અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.7

અથાત અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

રક્તો મહાન્ સકલમસ્તૂર્ણકઃ શકુનાહૃતઃ ।
શારામુખો દીર્ઘશૂકો લોધ્રશૂકઃ સુગન્ધિકઃ ॥

પુણ્ડ્રઃ પાણ્ડુઃ પુણ્ડરીકઃ પ્રમોદો ગૌરશારિવૌ ।
કાઞ્ચનો મહિષઃ શૂકો દૂષકઃ કુસુમાણ્ડકઃ ॥

લાઙ્ગલા લોહવાલાખ્યાઃ કર્દમાઃ શીતભીરુકાઃ ।
પતઙ્ગાસ્તપનીયાશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ ॥

સ્વાદુપાકરસાઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ ।
કષાયાનુરસાઃ પથ્યા લઘવો મૂત્રલા હિમાઃ ॥

શૂકજેષુ વરસ્તત્ર રક્તસ્તૃષ્ણાત્રિદોષહા ।
મહાંસ્તં ચાનુ કલમસ્તં ચાપ્યનુ તતઃ પરે ॥

યવકા હાયનાઃ પાંસુવાપ્યનૈષધકાદયઃ ।
સ્વાદૂષ્ણા ગુરવઃ સ્નિગ્ધાઃ પાકે ઽમ્લાઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ ॥

સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ ।
સ્નિગ્ધો ગ્રાહી લઘુઃ સ્વાદુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરો હિમઃ ॥

ષષ્ટિકો વ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠો ગૌરશ્ચાસિતગૌરતઃ ।
તતઃ ક્રમાન્મહાવ્રીહિકૃષ્ણવ્રીહિજતૂમુખાઃ ॥

કુક્કુટાણ્ડકલાબાક્ષપારાવતકસૂકરાઃ ।
વરકોદ્દાલકોજ્જાલચીનશારદદર્દુરાઃ ॥

ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।
સ્વાદુરમ્લવિપાકો ઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ ॥

બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ ।
કઙ્ગુકોદ્રવજૂર્ણાહ્વગદીવરુણપાદિકાઃ ॥

શ્યામાકતોયશ્યામાકહસ્તિશ્યામાકશિલ્બિકાઃ ।
શિશિરોદ્દાલનીવારવરૂકબરકોત્કટાઃ ॥

મધૂલિકાન્તનિર્ગણ્ડીવેણુપર્ણીપ્રશાન્તિકાઃ ।
ગવેથુકાણ્ડલૌહિત્યતોયપર્ણીમુકુન્દરાઃ ॥

કફપિત્તહરા રૂક્સાઃ કષાયમધુરા હિમાઃ ।
વાતલા બદ્ધવિણ્મૂત્રા લઘવો લેખનાત્મકાઃ ॥

ભગ્નસન્ધાનકૃત્તત્ર પ્રિયઙ્ગુબૃંહણી ગુરુઃ ।
કોરદૂષઃ પરં ગ્રાઈ સ્પર્શે શીતો વિષાપહઃ ॥

ઉદ્દાલકસ્તુ વીર્યોષ્ણો નીવારઃ શ્લેષ્મવર્ધનઃ ।
શીતવીર્યા વિશેષેણ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા મધૂલિકા ॥

રૂક્ષઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુઃ સરો વિડ્વાતકૃદ્યવઃ ।
વૃષ્યઃ સ્થૈર્યકરો મૂત્રમેદઃપિત્તકફાન્ જયેત્ ॥

પીનસશ્વાસકાસોરુસ્તમ્ભકણ્ઠત્વગામયાન્ ।
ગુણૈર્ન્યૂનતરા જ્ઞેયા યવાદનુયવાહ્વયાઃ ॥

ઊષ્ણાઃ સરા વેણુયવાઃ કષાયા વાતપિત્તલાઃ ।
વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો જીવનો વાતપિત્તહા ॥

સન્ધાનકરી મધુરો ગોધૂમઃ સ્થૈર્યકૃત્ સરઃ ।
પથ્યા નન્દીમુખી શીતા કષાયા મધુરા લઘુઃ ॥
ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ ।

શિમ્બિજા મુદ્ગમઙ્ગલ્યવનમુદ્ગમકુષ્ઠકાઃ ।
મસૂરકફલાઢક્યશ્ચણકાશ્ચપૃથગ્વિધાઃ ॥

કષાયસ્વાદુલઘવો વિબન્ધાધ્માનકારિણઃ ।
રૂક્ષા બદ્ધમલાઃ શીતા વિપાકે કટુકા હિતાઃ ॥

પિત્તાસૃક્કફમેદસ્સુ સૂપાલેપાદિયોજનાત્ ।
સૂપ્યાનામુત્તમા મુદ્ગા લઘીયાંશો ઽલ્પમારુતાઃ ॥

હરિતાસ્તેષ્વપિ વરા મકુષ્ઠાઃ ક્રિમિકારિણઃ ।
વર્ણ્યાઃ પરં પ્રલેપાદ્યૈર્મસૂરા ગ્રાહિણો ભૃશમ્ ॥

રાજમાષો ગુરુર્ભૂરિશકૃદ્રૂક્સો ઽતિવાતલઃ ।
કષાયસ્વાદુરૂક્ષોષ્ણાઃ કુલત્થા રક્તપિત્તલાઃ ॥

પીનસશ્વાસકાસાર્શોહિધ્માનાહકફાનિલાન્ ।
ઘ્નન્તિ શુક્રાશ્મરીં શુક્રં દૃષ્ટિં શોફં તથોદરમ્ ॥

ગ્રાહિણો લઘવસ્તીક્ષ્ણા વિપાકે ઽમ્લા વિદાહિનઃ ।
નિષ્પાવસ્તુ સરો રૂક્ષઃ કષાયમધુરો ગુરુઃ ॥

પાકે ઽમ્લો વાતવિષ્ટમ્ભી સ્તન્યમૂત્રાસ્રપિત્તકૃત્ ।
ઉષ્ણો વિદાહી દૃક્ચ્છુક્રકફશોફવિશાપહઃ ॥

માષઃ સ્નિગ્ધો બલશ્લેષ્મમલપિત્તકરઃ સરઃ ।
ગુરૂષ્ણો ઽનિલહા સ્વાદુઃ શુક્રવૃદ્ધિવિરેકકૃત્ ॥

ફલાનિ ગુણવદ્વિદ્યાત્ કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તયોઃ ।
કુશામ્રશિમ્બી મધુરા વાતપિત્તહરા હિમા ॥

મધુરાઃ શીતલા ગુર્વ્યો બલઘ્ન્યો રૂક્ષણાત્મિકાઃ ।
સ્નેહાઢ્યા બલિભિર્ભોજ્યા વિવિધાઃ શિમ્બિજાતયઃ ॥

સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તકટુકઃ કષાયમધુરસ્તિલઃ ।
મેધ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વર્ણ્યઃ સ્પર્શશીતો ઽનિલાપહઃ ॥

અલ્પમૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાગ્નિકફપિત્તકૃત્ ।
કૃષ્ણઃ પ્રશસ્તસ્તમનુ શુક્લસ્તમનુ ચારુણ ॥

