Ashtanga Sangraha · Chapter 1.8

athāto 'nnarakṣāvidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo 'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti /
tatastatprayuktāḥ samāsannavartino 'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti /
striyaśca tatprāṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena /
tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamāptamāstikarmāyarmāyaparigrahaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāmrāyamāryuvede suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīyāt /
tamarthamānābhyāṃ yathākālaṃ gurumiva śiṣayaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet /
pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṃ matamiti pratimanyeta /
na hi bhadro 'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyo janasya /
tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmānaṃ kuryāt /
upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svayamadhitiṣṭhati //

api ca bahuparigrahā narapatayaḥ /
santi cāśukāriṇaḥ śūlasanyāsādayaḥ /
pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo viśeṣeṇa rājānaḥ /
te hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne niveśanaṃ kārayet /
tathā hi sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīropayogiṣvaparokṣavṛttirbhavati //

sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnyādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣāṇaiḥ puraḥsthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet //

bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet //

tatra saviṣamannaṃ srāvyamāṇamavisrāvyaṃ bhavati
cireṇa pacyate
pakvaṃ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṃ ca jāyate
yathāsvavarṇagandharasairvyāpadyate
praklidyate
candrakācitaṃ ca bhavati //

vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṃ bhavati /
kvāthaḥ dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikṛtānāṃ cātracchāyānāṃ darśanamadarśanameva vā
phenapaṭalasīmantordhvavividharājitantubudbudaprādurbhāvo
viśeṣeṇa lavaṇolbaṇeṣu phenamālā rasasya madhye nīlā rājiḥ
payasastāmrā
madyatoyayoḥ kālī
dadhnaḥ śyāvā
takrasya nīlapītā
mastunaḥ kapotābhā
dhānyāmlasya kṛṣṇā
dravauṣadhasya kapilā
ghṛtasya kapilābhā
kṣaudrasya haritā
tailasyāruṇā
vasāgandhaśca //

phalānāmāmānāṃ pākaḥ
pakvānāṃ prakothaḥ
davyāṇāmārdrāṇāṃ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ
śuṣkāṇāṃ śyāvatā vaivarṇyaṃ vā
kaṭhinānāṃ mṛdutā
mṛdūnāṃ kaṭhinatvaṃ
mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvaṃ
āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca
lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehaḥ
sneharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca //

viṣadastu svadoṣaśaṅkayā trasto
bhītaḥ
svedavepathumān
śuṣkaśyāvavaktraḥ
samantāt sodvegaṃ vilakṣo 'bhivīkṣate /
yatra cānena viṣaṃ prayuktaṃ tadviśeṣeṇa /
tathā srastottarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhatte /
skhalitagatirdīno lajjāvānasthānahāsī pṛṣṭo 'pyasambandhamuttaraṃ dadāti /
naivavā vivakṣurmuhyati
aṅgulīḥ sphoṭayati
grīvāmālabhate
śiraḥ kaṇḍūyati
auṣṭhau parileḍhi
jṛmbhate
bhuvaṃ vilikhati
kriyāsu tvarate
viparītamācarati
svabhūmau ca nāvatiṣṭhate //

nṛpājñātvarayāpi kecidaparādhāntarādvā 'navasthitasattvāḥ samācarantyevam /
tasmādagnyādipvapi parīkṣeta /
vahnistu saviṣamannaṃ prāpyaikāvarto rūkṣamandārcirindrāyudhavadanekavarṇajvālo bhṛśaṃ caṭacaṭāyate /
kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyākulatāṃ janayati //

tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ kṣaudradrutairnasyamañjanaṃ ca kuryāt /
dhūmameva vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakameṣaśṛṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghṛtaguḍakṛtaṃ pibet //

snehalavaṇayogādapi cāgniritthaṃ syāt /
ato vayobhiḥ parīkṣeta /
tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti /
makṣikāḥ saviṣānne na nilīyante /
nilīnāśca vyāpadyante /
dṛṣṭa eva cāsmiṃstu cakorasyākṣiṇī virajyete /
kokilasya svaro vikṛtimeti /
haṃsasya gatiḥ skhalati /
kūjati bhṛṅgarājaḥ /
mādyati krauñcaḥ /
virauti kṛkavākuḥ /
vikrośati śukaḥ śārikā ca /
chardayati cāmīkaraḥ /
anyato yāti kāraṇḍavaḥ /
mriyate jīvañjīvako
glāyati vā /
hṛṣṭaromā bhavati nakulaḥ /
śakṛdvisrjati vānaraḥ /
roditi pṛṣataḥ /
hṛṣyati mayūraḥ /
darśanādeva cāsya viṣaṃ mandatāmupaiti //

