Ashtanga Sangraha · Chapter 1.6

athātodravadravyavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam /
tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ śucyamṛtopamam //

sūryodhdṛtapramuktatvāllaghu vātakaṃphāpaham /
śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit //

gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ /
hitāhitatve tat bhūyo deśakālāvapekṣate //

yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājatasthitam /
aklinnamavivarṇaṃ vā tat peyaṃ gāṅgamanyathā //

sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā /
khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaścyutaṃ jalam //

hemamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet /
tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat //

śvete kaṣāyaṃ tatsvādu kṛṣṇe tiktaṃ ca pāṇḍure /
nīle kaṣāyamadhuraṃ deśe lavaṇamūṣare //

sakṣāraṃ kapile miśraṃ miśre 'thāmbuguṇādhike /
madhuraṃ lavaṇāmlaṃ tu bhavetbhūmiguṇādhike //

tejodhike tiktakaṭu kaṣāyaṃ pavanādhike /
divyānukāri tvavyaktarasatvāt khaguṇādhike //

śucipṛthvasitaśvete deśe cārkānilāhatam /
kaupasārasatāṭākacauṇḍaprāsravaṇaudbhidam //

vāpīnadītoyamiti tat punaḥ smṛtamaṣṭadhā /
sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ dīpanānnātivātalam //

sārasaṃ svādu laghu ca tāṭākaṃ guru vātalam /
cauṇḍaṃ tu pittalaṃ doṣaharaṃ prāsravaṇodakam //

audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ svādu vāpījalaṃ gaghu /
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet //

dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyāt gurulāghavam /
paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ //

pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstato 'nyathā /
upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ //

himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthitāḥ /
krimiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate //

prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni mahendrajāḥ /
udaraślīpadātaṅkān sahyavindhyabhavāḥ punaḥ //

kuṣṭhapāṇḍuśirorogān doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ /
balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridoṣakṛt //

kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam /
paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam //

sūryendupavanādṛṣṭaṃ juṣṭaṃ ca kṣudrajantubhiḥ /
abhivṛṣṭaṃ vivarṇaṃ ca kaluṣaṃ sthūlaphenilam //

virasaṃ gandhavattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ /
anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat //

lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam /
tat kuryāt snānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān //

kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ /
tadvarjayedabhave vā toyasyānyasya śasyate //

ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam /
vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ //

parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ /
vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam //

pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam /
pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye 'nyapradeśaje //

ajīrṇe kvathitaṃ cāāme pakve jīrṇe 'pi netarat /
śīte vidhirayaṃ tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet //

pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam /
ato 'tyantaniṣedhena na kvacidvāri vāryate //

āsyaśoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā tadalābhataḥ /
na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā //

kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat /
samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyayā //

atiyogena salilaṃ tṛṣyato 'pi prayojitam /
prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ //

vardhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam /
kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān //

pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam /
tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet //

āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇaṃ niṣpipāso 'pyapaḥ pibet /
yāvatyaḥ kledayantyannamatikledo 'gnināśanaḥ //

vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ /
pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ //

anavbasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca /
nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ taddhi tridoṣakṛt //

tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam /
sarvameva tathā syandaplīhavidradhigulminaḥ //

pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśophinaḥ /
kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam //

ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho 'pi cālpaśaḥ /
bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ kṛśāṅgatām //

ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayāt kapham /
madhye madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham //

śītaṃ madātyayaglānimūrchāchardiśramabhramān /
tṛṣṇoṣṇadāhapittāsṛgviṣāṇi ca nihanti tat //

kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt /
kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam //

hidhmādhmānānilaśleṣmatṛṭkāsaśvāsapīnase /
pārśvaśūlāmamedassu sadyaḥśuddhau navajvare //

dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghu bastiviśodhanam /
pāṣāṇarūpyamṛddhemajatutāpārkatāpitam //

pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍaritijit /
laghvarūkṣaṃ klamaghnañca toyaṃkvathitaśītalam //

saṃsarge pittakaphayoḥ sannipāte ca śasyate /
toyaṃ vanhiguṇabhraṣṭaṃ pāke 'mlaṃ sarvadoṣakṛt //

bhavet paryuṣitaṃ tacca toyaṃ himakarodbhavam /
atiśaityagurusthairyaṅghātaiḥ kaphavātakṛt //

candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham /
dṛṣṭimedhāvapusthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu //

nālikerodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu /
tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam /
divyaṃ vāri varaṃ varṣe nādeyamavaraṃ //
iti toyavargaḥ /

svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam /
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalaṃ //

prāyaḥ payaḥ atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam /
kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram //

śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ /
jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet //

hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam /
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu //

ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit /
īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu //

śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām /
mānuṣaṃ vātapittāsṛgbhighātākṣirogajit //

tarpaṇāścyotanairnasyaiḥ ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam /
vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam //

hastinyāḥ sthairyakṛt bāḍhaṃ uṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu /
śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram //

payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ yuktyā śṛtamato 'nyathā /
bhavet garīyo 'tiśṛtaṃ dhāroṣṇamamṛtopamam //

piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tat bhṛśam /
aceṣṭayā ca prādoṣāt garīyaḥ smṛtamauṣasam //

vyākhyātastena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi /
hrasveṣu cātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet //

amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit /
medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt //

rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare /
pīnase mūtrakuchre ca rūkṣaṃ tu grahaṇīgade //

naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na /
nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ nāghṛtaṃ nāsitopalam //

na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā /
jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayapradam //

takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit /
śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ //

gulmaplīhaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet /
tadvanmastu saraṃ srotaśśodhi viṣṭambhajillaghu //

śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ navoddhṛtaṃ /
yakṣmārśordditapittāsṛgvātajid grāhi dīpanam //

kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit /
śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām //

bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām /
kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām //

vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham /
snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ ghṛtam //

sahasravīryaṃ vidhibhiḥ śṛtaṃ karmasahasrakṛt /
madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān //

purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam /
pūrvoktāṃścādhikān kuryāt guṇāṃstadamṛtopamam //

tadvacca ghṛtamaṇḍo 'pi rukṣastīkṣṇastanuśca saḥ /
kīlāṭadadhikūcīkātakrapiṇḍakamoraṭāḥ //

sakṣīraśākapīyūṣā rocanā vahnisādanāḥ /
śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ //

vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathā payaḥ /
gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave //
iti kṣīravargaḥ /

ikṣoḥ saro guruḥ snigdho vṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt //

vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajit bhukte vātaprakopanaḥ /
raktapittapraśamanaḥ svādupākaraso rasaḥ //

so 'gre salavaṇo dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ /
mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt //

kiñcit kālavidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ /
vidāhī guru viṣṭambhī tenāsautatra pauṇḍrakaḥ /
śaityaprasādamādhuryādvarastamanuvāṃśikaḥ //

śātaparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt /
sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ //

phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam /
nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛt guḍaḥ //

prabhūtakrimimajjāsṛṅbhedomāṃsakapho 'paraḥ /
hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca navaḥ śleṣmāgnisādakṛt //

vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ /
matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ //

tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāṣaśarkarā /
tridoṣaghnī sitā kāśeṣudarbhacchadasambhavā //

dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛktipattaghnaḥ sarvaśarkarāḥ /
śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare //

cakṣuṣyaṃ cchedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut /
kuṣṭhamehakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit //

vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu /
rūkṣaṃ kaṣāyamadhuram tattulyā madhuśarkarā //

uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat /
viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo 'pi yato madhu //

kurvate te svayaṃ yacca saviṣā bhramarādayaḥ /
pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate //

alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate /
gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu //

na hi kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram /
upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam //

nānādravyātmakatvāccca yogavāhi paraṃ madhu /
vṛṣyayogairato yuktaṃ vṛṣatāmanuvartate //

bhrāmaraṃ pauṣpikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram /
varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva hyupayojayet //
iti ikṣu vargaḥ /

tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca /
tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca //

kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca /
baddhaviṭkaṃ krimighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit //

tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ /
āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā //

satiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru /
vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram //

rukchophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet /
tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ raktairaṇḍodbhavaṃ tvati //

umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt /
dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam //

suvarcaleḍgudīpīluśāṅkhinīnīpasambhavam /
saralāgarudevāhvaśiṃśapāsārajanma ca //

tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt /
arśaḥkuṣṭhakrimiśleṣmaśukramedonilāpaham //

karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet /
kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaṇodhanam //

bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave /
viśeṣāt krimikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane //

akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam /
trapusorvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam //

vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam /
pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam //

tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param /
vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau //

māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedopi tāviva /
baulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā //

vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā /
kākamadgu vasā tadvat kāraṇḍotthā ca ninditā //

dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇokṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam /
satvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram //

sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu /
naṣṭanidrātinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam //

kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam /
vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā //

guru taddoṣajananaṃ navaṃ jīrṇamato 'nyathā /
peyaṃ noṣṇopacareṇa na viriktakṣudhāturaiḥ //

nātitīkṣṇamṛdusvacchaghanaṃ vyāpannameva vā /
gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ //

suranilaghnī medosṛkstanyamūtrakaphāvahā /
tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca //

śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān /
śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ //

jagalaḥ pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ /
bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ //

nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā /
vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate //

viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā /
kauhalī bṛṃhaṇī gurvī śleṣmalastu madhūlakaḥ //

yathādravyaguṇo 'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ /
grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥ śoṣaśophodarajvarān //

hanti gulmākrimiphīhaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ /
mārdvikaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram //

alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkrimināśanam /
asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru //

śārkaraḥ surabhiḥ tvādurhṛdyo nātimado maghuḥ /
sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ //

vātapittakaraḥ śīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā /
medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ //

cchedi madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit /
surāsavastīkṣṇamadaḥ svādustīkṣṇo 'nilāpahaḥ //

maireyo madhuro hṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ /
dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ //

drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ /
mārdvīkasadṛśaḥ prokto mṛdvīkekṣurasāsavaḥ //

samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ sauṣadhānugaḥ /
drākṣekṣumākṣikaṃ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ //

madyākarā yattebhyo 'nyattanmadyapratirūpakam /
guṇairyathodbaṇairvidyānmadyamākarasaṅkarāt //

raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam /
vidāhi bhṛśatīkṣṇokṣṇaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram //

dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam /
guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram //

kandamūlaphalādyāṃśca tadvadvidyāttadāsutān /
śāṇḍākī cā 'sutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu //

dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛt sparśaśītalam /
śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut //

śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham /
ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake //

krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe /
te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte //
iti madyavargaḥ /

mūtraṃ gojāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam /
pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu //

krimiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān /
gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu //

virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca pūjitam /
dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomūtramuttamam //

śvāsakāsaharaṃ cchāgaṃ pūraṇāt karṇaśūlajit /
dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam //

hantyunmādamapasmāraṃ krimīnmehañca rāsabham /
kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt //

mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut /
prasahānāmapasmāramunmādañca niyacchati //

mahāmṛgasamudbhūtaṃ kuṣṭhahṛjjalacāriṇām /
netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati //

pittaṃ tiktaṃ viṣaharaṃ rocanā kaphavātajit /
tiktā pāpmāharāmūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham //

toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt /
iti dravaikadeśo 'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ //