અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.6

અથાતોદ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

જીવનં તર્પણં હૃદ્યં હ્લાદિ બુદ્ધિપ્રબોધનમ્ ।
તન્વવ્યક્તરસં મૃષ્ટં શીતં શુચ્યમૃતોપમમ્ ॥

સૂર્યોધ્દૃતપ્રમુક્તત્વાલ્લઘુ વાતકંફાપહમ્ ।
શૈત્યજીવનસૌમ્યત્વૈઃ પિત્તરક્તવિષાર્તિજિત્ ॥

ગઙ્ગામ્બુ નભસો ભ્રષ્ટં ત્વર્કેન્દુમારુતૈઃ ।
હિતાહિતત્વે તત્ ભૂયો દેશકાલાવપેક્ષતે ॥

યેનાભિવૃષ્ટમમલં શાલ્યન્નં રાજતસ્થિતમ્ ।
અક્લિન્નમવિવર્ણં વા તત્ પેયં ગાઙ્ગમન્યથા ॥

સામુદ્રં તન્ન પાતવ્યં માસાદાશ્વયુજાદ્વિના ।
ખાતધૌતશિલાપૃષ્ઠવસ્ત્રાદિભ્યશ્ચ્યુતં જલમ્ ॥

હેમમૃન્મયપાત્રસ્થમવિપન્નં સદા પિબેત્ ।
તદભાવે ચ ભૂમિષ્ઠમાન્તરિક્ષાનુકારિ યત્ ॥

શ્વેતે કષાયં તત્સ્વાદુ કૃષ્ણે તિક્તં ચ પાણ્ડુરે ।
નીલે કષાયમધુરં દેશે લવણમૂષરે ॥

સક્ષારં કપિલે મિશ્રં મિશ્રે ઽથામ્બુગુણાધિકે ।
મધુરં લવણામ્લં તુ ભવેત્ભૂમિગુણાધિકે ॥

તેજોધિકે તિક્તકટુ કષાયં પવનાધિકે ।
દિવ્યાનુકારિ ત્વવ્યક્તરસત્વાત્ ખગુણાધિકે ॥

શુચિપૃથ્વસિતશ્વેતે દેશે ચાર્કાનિલાહતમ્ ।
કૌપસારસતાટાકચૌણ્ડપ્રાસ્રવણૌદ્ભિદમ્ ॥

વાપીનદીતોયમિતિ તત્ પુનઃ સ્મૃતમષ્ટધા ।
સક્ષારં પિત્તકૃત્ કૌપં દીપનાન્નાતિવાતલમ્ ॥

સારસં સ્વાદુ લઘુ ચ તાટાકં ગુરુ વાતલમ્ ।
ચૌણ્ડં તુ પિત્તલં દોષહરં પ્રાસ્રવણોદકમ્ ॥

ઔદ્ભિદં સ્વાદુ પિત્તઘ્નં સ્વાદુ વાપીજલં ગઘુ ।
નાદેયં વાતલં રૂક્ષં કટુકં ચ તદાદિશેત્ ॥

ધન્વાનૂપમહીધ્રાણાં સામીપ્યાત્ ગુરુલાઘવમ્ ।
પશ્ચિમોદધિગાઃ શીઘ્રવહા યાશ્ચામલોદકાઃ ॥

પથ્યાઃ સમાસાત્તા નદ્યો વિપરીતાસ્તતો ઽન્યથા ।
ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપવિચ્છેદૈઃ ખેદિતોદકાઃ ॥

હિમવન્મલયોદ્ભૂતાઃ પથ્યાસ્તા એવ ચ સ્થિતાઃ ।
ક્રિમિશ્લીપદહૃત્કણ્ઠશિરોરોગાન્ પ્રકુર્વતે ॥

પ્રાચ્યાવન્ત્યપરાન્તોત્થા દુર્નામાનિ મહેન્દ્રજાઃ ।
ઉદરશ્લીપદાતઙ્કાન્ સહ્યવિન્ધ્યભવાઃ પુનઃ ॥

કુષ્ઠપાણ્ડુશિરોરોગાન્ દોષઘ્ન્યઃ પારિયાત્રજાઃ ।
બલપૌરુષકારિણ્યઃ સાગરામ્ભસ્ત્રિદોષકૃત્ ॥

