tṛṇaśūlyajam //

asmādalpāntaraguṇamaiṅgudaṃ savikaṅkatam /
tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit //

bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru /
laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān //

āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān /
gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet //

bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam /
tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param //

svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pārāvataṃ guru /
rucyamatyagniśamanaṃ rucyaṃ madhuramārukam //

pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇaṃ guru doṣalam /
drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam //

gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam /
tathāmlaṃ kolakarkandhulikucāmrātakārukam //

airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satrudaṃ mṛgalaṇḍikam /
nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam //

dīpanaṃ bhedanaṃśuṣkamamlikāṅkolayoḥ phalam /
tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ //

phalānāvaraṃ tatra likucaṃ sarvadoṣakṛt /
himāniloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam //

jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam /
anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā 'ti ca //

dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam /
asañjātarasaṃ tadvacchuṣkaṃ cānyatra mūlakāt //

prāyeṇa phalamapyevaṃ tathāmaṃ bilvavarjitam /
iti phalavargaḥ //
śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ //

vargairannaikadeśo 'yaṃ bhūyiṣṭhamupayogavān /
nirdiṣṭo rasavīryādyairthayathāsvaṃ karmasādhane //

na śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā /
hitāhitatve 'pyekāntaniyamo 'smādaniścitaḥ //

mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ /
tatastato yato dṛṣṭāste te bhāvāstathā tathā //

mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāstadudbhavān /
niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate //

hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam /
bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī //

kṣāro 'mlarasasaṃyoge madhurībhavati kṣaṇāt /
uttuṇḍakyāstindukena tiktatā madhurāyate //

hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam /
pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo varṇagandharasodbhavaḥ //

kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ /
kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha //

guḍaḥ kartāgnisādasya sa hinastyabhayādibhiḥ /
tṛṣyatyagneḥ samadanaṃ sarpirapyupadiśyate //

jīvanīyamapi kṣīraṃ viṣaleśena mṛtyave /
tulye api hato 'nyo 'nyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame //

saktavo vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayanti tu /
vināpi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt //

ārdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī /
laghubhyo 'pi hi saktubhyo guravaḥ siddhāpiṇḍikāḥ //

bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo 'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ /
śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati //

laghu pittaharā lājā vrīhito gurupittalāt /
saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ //

āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam /
guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam //

garīyo guḍadadhyutthā rasālā cātiśukralā /
daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt //

anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu /
sarpiḥ snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat //

cakṣuṣyo 'pi hi godhūmastailapakvastu dṛṣṭihā /
mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam //

uṣṇaṃ viṣībhavatyeva viṣaghnamapi mākṣikam /
durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate //

ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt /
tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā 'guroḥ //

medhyastilaḥ sparśaśīto medhyaṃ tailaṃ khalo himaḥ /
tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā //

dadhni śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ /
bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ maruvāsiṣu //

kṣāraḥ prācyeṣu matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu /
tailāmlaḥ kandamūlāni malaye koṅkaṇe punaḥ //

peyāmantha udīcyeṣu godhūmo 'vantibhūmiṣu /
bālhīkā bālhavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ śakāḥ //

māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ /
dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ māsaṃ ca kasyacit //

peyā yūṣo raso 'nyasya godhūmo 'nyasya śālayaḥ /
ahitairapi teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam //

annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā /
sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi //

sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ bhavati grāhi kasyacit /
mando 'gnirbhavati prāyaḥ kaphavātottare hime //

viṣaghnenāpi payasā dehe 'hervarddhate viṣam /
sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyate //

takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu /
vātahṛttve 'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt //

nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām /
dṛṣṭe sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam //

payaḥ svādu saraṃ śītaṃ viparītaṃ tato dadhi /
kālena jāyate tasmāt kṣīravacca punarghṛtam //

payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat /
takraṃ grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam //

dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ madyaśuktayoḥ /
śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ //

udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau /
samayoge 'pi gharmādyā vātādicayahetavaḥ //

ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣye snehe bale kramaḥ /
rasāyanaṃ kākamācī sadyaḥ paryuṣitā viṣam //

mūlakaṃ dosajidbālaṃ viparītaṃ tu kandavat /
jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam //

ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam /
chardiṃhṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite //

niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ /
jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā //

raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ /
āścyotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt //

añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye ca nāvanam /
nātipravṛddhe timire sirāmokṣo vidhīyate //

duṣṭāsrasambhave 'pīṣṭo nāsrapitte sirāvyadhaḥ /
apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām //

ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ /
gulminaḥ ksīradadhyādi hapuṣādyairyutaṃ hitam //

vātalaṃ vātakope 'pi varṣāsu madhu śasyate /
tadeva madyaṃ madyasya viṣasya tu viṣāntaram //

ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam /
ālasyagaurave rūpaṃ vātaje 'pi jvare puraḥ //

svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo laśunapānajaḥ /
divāsvapnājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na //

koṣṭhe ruddho 'gnikṛdvāyurmedasārśobhiragnihṛt /
duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca payo 'nyathā //

sarpādiśavakothebhyo vṛścikānāṃ samudbhavaḥ /
te taireva punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam //

svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān punarnātibādhate /
sarvāṅgavyāpi teṣāṃ ca śukravat saṃsṛtaṃ viṣam //

tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate /
chardighnī makṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayet //

kaphe laṅghanasādhye 'pi kartari jvaragulmayoḥ /
tulye 'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam //

sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ doṣakṛdvraṇe /
pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate //

ityete 'nye ca bahavaḥ sūksmā durlabhahetukāḥ /
dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ nidarśitam //

diśānayā deśamapi svayamūheta buddhimān /
na śāstramātraśaraṇo na cānālocitāgamaḥ //