સ્નિગ્ધોમા સ્વાદુતિક્તોષ્ણા કફપિત્તકરી ગુરુઃ ।
દૃક્ચ્છુક્રહૃત્ કટુઃ પાકે તદ્વત્ બીજં કુસુમ્ભજમ્ ॥

માષો ઽત્ર સર્વેષ્વવરો યવકઃ શૂકજેષુ ચ ।
નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ સેક્યં કેદારજં ચ યત્ ॥

લઘુ વર્ષોષિતં દગ્ધભૂમિજં સ્થલસમ્ભવમ્ ।
શીઘ્રજન્મ તથા સૂપ્યં નિસ્તુષં યુક્તિભર્જિતમ્ ॥
ઇતિ શિમ્બિધાન્યવર્ગઃ ।

મણ્ડપેયાવિલેપીનામોદનસ્ય ચ લાઘવમ્ ।
યથાપૂર્વં શિવસ્તત્ર મણ્ડો વાતાનુલોમનઃ ॥

તૃડ્ગ્લાનિદોષશેષઘ્નઃ પાચનો ધાતુસામ્યકૃત્ ।
સ્રોતોમાર્દવકૃત્ સ્વેદી સન્ધુક્ષયતિ ચાનલમ્ ॥

ક્ષુત્તૃષ્ણાગ્લાનિદૌર્બલ્યકુક્ષિરોગજ્વરાપહા ।
મલાનુલોમની પથ્યા પેયા દીપનપાચની ॥

વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા ।
વ્રણાક્ષિરોગસંશુદ્ધદુર્બલસ્નેહપાયિતામ્ ॥

સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નસ્ત્યક્તોષ્મા ચૌદનો લઘુઃ ।
યશ્ચાગ્નેયૌષધક્વાથસાધિતો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ ॥

વિપરીતો ગુરુઃ ક્ષીરમાંસાદ્યૈર્યશ્ચ સાધિતઃ ।
ઇતિ દ્રવ્યક્રિયાયોગમાનાદ્યૈઃ સર્વમાદિશેત્ ॥

શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં શુદ્ધાનાં શુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
કૃશક્ષામક્ષતોરસ્કક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્ ॥

દૃષ્ટિશ્રવણવહ્ન્યાયુર્બલવર્ણસ્વરાર્થિનામ્ ।
ભગ્નાવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં વ્રણિનાં વાતરોગિણામ્ ॥

હૃદ્યઃ પથ્યઃ પરં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો રસઃ ।
મૌદ્ગસ્તુ પથ્યઃ સંશુદ્ધવ્રણકણ્ઠાક્ષિરોગિણામ્ ॥

વાતાનુલોમી કૌલત્થો ગુલ્મતૂનિપ્રતૂનિજિત્ ।
પ્રભૂતાભ્યન્તરમલો માષસૂપઃ પરં સ્મૃતઃ ॥

ખલકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ ચ્છેદિનૌ સ્વૌષધાનુગૌ ।
પિશિતેન રસસ્તત્ર યૂષો ધાન્યૈઃ ખલઃ ફલૈઃ ॥

મૂલૈશ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ ।
જ્ઞેયાઃ કૃતાકૃતાસ્તે તુ સ્નેહાદિયુતવર્જિતાઃ ॥

અલ્પમાંસાદયઃ સ્વચ્છા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
વિદ્યાદ્યૂષે રસે સૂપે શાકે ચૈવોત્તરોત્તરમ્ ॥

ગૌરવં તનુસાન્દ્રામ્લસ્વાદુષ્વેષુ પૃથક્ તથા ।
તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્ ॥

ચાણ્ડાકીવટકં દૃઘ્નં દોષલં ગ્લપનં ગુરુ ।
પર્પટા લઘવો રુચ્યા લઘીયાન્ ક્ષારપર્પટઃ ॥

હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગુરુવો રાગષાડવાઃ ।
પ્રીણના ભ્રમતૃટ્ચ્છરિદિમેદમૂર્છાશ્રમચ્છિદઃ ॥

તૃટ્ચ્છર્દિશ્રમનુન્મન્થઃ શીતઃ સદ્યોબલપ્રદઃ ।
પ્રમેહક્ષયકુષ્ઠાનિ ન ચ સ્યુર્મન્થપાયિનઃ ॥

રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલય રુચિપ્રદા ।
શ્રમક્ષુત્તૃટ્ક્લમહરં પાનકં પ્રીણનં ગુરુ ॥

વિષ્ટમ્ભિ મૂત્રલં હૃદ્યં યથાદ્રવ્યગુણં ચ તત્ ।
લાજાસ્તૃટ્ચ્છર્દ્યતીસારમેહમેદઃકફચ્છિદઃ ॥

કાસપિત્તોપશમના દીપના લઘવો હિમાઃ ।
પૃથુકા ગુરવો બલ્યાઃ કફવિષ્ટમ્ભકારિણઃ ॥

ધાન વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષા તર્પણી લેખની ગુરુઃ ।
કણ્ઠનેત્રમયક્ષુત્તૃટ્શ્રમછર્દિવ્રણાપહા ॥

સક્તવો લઘવઃ પાનાત્ સદ્ય એવ બલપ્રદાઃ ।
નિચયાત્ કઠિના ગુર્વી પ્રોક્તા પિણ્ડી મૃદુર્લઘુઃ ॥

સક્તૂનાં દ્રવતાયોગાલ્લઘીયસ્યવલેહિકા ।
શષ્કુલીમોદકાદીનાં વ્યાખ્યાતૈવં ચ કલ્પના ॥

નોદકાન્તરિતાન્ન દ્વિર્ન નિશાયાં ન કેવલાન્ ।
ન ભુક્ત્વા ન દ્વિજૈશ્છિત્વા સક્તૂનદ્યાન્ન વા બહૂન્ ॥

કર્કન્ધુબદરદીનાં શ્રમતૃષ્ણાક્લમચ્છિદઃ ।
સક્તવો ઽમ્લરસા હૃદ્યા યથાદ્રવ્યગુણાશ્ચ તે ॥

પિણ્યાકો ગ્લપનો રૂક્ષો વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિદૂષણઃ ।
વેશવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચયવર્ધનઃ ॥

મુદ્ગદિજાસ્તુ ગુરવો યથાદ્રવ્યગુણાનુગાઃ ।
કુકૂલકર્પરભ્રાષ્ટકન્દ્વઙ્ગારવિપાચિતાન્ ।
એકયોનીન્ લઘૂન્વિદ્યાદપૂપાનુત્તરોત્તરમ્ ॥
ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ ।

હરિણૈણકુરઙ્ગર્શ્યગોકર્ણમૃગમાતૃકાઃ ।
કાલપુચ્છકચારુષ્કવરપોતશશોરણાઃ ॥

શ્વદંષ્ટ્રામશરભકોહકારકશમ્બરાઃ ।
કરાલકૃતમાલૌ ચ પૃષતશ્ચ મૃગાઃ સ્મૃતાઃ ॥

લાવવાતિકવર્તીરરક્તવર્ત્મકકર્કરાઃ ।
કપિઞ્જલોપચક્રાખ્યચકોરરુરુબાહવઃ ॥

વર્તકો વર્તિકા ચેતિ તિત્તિરિઃ ક્રકરઃ શિખી ।
તારચૂડાખ્યવરકગોનર્દગિરિવર્તિકાઃ ॥

તથા શારપદેન્દ્રાહ્વવારટાશ્ચેતિ વિષ્કિરાઃ ।
શતપત્રો ભૃઙ્ગરાજઃ કોયષ્ટી જીવજીવકઃ ॥

ખઞ્જરીટકહારીતદુર્નામારિકૃશાગ્રહાઃ ।
લટ્વા લડૂષો વટહા રોક્ષ્વેલો ડિણ્ડિમાણવઃ ॥

જટી દુન્દુભિપાર્કારલોહપૃષ્ઠકુલિઙ્ગકાઃ ।
શારિકાશુકશાર્ઙ્ગાખ્યચિરીટીકકુયષ્ટિકાઃ ॥

મઞ્જરીયકદાત્યૂહગોધાપુત્રપ્રિયાત્મજાઃ ।
કલવિઙ્કઃ પરભૃતઃ કપોતો ઽઙ્ગારચૂડકઃ ॥

પારાવતઃ પાણવિક ઇત્યુક્તાઃ પ્રતુદા દ્વિજાઃ ।
શ્વેતઃ શ્યામશ્ચિત્રપૃષ્ઠઃ કાલકઃ કાકુલી મૃગઃ ॥

ભેકચિલ્લટકૂચીકા ગોધાશલ્યકશાણ્ડકાઃ ।
વૃષાહિકદલીશ્વાવિન્નકુલાદ્યા બિલેશયાઃ ॥

ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ ।
માર્જારમૂષિકવ્યાઘ્રવૃકબભ્રુતરક્ષવઃ ॥

લોપાકજમ્બુકશ્યેનચાષોલૂકશ્વવાયસાઃ ।
શશઘ્નીભાસકુરરગૃધ્રવેશ્યકુલિઙ્ગકાઃ ॥

ધૂમિકા મધુહા ચેતિ પ્રસહા મૃગપક્ષિણઃ ।
મહિષન્યઙ્કુરોહીતવરાહરુરુવારણાઃ ॥

સૃમરશ્ચમરઃ ખડ્ગો ગવયશ્ચ મહામૃગાઃ ।
હંસસારસકાદમ્બબકકારણ્ડવપ્લવાઃ ॥

મૃણાલકણ્ઠચક્રાહ્વબલાકા રક્તશીર્ષકાઃ ।
ઉત્ક્રોશપુણ્ડરીકાક્ષશરારીમણિતુણ્ડકાઃ ॥

કાકતુણ્ડઘનારાવમદ્ગુક્રૌઞ્ચામ્બુકુક્કુટાઃ ।
નદ્યાસ્યોમલ્લિકાદ્યાશ્ચ પક્ષિણો જલચારિણઃ ॥

મત્સ્યા રોહિતપાઠીનકૂર્મકુમ્ભીરકર્કટાઃ ।
શુક્તિશઙ્ખોદ્રુશમ્બૂકશફરીવર્ત્મિચન્દ્રિકાઃ ॥

બુલૂકીનક્રમકરશિંશુમારતિમિઙ્ગલાઃ ।
રાજી ચિલિચિમાદ્યશ્ચ માંસમિત્યાહુરષ્ટધા ॥

યોનિષ્વજાવી વ્યામિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે ।
આદ્યાન્ત્યા જાઙ્ગલાનૂપા મધ્યૌ સાધારણૌ સ્મૃતૌ ॥

વિકીર્યાદિક્રિયાયોગૈર્ભક્ષણાદ્વિષ્કિરાદયઃ ।
તત્ર બદ્ધમલા રુચ્યા માંસાનામુત્તમાઃ હિમાઃ ॥

કષાયસ્વાદુવિશદા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ ।
પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સન્નિપાતે કફાનુગે ॥

તામ્રો ઽત્ર હરિણઃ કૃષ્ણસ્ત્વેણો હૃદ્યસ્ત્રિદોષજિત્ ।
લઘીયાન્ ષડ્રસશ્ચાસૌ ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ ॥

કટુપાકો ઽગ્નિકૃત્ પથ્યઃ સન્નિપાતે ઽનિલાવરે ।
તદ્વલ્લાવો ઽપ્યરૂક્ષસ્તું કિઞ્ચિદ્રૂક્ષઃ કપિઞ્જલઃ ॥

પારાવતાઃ કપોતાશ્ચૃઅ તદ્વદ્વન્યાઃ સુપૂજિતાઃ ।
ઈષદુષ્ણગુરુસ્નિગ્ધા બૃંહણા વર્તકાદયઃ ॥

તિત્તિરિસ્તેષ્વપિ વરો મેધાગ્નિબલશુક્રકૃત્ ।
ગ્રાહી વર્ણ્યો ઽનિલોદ્રિક્તસન્નિપાતહરઃ પરમ્ ॥

ધન્વાનૂપવિચારિત્વાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણગુરુબૃંહણઃ ।
નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદૃશામ્ ॥

તદ્વચ્ચ કુક્કુટો વૃષ્યો ગ્રામ્યસ્તુ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ ।
મેધાનલકરા હૃદ્યાઃ કરકરાઃ સોપચક્રકાઃ ॥

ગુરુઃ સલવણઃ કાણકપોતઃ સર્વદોષકૃત્ ।
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્ ॥

મૂત્રશુક્રકૃતો બલ્યા વાતઘ્નાઃ કફપિત્તલાઃ ।
શીતા મહામૃગાસ્તેષુ ક્રવ્યાદાઃ પ્રસહાઃ પુનઃ ॥

ચક્ષુષ્યાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રા માંસલાઃ કટુપાકિનઃ ।
જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પરં હિતાઃ ॥

ગોધા નિયછતિ વિષં મૂષિકઃ શુક્રવર્ધનઃ ।
શુષ્કકાસશ્રમાત્યગ્નિવિષમજ્વરપીનસાન્ ॥

કાર્શ્યકેવલવાતાંશ્ચ ગોમાંસં સન્નિયચ્છતિ ।
ચટકાઃ શ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધા વાતઘ્નાઃ શુક્રલાઃ પરમ્ ॥

ગુરૂષ્ણો મહિષઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વપ્નદાર્ઢ્યબૃહત્વકૃત્ ।
તદ્વદ્વરાહઃ શ્રમહા રુચિશુક્રબલપ્રદઃ ॥

હંસઃ સ્વરકરઃ પિત્તરક્તજિન્મેદુરો હિમઃ ।
કફપિત્તકરા મત્સ્યાઃ પરં પવનનાશનાઃ ॥

પ્રતિસ્રોતોવિચારિત્વાદાકાશપ્લવનેન ચ ।
રોહિતઃ પ્રવરસ્તેષાં પરં ચિલિચિમો ઽવરઃ ॥

અગોચરવિચારિત્વાત્ સર્વદોષકરો હિ સઃ ।
કુલીરઃ પરમં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો ગુરુઃ ॥

નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માંસમાજમદોષલમ્ ।
શરીરધાતુસામાન્યાદનભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્ ॥

વિપરીતમતો જ્ઞેયમાવિકં બૃંહણં તુ તત્ ।
અતિમેદ્યં ત્યજેન્માંસં હતં વ્યાધિવિષોદકૈઃ ॥

સ્વયં મૃતં ધૂમપૂર્ણમગોચરભૃતં કૃશમ્ ।
સદ્યોહતં વયસ્થં ચ શુદ્ધં સુરભિ શસ્યતે ॥

એણઃ કુરઙ્ગો હરિણઃ શશો લાવઃ કપિઞ્જલઃ ।
તિત્તિરિઃ ક્રકરો ગોધા શ્વાવિડ્ગૃધ્રો મૃગાધિપઃ ॥

તથૈવ શારિકા ન્યઙ્કુર્હંસો રોહિતકચ્છપૌ ।
વર્ત્મી ચાગ્ર્યાઃ સ્વવર્ગેષુ પ્રવરાસ્તેષ્વપિ સ્મૃતાઃ ॥

લાવૈણગોધાઃ સિંહાશ્ચ નિન્દિતો ગૌઃ સદર્દુરઃ ।
ઋશ્યઃ કાણકપોતશ્ચ શેષમુક્તં યથાયથમ્ ॥

ગુરૂણ્યણ્ડાનિ બાલાનાં કષાયમધુરં પલમ્ ।
વૃદ્ધાનાં સ્નાયુભૂયિષ્ઠમબલ્યં ગુરુદોષલમ્ ॥

પુંસ્ત્રિયોઃ પૂર્વપશ્ચાર્ધે ગુરુણી ગર્ભિણી ગુરુઃ ।
લઘુર્યોષિચ્ચતુષ્પાત્સુ વિહઙ્ગેષુ પુનઃ પુમાન્ ॥

શિરસ્કન્ધોરુપૃષ્ઠસ્ય કટ્યાઃ સક્થ્યોશ્ચ ગૌરવમ્ ।
તથામપક્વાશયયોર્યથાપૂર્વં વિનિર્દિશેત્ ॥

શોણિતપ્રભૃતીનાં ચ ધાતૂનામુત્તરોત્તરમ્ ।
માંસાત્ ગરીયો બૃષણમેઢ્રવૃક્કયકૃત્ગુદમ્ ॥
ઇતિ માંસવર્ગઃ ।

શાકં પાઠાશટીશ્રૂષાસુનિષણ્ડસતીનજમ્ ।
ત્રિદોષઘ્નં લઘુ ગ્રાહિ સરાજક્ષવવાસ્તુકમ્ ॥

સુનિષણ્ડો ઽગ્નિકૃદ્વૃષ્યસ્તેષુ રાજક્ષવઃ પરમ્ ।
ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નો વર્ચ્ચોભેદી તુ વાસ્તુકઃ ॥

હન્તિ દોષત્રયં કુષ્ઠં વૃષ્યા સોષ્ણા રસાયની ।
કાકમાચી સરા સ્વર્યા ચાઙ્ગેર્યમ્લા ઽગ્નિદીપની ॥

ગ્રહણ્યર્શો ઽનિલશ્લેષ્મહિતોષ્ણા ગ્રાહિણી લઘુઃ ।
પટોલસપ્તલારિષ્ટશાર્ઙ્ગાષ્ઠાવલ્ગુજામૃતાઃ ॥

વેત્રાગ્રબૃહતીવાશાકુન્તલીતિલપર્ણિકાઃ ।
મણ્ડૂકપર્ણીકર્ક્કોટકારવેલ્લકપર્પટાઃ ॥

નાડીકલાયગોજિહ્વાવાર્ત્તાકવનતિક્તકમ્ ।
કરીરં કૂલકં નન્દી કુવેલા શકુલાદની ॥

કઠિલ્લં કેમ્બુકં શીતં સકોશાતકકર્ક્કશમ્ ।
તિક્તં પાકે કટુ ગ્રાહિ વાતલં કફપિત્તજિત્ ॥

હૃદ્યં પટોલં ક્રિમિનુત્ સ્વાદુપાકં રુચિપ્રદમ્ ।
પિત્તલં દીપન ભેદિ વાતઘ્નં બૃહતીદ્વયમ્ ॥

વૃષં તુ વમિકાસઘ્નં રક્તપિત્તહરં પરમ્ ।
કારવેલ્લં સકટુકં દીપનં કફપિત્તજિત્ ॥

વાર્ત્તાકં કટુતિક્તોષ્ણં મધુરં કફવાતજિત્ ।
સક્ષારમગ્નિજનનં હૃદ્યં રુચ્યમપિત્તલમ્ ॥

કરીરમાધ્માનકરં કષાયં સ્વાદુતિક્તકમ્ ।
કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવગ્નિદીપનૌ ॥

શ્યામાશાલ્મલિકાશ્મર્યભઞ્જકીર્ણકયૂથિકાઃ ।
વૃક્ષાદિનીક્ષીરવૃક્ષબિમ્બીતનિકવૃક્ષકાઃ ॥

લોધ્રઃ શણઃ કચ્છુદારઃ સશેલુર્વૃષમુષ્ટિકા ।
ભલ્લાતકઃ કોવિદારઃ કમલોત્પલકિંશુકમ્ ॥

પટોલાદિગુણં સ્વાદુ કષાયં પિત્તજિત્ પરમ્ ।
બદ્ધમૂત્રા સરા ભઞ્જી કરીરં સ્યાદભીરુજમ્ ॥

સતિક્તં લઘુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં દોષત્રયપ્રણુત્ ।
તણ્ડુલીયો હિમો રૂક્ષઃ સ્વાદુપાકરસો લઘુ ॥

મદપિત્તવિષાસ્રઘ્નો મુઞ્જાતં વાતપિત્તજિત્ ।
સ્નિગ્ધં શીતં ગુરુ સ્વાદુ બૃંહણં શુક્રકૃત્ પરમ્ ॥

પાલક્યા પિછિલા ગુર્વ્વી શ્લેષ્મલા ભેદિની હિમા ।
મદઘ્ન્યુપોદકા ચુઞ્ચુર્ગ્રાહી તૌ પૂર્વવત્તથા ॥

વિદારી વાતપિત્તઘ્ની મૂત્રલા સ્વાદુશીતલા ।
જીવની બૃંહણી કણ્ઠ્યા ગુર્વીવૃષ્યા રસાયની ॥

ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા ।
શાકાનાં પ્રવરા ન્યૂના દ્વિતીયા કિઞ્ચિદેવ તુ ॥

વાતપિત્તહરા ભણ્ડી પર્વણી પર્વપુષ્પિકા ।
કૂષ્માણ્ડતુમ્બકાલિઙ્ગકર્કારૂર્વારુતિણ્ડિશમ્ ॥

તથા ત્રપુસચીનાકચિર્ભિટં કફવાતકૃત્ ।
ભેદિ વિષ્ટમ્ભ્યભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકરસં ગુરુ ॥

વલ્લીફલાનાં પ્રવરં કૂષ્માણ્ડં વાતપિત્તજિત્ ।
બસ્તિશુદ્ધિકરં વૃષં ત્રપુસં ત્વતિમૂત્રલમ્ ॥