કીટાહિમૂત્રવિટ્કોથતૃણજાલોત્કરાવિલમ્ ।
પઙ્કપઙ્કજશૈવાલહઠપર્ણાદિસંસ્તૃતમ્ ॥

સૂર્યેન્દુપવનાદૃષ્ટં જુષ્ટં ચ ક્ષુદ્રજન્તુભિઃ ।
અભિવૃષ્ટં વિવર્ણં ચ કલુષં સ્થૂલફેનિલમ્ ॥

વિરસં ગન્ધવત્તપ્તં દન્તગ્રાહ્યતિશૈત્યતઃ ।
અનાર્તવં ચ યદ્દિવ્યમાર્તવં પ્રથમં ચ યત્ ॥

લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રવિષસંશ્લેષદૂષિતમ્ ।
તત્ કુર્યાત્ સ્નાનપાનાભ્યાં તૃષ્ણાધ્માનોદરજ્વરાન્ ॥

કાસાગ્નિસાદાભિષ્યન્દકણ્ડૂગણ્ડાદિકાનતઃ ।
તદ્વર્જયેદભવે વા તોયસ્યાન્યસ્ય શસ્યતે ॥

ઘનવસ્ત્રપરિસ્રાવૈઃ ક્ષુદ્રજન્ત્વભિરક્ષણમ્ ।
વ્યાપન્નસ્યાસ્ય તપનમગ્ન્યર્કાયસપિણ્ડકૈઃ ॥

પર્ણીમૂલબિસગ્રન્થિમુક્તાકતકશૈવલૈઃ ।
વસ્ત્રગોમેદકાભ્યાં વા કારયેત્તત્પ્રસાદનમ્ ॥

પાટલાકરવીરાદિકુસુમૈર્ગન્ધનાશનમ્ ।
પાનીયં ન તુ પાનીયં પાનીયે ઽન્યપ્રદેશજે ॥

અજીર્ણે ક્વથિતં ચાઆમે પક્વે જીર્ણે ઽપિ નેતરત્ ।
શીતે વિધિરયં તપ્તે ત્વજીર્ણે શિશિરં ત્યજેત્ ॥

પાનીયં પ્રાણિનાં પ્રાણા વિશ્વમેવ ચ તન્મયમ્ ।
અતો ઽત્યન્તનિષેધેન ન ક્વચિદ્વારિ વાર્યતે ॥

આસ્યશોષાઙ્ગસાદાદ્યા મૃત્યુર્વા તદલાભતઃ ।
ન હિ તોયાદ્વિના વૃત્તિઃ સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા ॥

કેવલં સૌષધં પક્વમામમુષ્ણં હિતં ચ તત્ ।
સમીક્ષ્ય માત્રયા યુક્તમમૃતં વિષમન્યયા ॥

અતિયોગેન સલિલં તૃષ્યતો ઽપિ પ્રયોજિતમ્ ।
પ્રયાતિ શ્લેષ્મપિત્તત્વં જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ ॥

વર્ધયત્યામતૃણ્નિદ્રાતન્દ્રાધ્માનાઙ્ગગૌરવમ્ ।
કાસાગ્નિસાદહૃલ્લાસપ્રસેકશ્વાસપીનસાન્ ॥

પાકે સ્વાદુ હિમં વીર્યે તદુષ્ણમપિ યોજિતમ્ ।
તસ્માદયોગપાનેન લાઘવાન્ન વિયોજયેત્ ॥

આમવિષ્ટબ્ધયોઃ કોષ્ણં નિષ્પિપાસો ઽપ્યપઃ પિબેત્ ।
યાવત્યઃ ક્લેદયન્ત્યન્નમતિક્લેદો ઽગ્નિનાશનઃ ॥

વિબદ્ધઃ કફવાતાભ્યાં મુક્તામાશયબન્ધનઃ ।
પચ્યતે ક્ષિપ્રમાહારઃ કોષ્ણતોયદ્રવીકૃતઃ ॥

અનવ્બસ્થિતદોષાગ્નેર્વ્યાધિક્ષીણબલસ્ય ચ ।
નાલ્પમપ્યામમુદકં હિતં તદ્ધિ ત્રિદોષકૃત્ ॥

તેજસઃ પ્રતિપક્ષત્વાન્મન્દાગ્નિર્વર્જયેજ્જલમ્ ।
સર્વમેવ તથા સ્યન્દપ્લીહવિદ્રધિગુલ્મિનઃ ॥