viṣadūṣitasya punarāhārasyoṣmā mayūrakaṇṭhābho 'bhyudeti /
tadvāṣpeṇāpi dhūmavanmūrchādayaḥ /
teṣāṃ tadvadeva sādhanam /
hastena spṛṣṭamannaṃ viṣavaddāhaśophasvāpanakhaśātān karoti /
tasya śyāmendragopasomotpalairlepaḥ //

abhyavahriyamāṇaṃ tvoṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ karoti rasāparijñānaṃ ca /
tatra dhūmoktaṃ dantakāṣṭhoktaṃ ca karma /
āmāśayagataṃ svedamadamūrchachardivaivarṇyādhmānaromaharṣadāhārucidṛṣṭihṛdayoparodhān bindubhiścācayamaṅgānāṃ karoti //

tatra madamaphalālabubimbīkośātakīphalairdādhimadhuyuktamāśu vamanaṃ dadyāt
niṣpāvāmbubhirvā /
tataḥ snigdhaśarīraṃ virecayat /
triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībṛhatīdvayacūrṇaṃ siṃhavyāghravṛkatarakṣudvīpimārjārasṛgālamṛgagodhānāmanyatamapittarasasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ pānameṣa jīvano nāmāgadaḥ paraṃ sarvaviṣauṣadham /
tasmin jīrṇe śyāmāvyoṣātiviṣāsiddhena payasā ghṛtena vopastambhitāṃ mudgayūṣeṇa kiṃcillavaṇena sasarpiṣkeṇa mṛdvodanaṃ bhojayet /
madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpet //

pakvāśayagataṃ tṛḍdāhamūrcchātīsārāṭopatandrendriyavikṛtibalabhraṃśakārśyapāṇḍutvodarāṇi janayati /
tatra nīlinīphalayuktena sarpiṣā virecanaṃ samākṣikaṃ ca dūṣīviṣāriṃ dadhnā pāyayet /
dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā tāludantajihvoṣṭhamāṃsaśophaśca tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkena vā pratisāraṇaṃ kuryāt /
dāḍimakaramadarbhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam /
anena jihvānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ //

añjanaprayukte 'śrudūṣikopadeharāgavedanādṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca /
tatra sarpiṣpānaṃ yojyam /
śṛtena payasā saptakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet /
tatastatkalkena sarpirvipakvaṃ netratarpaṇam /
kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena vāñjanaṃ bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ saptakṛtvo madhunā bhāvayet /
tacca sroto 'ñjanasuvarṇacūrṇayuktamañjanaṃ deyam /
nasyadhūmaprayukte śirorukkāphāsrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca /
tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalke kṣīrasiddhaṃ sarpirnnasye pāne ca vidadhyāt //
abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni /
tatra śītāmbupariṣiktasya candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikāmṛtāsomavallīśvetāpadmakāleyakairanulepanam /
etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam /
girikarṇikāśvetamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgorvārukatakamūlāni śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ /
anenodvarttanagharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ //

viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre 'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittayuktaiḥ pradehaḥ /
pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhāmrakalko madhuyuktaḥ /
chatraprayukte vedanāsphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pakvajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ /
tatra madhukapāṭalākaśerukalodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ sarvagātrapradehaḥ /
anena cāmaravyajane vyākhyāte //

śiro 'bhyaṅgaprayukte śirovedanā granthijanma keśacyavanaṃ ca /
tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇa ghṛtarkṣapittaiḥ subhāvitayā kṛṣṇamṛdā pralepaḥ /
gomayamālatīmūṣikakarṇyanyatamaraso vāgāradhūmo vā śleṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ pariṣekaḥ /
anena śiraḥsnānodakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ //

karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ ca /
tatra bahupatrāsvaraso ghṛtakṣaudrasaṃyuktaḥ pratipūraṇaṃ somavalkaraso vā suśītaḥ /
mukhālepaprayukte mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ /
tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghṛtairlepo
madhusarpiṣī pānam /
saviṣapuṣpāghrāṇācchirovyathā sāśrunetratvaṃ gandhājñānaṃ ca /
tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti //

bhavati cātra /
phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam /
bhājanavyañjanānāṃ ca tathā kuryādatandritaḥ //

ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛśya tānapi /
pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām //

tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca /
āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ //

mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyate bhṛśam /
tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak //

viṣasaṃdhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam /
api ca sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham //

prāgudīcyordiśorguptaṃ bheṣajāgāramiṣyate /
uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat //

mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam /
saddvāssthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsuvitānakam //

sudhautadṛṭhakumbhādi pariśuddhajalendhanam /
svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ //

kLptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairasaṅgatāḥ /
teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ //

saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśūnugaḥ /
sarve 'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīdṛśāḥ //

mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ /
tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt //

bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ //

athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajjauṣadhaśastrayantraḥ /
tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset //

panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam /
dūṣayantyarayo yasmāttān vidyācchodhayeta ca //

prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet /
bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgonmārgavanaspatīn //

viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdheva lakṣyate /
pramlānatṛṇagulmādimṛtakīṭasarīsṛpā //

viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ /
chardirmūrchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate //

tatra saubhañjanānmūlaṃ somavallīmuśīrakam /
mātuluṅgarasaṃ hiṅguṃ pāyayeddadhimātrayā //

mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca /
sarvagandhaiḥ samaṃ yojya pacetpakve ca nikṣipet //

somarājīṃ sunandākhyāṃ saralaṃ gandhanākulīm /
cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam //

saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ kavoṣṇaṃ rājibhiścitam /
phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanābhinanditam //

mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśādrukśophakaṇḍumat /
audanaḥ sādhitastena bhuktamātro 'pi dahyate //

vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpakvo mūrchājvarapradaḥ /
darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam //

tatra śigrevādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet /
ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm //

phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet /
bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet //

kalkayitvā pratīvāpaṃ saralaṃ rajanīdvayam /
elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīapi //

pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet /
pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān //

kalaśāntargatān dagdhvā prakṣipetsaviṣe 'mbhasi /
śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ //

bhramamūrchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate /
devadārunatānantāmadhukārjunagairikam //

vajrakandaṃ latāṃ lodhnaṃ vikirecchlakṣṇacūrṇitam /
vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca //

sarvataścūrṇasaṃparkānnirviṣo jāyate 'nilaḥ /
vikṛtā bhavati chāyā pādape viṣadūṣite //

nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam /
kuryāt phalapalaśādi kaṇḍūpākātisārakṛt //

bhūmimuddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra ceṣyate /
na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām //

vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ /
ājanmaviṣasaṃyogāt kanyā viṣamayīkṛtā //

sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam /
taddhastakeśasaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ //

śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi /
jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet //

nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavekṣitam /
nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharennṛpaḥ //

dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pāparakṣoviṣāpaham /
paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate 'ñjanam //

atha śuklapakṣe puṇye 'hani puṣyapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥśravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyauṣadhipatau praśaste muhūrte sindhusrotaḥsamutthaṃsnigdhaṃ saprabhaṃ gandhavarṇacchadairnīlotpalābhamañjanamāharet /
tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ /
tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣipya balimaṅgalapūrvakamagnimupasāmādhāya khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhigomayairvā prajvālayet /
tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendradityasomavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavyasukanyāskandaścyavanavainateyānanyāṃśca yathāvidhyuktadevatāḥ sumano 'kṣatalājasvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍaghṛtamiśrapāyasairarcayitvāvṛddhavaidyabrahmaṇāṃśca śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ dhmātamāvṛtya pṛthakpṛthaṅniṣecayet /
gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaśerukotpalanalinasaugandhikamṛṇālikakvātheṣu tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu /
tataḥ śukle vāsasi badhvā dvādaśarātra māntarikṣe 'mbhāsi vāsayet /
tataśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālanusāryāpratīvāpaṃ punarapi balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayā dṛṣadi peṣayitvāsuvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavayaśṛṅgavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamaghaṭṭitāyāmañjanikāyāṃ nidhāpayet /
atha pūrvavatpunarapi kṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā sarvavit dvijanmā vidhivattadabhisaṃskuryāt /
tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṃ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ kṛtapuṣpopahāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet /
anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena yathoktānāmevāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā gobrāhmaṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāraṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet //

atha mantraḥ namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyarhate samyaksambuddhāya tadyathā auṃ cakṣuḥ prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā //

tataḥ paraṃ ca tāmeva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ patyahametatparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam /
tasmodatadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijagīṣamāṇānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣakprakalpayediti /
bhavanti cātra ślokāḥ //

atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ śivāḥ /
yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti pajcatām //

bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībālhikoṣaṇāḥ /
śrīparṇīsallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaḥ param //

saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirvisam /
yavasendhanapānīyaśastraśayyāsanodakam //

kavacābharaṇacchatrabālavyajanaveśma ca /
śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam //

samaṅgāvṛṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam /
sahadantaśaṭhaṃ tadvat prokṣaṇaṃ viṣanāśanam //

lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ /
yaṣṭyāhvamadhusaṃyuktā babrupittena kalkitāḥ //

nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale /
tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet //

saṃspṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam /
manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ //

kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ /
śuno goḥkapilāyāśca saumyākhyo 'yaṃ varo 'gadaḥ //

viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratnaṃ ca pūrvavat /
mūṣikājaruhā vāpi hastabaddhā viṣāpahāḥ //

hareṇumāṃsīmañjiṣṭhārajanīmadhukaṃ madhu /
akṣatvaksurasṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ //

vāditrāṇi patākāśca piṣṭairobhiśca lekhitāḥ /
śrutvā dṛṣṭvā samāghrāya sadyo bhavati nirviṣam //

tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam /
sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm //

madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet /
tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktaṃ viniyojayet //

viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe 'pi na doṣakṛt /
jatusarjarasośīrasarṣapā patravālakaiḥ //

savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca /
dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam //

na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ /
na kṛtyā karṣaṇā(kārmaṇā)dyāśca dhūpo 'yaṃ yatra dahyate //

śikhipiñchaṃ balākāsthi sarṣapāścandanaṃ ghṛtam /
dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ //

viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam /
dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam //

gośṛṅge nihitaṃ yojyaṃ snānīye 'mbhasi bhūpateḥ /
pūrvokatatryūṣaṇādiṃ ca snānīye 'mbhasi yojayet //

kvātho 'thavārkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ /
sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ //

kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ /
mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ //

kvāthaḥ sarvodakārtheṣu kākamācīyutairhitaḥ /
rocanāpatnanaipālīkuṅkumaistilakān vahan //

viṣairna bādhyate syācca nārīnaranṛpapriyaḥ /
cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ //

digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ /
nasyapānāñjanālepairyuñjyāt sañjīvanātmakān //

agadān viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca /
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha //

dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam /
virecanaṃ sirāmokṣaṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi //

hṛdayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyataḥ /
pibedghṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vāpyabhuktavān //

sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam /
sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate //

godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam /
sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitopalam //

suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ /
viṣapītāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā //

sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam /
śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet //

na sajjate hemapāṅge padmapatre 'mbuvadviṣam /
jāyate vipulaṃ cāyurgare 'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ //

itthaṃ garaviṣādibhyo rakṣedvaidyo nareścaram /
syāducchedastaducchedātprajānāṃ sarvakarmaṇām //

ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve 'pyamānuṣāḥ /
yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo 'sāvatīndriyaiḥ //

yatra sākṣannṛpastatra vijñātaḥ praviśodbhiṣak /
na sammato 'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet //

ucite purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet /
ahīnakālaṃ rājārthaṃ svārthaṃ priyahitaiḥ saha //

deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam /
nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam //

nācaredahitenainaṃ mūlacchedakaraṃ hi tat /
anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ //

udāraiḥ sāntvayan vākyairdoṣaścettadupekṣayā /
tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayedveṣyasaṅkathām //

vipaścidapyacittajño bāliśo 'pi tu bhāvavit /
atipriyo 'pi dveṣyo 'pi yātyāśu viparītatām //

nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi /
na yāyānna ciraṃ tiṣṭhet kośasthānāvarodhayoḥ //

svalpe 'pi darśayettuṣṭiṃ lābhe 'nuddhatamānasaḥ /
mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām //

vastrādi rājñā sadṛśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet /
dattaṃ yattu nṛpeṇava taddhāryaṃ tuṣṭivṛddhaye //

hasitavye simataṃ kuryāt prabhorevānuvṛttitaḥ /
ucyamāne 'valambeta paramarmāṇi mūkatām //

svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavān /
atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam //

pāto yathā hi duḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā /
āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ //

kauśalenātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyate /
prāpya duṣpnāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ //

yathopabhuñjīta ciraṃ tathā syādapramādavān /
vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritām //

rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim /
rakṣāśaktiṃ tathocchīrṣe sayavāṅkurayāvakām //

sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam /
upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca //

etatsvastyayanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ /
āyusyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit //

saṅkṣepa eṣa viṣapālanasādhanāya proktastu vistaravidhiḥ punaruttare tu /
ālocya samyagakhilaṃ matipūrvakārī yuñjīta taṃ parivikalpya vikāracihnam //

iti viṣagararakṣorakṣaṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo nityamevāpramattaḥ /
nijapararipuvṛndairapradhṛṣyo mahātmā janayati janatāyāḥ kṣemayogau cirāya //