તુમ્બં રૂક્ષતરં ગ્રાહિ કાલિઙ્ગોર્વારુચિર્ભિટમ્ ।
બાલં પિત્તહરં શીતં વિદ્યાત્ પક્વમતો ઽન્યથા ॥

શીર્ણવૃન્તં તુ સક્ષારં પિત્તલં કફવાતજિત્ ।
રોચનં દીપનં હૃદ્યમષ્ઠીલાનાહનુલ્લઘુ ॥

મૃણાલબિસશાલૂકશૃઙ્ગાટકકશેરુકાઃ ।
નન્દીમાષકકેલૂટક્રૌઞ્ચાદનકલોડ્યકમ્ ॥

સતરૂઢં કદમ્બં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ ।
કલમ્બુનાલિકામાષકઠિઞ્જરકુતુમ્બકમ્ ॥

ચિલ્લીલટ્વાકનિષ્પાવકુરૂટકગવેધુકાઃ ।
યાતુકા સાલકલ્યાણી શ્રીપર્ણી પીલુપર્ણિકા ॥

કુમારી જીવલોણીકા યવશાકસુવર્ચલાઃ ।
કુષ્માણ્ડનીલિની સ્વર્ચા વૃકધૂમકલક્ષ્મણા ॥

આલૂપાનિ ચ સર્વાણિ તથા સૂપ્યાનિ લક્ષ્મણા ।
જીવન્તિકશ્ચુઞ્ચુપર્ણીપ્રપુન્નાટકુબેરકમ્ ॥

સ્વાદુ રૂક્ષં સલવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ ।
શીતલં સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ ॥

સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં નાતિદોષલમ્ ।
લઘુપત્રા તુ યા ચિલ્લી સા વાસ્તુકસમા મતા ॥

તક્કારી વરણં સ્વાદુ સતિક્તં કફવાતજિત્ ।
વર્ષાભ્વૌ કાલશાકં ચ સક્ષારં કટુતિક્તકમ્ ॥

દીપનં ભેદનં હન્તિ ગરશોફકફાનિલાન્ ।
દીપનાઃ કફવાતઘ્નાશ્ચિરિબિલ્વાઙ્કુરાઃ સરાઃ ॥

લઘુરુષ્ણા સરા તિક્તા સોરુપૂકા ચ લાઙ્ગલી ।
વાતલૌ કટુતિક્તામ્લૌ ભેદિનૌ તિલવેતસૌ ॥

તદ્વત્ પઞ્ચાઙ્ગુલો વંશકરીરાસ્તુ વિદાહિનઃ ।
વાતપિત્તકરા રૂક્ષાઃ કટુપાકાઃ કફાપહાઃ ॥

બિલ્વરાસ્નાબલાશાકં વાતઘ્નમતિસારજિત્ ।
વાયું વત્સાદની હન્યાત્ કફં ગણ્ડીરચિત્રકૌ ॥

પત્તૂરો દીપનસ્તિક્તઃ પ્લીહાર્શઃકફવાતજિત્ ।
ક્રિમિકાસકફોત્ક્લેદાન્ કાસમર્દો જયેત્ સરઃ ॥

રૂક્ષોષ્ણમમ્લં કૌસુમ્ભં ગુરુ પિત્તકરં સરમ્ ।
સક્ષારં મધુરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ગુરુ ચ સાર્ષપમ્ ॥

શાકાનામવરં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સર્વદોષકૃત્ ।
યદ્બાલમવ્યક્તરસં કિંચિત્ક્ષારં સતિક્તકમ્ ॥

તન્મૂલકં દોષહરં લઘુ સોષ્ણં નિયચ્છતિ ।
ગુલ્મકાસક્ષયશ્વાસવ્રણનેત્રગલામયાન્ ॥

સ્વરગ્નિસાદોદાવર્તપીનસાંશ્ચ મહત્ પુનઃ ।
ગુરૂષ્ણકટુકં સ્વાદુવિપાકં સર્વદોષકૃત્ ॥

ગુર્વભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધસિદ્ધં તદપિ વાતજિત્ ।
વાતશ્લેષ્મહરં શુષ્કં સર્વમામં તુ દોષલમ્ ॥

કટૂષ્ણો વાતકફહા પિણ્ડાલુઃ પિત્તવર્ધનઃ ।
કુઠેરશિગ્રુસુરસસુમુખાસુરિભૂસ્તૃણાઃ ॥

ધાન્યતુમ્બુરુશૈલેયયવાનીશૃઙ્ગિવેરકાઃ ।
પર્ણાસો ગૃઞ્જનો ઽજાજી જીરકં ગજપિપ્પલી ॥

ફણિર્જાર્જકજમ્બીરખરાહ્વાકાલમાલિકાઃ ।
દીપ્યકઃ ક્ષવકદ્વીપિબસ્તગન્ધાદિ બદ્ધવિટ્ ॥

રસે પાકે ચ કટુકં દોષોત્ક્લેશકરં લઘુ ।
વિદાહિ રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં દૃક્શુક્રક્રિમિનાશનમ્ ॥

વર્ગો હરિતકાખ્યો ઽયમુપદંશેષુ યુજ્યતે ।
વાસનો વ્યઞ્જનાનાં ચ હૃદ્યો દીપનરોચનઃ ॥

હિધ્માકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વરુક્પૂતિગન્ધહા ।
સુરસઃ સુમુખઃ શોફગન્ધહા ધાનકા પુનઃ ॥

કષાયતિક્તમધુરા મૂત્રલા ન ચ પિત્તકૃત્ ।
ખરાહ્વા બસ્તિશૂલઘ્ની ચિત્રકો દીપનઃ પરમ્ ॥

પત્રે સક્ષારમધુરો મધ્યે મધુરપિચ્છિલઃ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણો લશુનઃ કન્દે કટુપાકરસઃ સરઃ ॥

હૃદ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધો રોચનદીપનઃ ।
ભગ્નસન્ધાનકૃત્ બલ્યો રક્તપિત્તપ્રદૂષણઃ ॥

કિલાસકુષ્ઠગુલ્માર્શોમેહક્રિમિકફાનિલાન્ ।
સહિધ્માપીનસશ્વાસકાસાન્ હન્તિ રસાયનમ્ ॥

પલાણ્ડુસ્તદ્ગુણૈર્ન્યૂનો વિપાકે મધુરસ્તુ સઃ ।
કફં કરોતિ નો પિત્તં કેવલાનિલનાશનઃ ॥

દીપનઃ સૂરણો રુચ્યઃ કફઘ્નો વિશદો લઘુઃ ।
વિશેષાદર્શસાં પથ્યો ભૂકન્દસ્ત્વતિદોષલઃ ॥

પત્રે પુષ્પે ફલે કન્દે ચ ગુરુતા ક્રમાત્ ।
વરા શાકેષુ જીવન્તી સાર્ષપસ્ત્વવરાઃ પરમ્ ॥
ઇતિ શાકવર્ગઃ

દ્રાક્ષા ફલોત્તમા વૃષ્યા ચક્ષુષ્યા સૃષ્ટમૂત્રવિટ્ ।
સ્વાદુપાકરસા સ્નિગ્ધા સકષાયા હિમા ગુરુઃ ॥

નિહન્ત્યનિલપિત્તાસ્રતિક્તાસ્યત્વમદાત્યયાન્ ।
તૃષ્ણાકાસજ્વરશ્વાસસ્વરભેદક્ષતક્ષયાન્ ॥

ઉદ્રિક્તપિત્તાન્ જયતિ ત્રિદોષાન્ સ્વાદુ દાડિમમ્ ।
પિત્તાવિરોધિ નાત્યુષ્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્ ॥

સર્વં હૃદ્યં લઘુ સ્નિગ્ધં ગ્રાહિ રોચનદીપનમ્ ।
મોચખર્જૂરપનસનાલિકેરપરૂષકમ્ ॥

આમ્રાતતાલકાશ્મર્યરાજાદનમધૂકજમ્ ।
સૌવીરબદરાઙ્કોલફલ્ગુશ્લેષ્માતકોદ્ભવમ્ ॥

વાતામાભિષુકાક્ષોડમુકૂલકનિકોચકમ્ ।
ઊરુમાણં પ્રિયાલં ચ બૃંહણં ગુરુ શીતલમ્ ॥

દાહક્ષતક્ષયહરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ ।
સ્વાદુપાકરસાં સ્નિગ્ધં વિષ્ટમ્ભિ કફશુક્રકૃત્ ॥

નાલિકેરં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
બલમાંસકરં હૃદ્યં બૃંહણં બસ્તિશોધનમ્ ॥

મોચં સ્વાદુરસં પ્રોક્તં કષાયં નાતિશીતલમ્ ।
રક્તપિત્તહરં વૃષ્યં રુચ્યં શ્લેષ્મકરં ગુરુ ॥

સ્નિગ્ધં સ્વાદુ કષાયં ચ રાજાદનફલં ગુરુ ।
ફલં તુ પિત્તલં તાલં સરં કાશ્મર્યજં હિમમ્ ॥

શકૃન્મૂત્રવિબન્ધઘ્નં કેશ્યં મેધ્યં રસાયનમ્ ।
મધૂકજમહૃદ્યં તુ બદરં સરણાત્મકમ્ ॥

વાતામાદ્યુષ્ણવીર્યં તુ કફપિત્તકરં સરમ્ ।
પરં વાતહરં સ્નિગ્ધમનુષ્ણં તુ પ્રિયાલજમ્ ॥

પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ ।
કોલમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્તૃટ્છર્દિઃકાસજિચ્ચ સઃ ॥

તિન્દુકાશ્મન્તકાસીનફલિનીબિમ્બિતોદનમ્ ।
ટઙ્કાશ્વકર્ણબકુલગાઙ્ગેરુધવધન્વનમ્ ॥

શ્વેતપાકકપિત્થાનિ સિઞ્ચતીભવ્યજામ્બવમ્ ।
ક્ષીરિવૃક્ષભવં બીજં પૌષ્કરં કફપિત્તજિત્ ॥

કષાયમધુરં રૂક્ષં શીતલં ગુરુ લેખનમ્ ।
વિબન્ધાધ્માનજનનં સ્તમ્ભનં વાતકોપનમ્ ॥

કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં કષાયામ્લં ત્રિદોષકૃત્ ।
પક્વં રુચ્યં કષાયામ્લં સ્વાદુ હિધ્માવમિપ્રણુત્ ॥

દોષઘ્નં ષાડવારિષ્ટરાગયુક્તિષુ પૂજિતમ્ ।
વિષઘ્નમુભયં ગ્રાહિ કપિત્થાન્યેવમાદિશેત્ ॥

બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચતિકાફલમ્ ।
ભવ્યં વિશદમમ્લં ચ જામ્બવં ત્વતિવાતલમ્ ॥

વિષ્ટમ્ભકૃદકણ્ઠ્યં ચ સામ્લં તુ ક્ષીરિવૃક્ષજમ્ ।
પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષકીફલમ્ ॥

બાલં કષાયકટ્વમ્લં રૂક્ષં વાતાસ્રપિત્તકૃત્ ।
સંપૂર્ણમામ્રમમ્લં તુ રક્તપિત્તકફપ્રદમ્ ॥

સ્વાદુ સામ્લં ગુરુ સ્નિગ્ધં મારુતઘ્નમપિત્તલમ્ ।
હૃદ્યં પર્યાગતં શ્લેષ્મમાંસશુક્રબલપ્રદમ્ ॥

સહકારરસો હૃદ્યઃ સુરભિસ્નિગ્ધરોચનઃ ।
દીપનઃ પિત્તવાતઘ્નઃ શુક્રશોણિતશુદ્ધિકૃત્ ॥

કષાયં રોચનં હૃદ્યં વાતલં લવલીફલમ્ ।
ગુર્વગ્નિસાદકૃદ્વિલ્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્ ॥

પક્વં બાલં પુનસ્તીક્ષ્ણં પિત્તલં લઘુ દીપનમ્ ।
વાતશ્લેષ્મઘ્નમુષ્ણં ચ સ્નિગ્ધં ગ્રાહ્યુભયં પરમ્ ॥

વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં લઘુ દીપનરોચનમ્ ।
વાતશ્લેષ્મહરં કિઞ્ચિદૂનં કોશામ્લમ્જં તતઃ ॥

ફલં કરઞ્જં વિષ્ટમ્ભિ પિત્તશ્લેષ્માવિરોધિ ચ ।
ગુરુષ્ણમધુરં રૂક્ષં કેશઘ્નં ચ શમીફલમ્ ॥

કટુપાકરસં પીલુ તીક્ષ્ણોષ્ણં ભેદિ પિત્તલમ્ ।
ક્રિમિગુલ્મોદરગરપ્લીહાર્શઃકફવાતજિત્ ॥

સતિક્તં સ્વાદુ યત્ પીલુ નાત્યુષ્ણં તત્ત્રિદોષજિત્ ।
નીપં શતાક્ષિકં પ્રાચીનાગરં તૃણશૂલ્યજમ્ ॥

અસ્માદલ્પાન્તરગુણમૈઙ્ગુદં સવિકઙ્કતમ્ ।
ત્વક્તિક્તકટુકા સ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાતજિત્ ॥

બૃંહણં મધુરં માંસં વાતપિત્તહરં ગુરુ ।
લઘુ તત્કેસરં કાસશ્વાસહિધ્મામદાત્યયાન્ ॥

આસ્યશોષાનિલશ્લેષ્મવિબન્ધચ્છર્દ્યરોચકાન્ ।
ગુલ્મોદરાર્શઃશૂલાનિ મન્દાગ્નિત્વં ચ નાશયેત્ ॥

ભલ્લાતકસ્ય ત્વઙ્માંસં બૃંહણં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
તદસ્થ્યગ્નિસમં મેધ્યં કફવાતહરં પરમ્ ॥

સ્વાદ્વમ્લં શીતમુષ્ણં ચ દ્વિધા પારાવતં ગુરુ ।
રુચ્યમત્યગ્નિશમનં રુચ્યં મધુરમારુકમ્ ॥

પક્વમાશુ જરાં યાતિ નાત્યુષ્ણં ગુરુ દોષલમ્ ।
દ્રાક્ષાપરૂષકં ચાર્દ્રમમ્લં પિત્તકફપ્રદમ્ ॥

ગુરૂષ્ણવીર્યં વાતઘ્નં સરં સકરમર્દકમ્ ।
તથામ્લં કોલકર્કન્ધુલિકુચામ્રાતકારુકમ્ ॥

ઐરાવતં દન્તશઠં સત્રુદં મૃગલણ્ડિકમ્ ।
નાતિપિત્તકરં પક્વં શુષ્કં ચ કરમર્દકમ્ ॥

દીપનં ભેદનંશુષ્કમમ્લિકાઙ્કોલયોઃ ફલમ્ ।
તૃષ્ણાશ્રમક્લમચ્છેદિ લઘ્વિષ્ટં કફવાતયોઃ ॥

ફલાનાવરં તત્ર લિકુચં સર્વદોષકૃત્ ।
હિમાનિલોષ્ણદુર્વાતવ્યાલલાલાદિદૂષિતમ્ ॥

જન્તુજુષ્ટં જલે મગ્નમભૂમિજમનાર્તવમ્ ।
અન્યધાન્યયુતં હીનવીર્યં જીર્ણતયા ઽતિ ચ ॥

ધાન્યં ત્યજેત્તથા શાકં રૂક્ષસિદ્ધમકોમલમ્ ।
અસઞ્જાતરસં તદ્વચ્છુષ્કં ચાન્યત્ર મૂલકાત્ ॥

પ્રાયેણ ફલમપ્યેવં તથામં બિલ્વવર્જિતમ્ ।
ઇતિ ફલવર્ગઃ ॥
શૂકશિમ્બિજપક્વાન્નમાંસશાકફલાશ્રયૈઃ ॥

વર્ગૈરન્નૈકદેશો ઽયં ભૂયિષ્ઠમુપયોગવાન્ ।
નિર્દિષ્ટો રસવીર્યાદ્યૈર્થયથાસ્વં કર્મસાધને ॥

ન શક્યં વિસ્તરેણાપિ વક્તું સર્વં તુ સર્વથા ।
હિતાહિતત્વે ઽપ્યેકાન્તનિયમો ઽસ્માદનિશ્ચિતઃ ॥

માત્રાયોગક્રિયાદેશકાલાવસ્થાદિભેદતઃ ।
તતસ્તતો યતો દૃષ્ટાસ્તે તે ભાવાસ્તથા તથા ॥

માત્રયા સેવિતં મદ્યં હન્તિ રોગાસ્તદુદ્ભવાન્ ।
નિષેવ્યમાણં તિલશો વિષમપ્યમૃતાયતે ॥

હીનાતિમાત્રમશનં મરુન્નિચયકોપનમ્ ।
ભજતો વિષરૂપત્વં તુલ્યાંશે મધુસર્પિષી ॥

ક્ષારો ઽમ્લરસસંયોગે મધુરીભવતિ ક્ષણાત્ ।
ઉત્તુણ્ડક્યાસ્તિન્દુકેન તિક્તતા મધુરાયતે ॥

હિઙ્ગુગૈરિકસિન્ધૂત્થં ગન્ધવર્ણરસાધિકમ્ ।
પૂગતામ્બૂલશઙ્ખેભ્યો વર્ણગન્ધરસોદ્ભવઃ ॥

કોદ્રવો હન્ત્યસૃક્પિત્તં કરોત્યેવ વિદાહિભિઃ ।
કુષ્ઠં તત્કાર્યપિ તિલો હન્તિ ભલ્લાતકૈઃ સહ ॥

ગુડઃ કર્તાગ્નિસાદસ્ય સ હિનસ્ત્યભયાદિભિઃ ।
તૃષ્યત્યગ્નેઃ સમદનં સર્પિરપ્યુપદિશ્યતે ॥

જીવનીયમપિ ક્ષીરં વિષલેશેન મૃત્યવે ।
તુલ્યે અપિ હતો ઽન્યો ઽન્યં વિષે સ્થાવરજઙ્ગમે ॥

સક્તવો વાતલા રૂક્ષાઃ પીતાસ્તે તર્પયન્તિ તુ ।
વિનાપિ ચોપયોગેન મણિમન્ત્રાદિ કાર્યકૃત્ ॥

આર્દ્રકાજ્જાયતે શુણ્ઠી સંસ્કારેણ લઘીયસી ।
લઘુભ્યો ઽપિ હિ સક્તુભ્યો ગુરવઃ સિદ્ધાપિણ્ડિકાઃ ॥

ભૃષ્ટઃ ક્ષુણ્ણો ઽપિ પૃથુકો રક્તશાલેર્લઘોર્ગુરુઃ ।
શાલિઃ પિષ્ટો ગરીયસ્ત્વં ગોધૂમાદપિ ગચ્છતિ ॥

લઘુ પિત્તહરા લાજા વ્રીહિતો ગુરુપિત્તલાત્ ।
સઙ્ગ્રાહિણો લઘોર્મુદ્ગાત્ કુલ્માષો ભેદનો ગુરુઃ ॥

આમં ગ્રાહિતરં તક્રં નાગરીકૃતમાર્દ્રકમ્ ।
ગુડાત્તોયાચ્ચ સુતરાં મૂત્રલં ગુરુ પાનકમ્ ॥

ગરીયો ગુડદધ્યુત્થા રસાલા ચાતિશુક્રલા ।
દણ્ડાભિમથનાદ્દધ્નો ગુરુણશ્ચાતિશોફદાત્ ॥

અનુદ્ધૃતસ્નેહમપિ તક્રં શોફહરં લઘુ ।
સર્પિઃ સ્નિગ્ધતરં હન્તિ નાર્દિતં નવનીતવત્ ॥

ચક્ષુષ્યો ઽપિ હિ ગોધૂમસ્તૈલપક્વસ્તુ દૃષ્ટિહા ।
મૂલકં દોષજનનં સિદ્ધં તુ તદદોષલમ્ ॥

ઉષ્ણં વિષીભવત્યેવ વિષઘ્નમપિ માક્ષિકમ્ ।
દુર્ભાજનસ્થા દ્રાક્ષામ્લા દોષલા ચ પ્રજાયતે ॥

શ્લક્ષ્ણશુષ્કઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્ ।
ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃત્ત્વન્યથા ઽગુરોઃ ॥

મેધ્યસ્તિલઃ સ્પર્શશીતો મેધ્યં તૈલં ખલો હિમઃ ।
તસ્યૈવ શ્લેષ્મકારિત્વં ન તૈલસ્ય ખલસ્ય વા ॥

દધ્નિ શ્વયથુકારિત્વં ન તક્રનવનીતયોઃ ।
ભૂમિસાત્મ્યં દધિક્ષીરકરીરં મરુવાસિષુ ॥

ક્ષારઃ પ્રાચ્યેષુ મત્સ્યાસ્તુ સૈન્ધવેષ્વશ્મકેષુ તુ ।
તૈલામ્લઃ કન્દમૂલાનિ મલયે કોઙ્કણે પુનઃ ॥

પેયામન્થ ઉદીચ્યેષુ ગોધૂમો ઽવન્તિભૂમિષુ ।
બાલ્હીકા બાલ્હવાશ્ચીનાઃ શૂલિકા યવનાઃ શકાઃ ॥

માંસગોધૂમમાર્દ્વીકશસ્ત્રવૈશ્વાનરોચિતાઃ ।
દેહસાત્મ્યં ઘૃતં ક્ષીરં મદ્યં માસં ચ કસ્યચિત્ ॥

પેયા યૂષો રસો ઽન્યસ્ય ગોધૂમો ઽન્યસ્ય શાલયઃ ।
અહિતૈરપિ તેષાં ચ તૈરેવોપહિતં હિતમ્ ॥

અન્નપાનૌષધં દોષમાત્રાકાલાદ્યપેક્ષયા ।
સાત્મ્યં હ્યાશુ બલં ધત્તે નાતિદોષં ચ બહ્વપિ ॥

સ્રંસનં સત્ પયો ગવ્યં ભવતિ ગ્રાહિ કસ્યચિત્ ।
મન્દો ઽગ્નિર્ભવતિ પ્રાયઃ કફવાતોત્તરે હિમે ॥

વિષઘ્નેનાપિ પયસા દેહે ઽહેર્વર્દ્ધતે વિષમ્ ।
સ્થૂલસ્થવિરબાલાદૌ વમનાદિ નિષિધ્યતે ॥

તક્રમામં કફં કોષ્ઠે હન્તિ કણ્ઠે કરોતિ તુ ।
વાતહૃત્ત્વે ઽપિ મૃદ્વીકાખર્જૂરં કોષ્ઠવાતકૃત્ ॥

નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદૃશામ્ ।
દૃષ્ટે સ્પર્શહિમં દ્રવ્યં શ્રોત્રસ્યોષ્ણં તુ પૂજિતમ્ ॥

પયઃ સ્વાદુ સરં શીતં વિપરીતં તતો દધિ ।
કાલેન જાયતે તસ્માત્ ક્ષીરવચ્ચ પુનર્ઘૃતમ્ ॥

પયો દધિ ચ વાતઘ્નમજાતં વાતલં તુ તત્ ।
તક્રં ગ્રાહિ કષાયામ્લમમ્લમેવ તુ ભેદનમ્ ॥

ધાતકીગુડતોયાનિ કારણં મદ્યશુક્તયોઃ ।
શીતે ન તુ તદાદ્યન્તે સ્નિગ્ધામ્લલવણા હિતાઃ ॥

ઉદમન્થદિવાસ્વપ્નૌ ગ્રીષ્માદન્યત્ર ગર્હિતૌ ।
સમયોગે ઽપિ ઘર્માદ્યા વાતાદિચયહેતવઃ ॥

ઋતુષ્વન્યો રસેષ્વન્યો રૌક્ષ્યે સ્નેહે બલે ક્રમઃ ।
રસાયનં કાકમાચી સદ્યઃ પર્યુષિતા વિષમ્ ॥

મૂલકં દોસજિદ્બાલં વિપરીતં તુ કન્દવત્ ।
જ્વરે પેયા કષાયાશ્ચ સર્પિઃ ક્ષીરં વિરેચનમ્ ॥

ષડહં ષડહં યુઞ્જ્યાદ્વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્ ।
છર્દિંહૃદ્રોગગુલ્માર્તે વમનં ચ ચિકિત્સિતે ॥

નિષિદ્ધમપિ નિર્દિષ્ટં બસ્તિરર્શસકુષ્ઠિનોઃ ।
જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા ॥

રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યત્વહેતવઃ ।
આશ્ચ્યોતનમભિષ્યન્દે યુઞ્જીતોર્ધ્વં દિનત્રયાત્ ॥

અઞ્જનં પક્વદોષસ્ય પ્રતિશ્યાયે ચ નાવનમ્ ।
નાતિપ્રવૃદ્ધે તિમિરે સિરામોક્ષો વિધીયતે ॥

દુષ્ટાસ્રસમ્ભવે ઽપીષ્ટો નાસ્રપિત્તે સિરાવ્યધઃ ।
અપથ્યં પથ્યમપ્યન્નં નિશાયાં નેત્રરોગિણામ્ ॥

અહિતાઃ સક્તવઃ શુષ્કા હિતાસ્તે તુ પ્રમેહિણઃ ।
ગુલ્મિનઃ ક્સીરદધ્યાદિ હપુષાદ્યૈર્યુતં હિતમ્ ॥

વાતલં વાતકોપે ઽપિ વર્ષાસુ મધુ શસ્યતે ।
તદેવ મદ્યં મદ્યસ્ય વિષસ્ય તુ વિષાન્તરમ્ ॥

ઘૃતમાનૂપદેશોત્થં હેમન્તે ચ બલાધિકમ્ ।
આલસ્યગૌરવે રૂપં વાતજે ઽપિ જ્વરે પુરઃ ॥

સ્વેદૈર્યાતિ શમં દાહઃ પ્રાયો લશુનપાનજઃ ।
દિવાસ્વપ્નાજ્જરાં યાતિ ભુક્તમન્યેદ્યુરદ્ય ન ॥

કોષ્ઠે રુદ્ધો ઽગ્નિકૃદ્વાયુર્મેદસાર્શોભિરગ્નિહૃત્ ।
દુષ્પાનં દુર્જરં સર્પિર્દીપનં ચ પયો ઽન્યથા ॥

સર્પાદિશવકોથેભ્યો વૃશ્ચિકાનાં સમુદ્ભવઃ ।
તે તૈરેવ પુનર્દષ્ટાઃ સદ્યો જહતિ જીવિતમ્ ॥

સ્વયમેવ વિષં તીવ્રં તાન્ પુનર્નાતિબાધતે ।
સર્વાઙ્ગવ્યાપિ તેષાં ચ શુક્રવત્ સંસૃતં વિષમ્ ॥

તન્માંસમુપયોગાય માંસવર્ગે ચ પઠ્યતે ।
છર્દિઘ્ની મક્ષિકાવિટ્ ચ મક્ષિકૈવ તુ વામયેત્ ॥

કફે લઙ્ઘનસાધ્યે ઽપિ કર્તરિ જ્વરગુલ્મયોઃ ।
તુલ્યે ઽપિ દેશકાલાદૌ લઙ્ઘનં ન સમં મતમ્ ॥

સર્વથા દોષજિત્તક્રં ગ્રહણ્યાં દોષકૃદ્વ્રણે ।
પીનસશ્વાસકાસાદૌ સિદ્ધમેવ પ્રશસ્યતે ॥

ઇત્યેતે ઽન્યે ચ બહવઃ સૂક્સ્મા દુર્લભહેતુકાઃ ।
ધર્મા વિચિત્રા ભાવેષુ કિઞ્ચિત્તેષાં નિદર્શિતમ્ ॥

દિશાનયા દેશમપિ સ્વયમૂહેત બુદ્ધિમાન્ ।
ન શાસ્ત્રમાત્રશરણો ન ચાનાલોચિતાગમઃ ॥