પાણ્ડૂદરાતિસારાર્શોગ્રહણીશોષશોફિનઃ ।
કામમલ્પમશક્તૌ તુ પેયમૌષધસંસ્કૃતમ્ ॥

ઋતે શરન્નિદાઘાભ્યાં પિબેત્સ્વસ્થો ઽપિ ચાલ્પશઃ ।
ભક્તસ્યાદૌ જલં પીતમગ્નિસાદં કૃશાઙ્ગતામ્ ॥

અન્તે કરોતિ સ્થૂલત્વમૂર્ધ્વં ચામાશયાત્ કફમ્ ।
મધ્યે મધ્યાઙ્ગતાં સામ્યં ધાતૂનાં જરણં સુખમ્ ॥

શીતં મદાત્યયગ્લાનિમૂર્છાછર્દિશ્રમભ્રમાન્ ।
તૃષ્ણોષ્ણદાહપિત્તાસૃગ્વિષાણિ ચ નિહન્તિ તત્ ॥

ક્ષીણપાદત્રિભાગાર્ધં દેશર્તુગુરુલાઘવાત્ ।
ક્વથિતં ફેનરહિતમવેગમમલં હિતમ્ ॥

હિધ્માધ્માનાનિલશ્લેષ્મતૃટ્કાસશ્વાસપીનસે ।
પાર્શ્વશૂલામમેદસ્સુ સદ્યઃશુદ્ધૌ નવજ્વરે ॥

દીપનં પાચનં કણ્ઠ્યં લઘુ બસ્તિવિશોધનમ્ ।
પાષાણરૂપ્યમૃદ્ધેમજતુતાપાર્કતાપિતમ્ ॥

પાનીયમુષ્ણં શીતં વા ત્રિદોષઘ્નં તૃડરિતિજિત્ ।
લઘ્વરૂક્ષં ક્લમઘ્નઞ્ચ તોયંક્વથિતશીતલમ્ ॥

સંસર્ગે પિત્તકફયોઃ સન્નિપાતે ચ શસ્યતે ।
તોયં વન્હિગુણભ્રષ્ટં પાકે ઽમ્લં સર્વદોષકૃત્ ॥

ભવેત્ પર્યુષિતં તચ્ચ તોયં હિમકરોદ્ભવમ્ ।
અતિશૈત્યગુરુસ્થૈર્યઙ્ઘાતૈઃ કફવાતકૃત્ ॥

ચન્દ્રકાન્તભવં રક્ષોવિષપિત્તજ્વરાપહમ્ ।
દૃષ્ટિમેધાવપુસ્થૈર્યકરં સ્વાદુ હિમં લઘુ ॥

નાલિકેરોદકં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં લઘુ ।
તૃષ્ણાપિત્તાનિલહરં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ।
દિવ્યં વારિ વરં વર્ષે નાદેયમવરં ॥
ઇતિ તોયવર્ગઃ ।

સ્વાદુપાકરસં સ્નિગ્ધમોજસ્યં ધાતુવર્ધનમ્ ।
વાતપિત્તહરં વૃષ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલં ॥

પ્રાયઃ પયઃ અત્ર ગવ્યં તુ જીવનીયં રસાયનમ્ ।
ક્ષતક્ષીણહિતં મેધ્યં બલ્યં સ્તન્યકરં સરમ્ ॥

શ્રમભ્રમમદાલક્ષ્મીશ્વાસકાસાતિતૃટ્ક્ષુધઃ ।
જીર્ણજ્વરં મૂત્રકૃચ્છ્રં રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્ ॥

હિતમત્યગ્ન્યનિદ્રેભ્યો ગરીયો માહિષં હિમમ્ ।
અલ્પામ્બુપાનવ્યાયામકટુતિક્તાશનૈર્લઘુ ॥

આજં શોષજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તાતિસારજિત્ ।
ઈષદ્રૂક્ષોષ્ણલવણમૌષ્ટ્રકં દીપનં લઘુ ॥

શસ્તં વાતકફાનાહક્રિમિશોફોદરાર્શસામ્ ।
માનુષં વાતપિત્તાસૃગ્ભિઘાતાક્ષિરોગજિત્ ॥

તર્પણાશ્ચ્યોતનૈર્નસ્યૈઃ અહૃદ્યં તૂષ્ણમાવિકમ્ ।
વાતવ્યાધિહરં હિધ્માશ્વાસપિત્તકફપ્રદમ્ ॥

હસ્તિન્યાઃ સ્થૈર્યકૃત્ બાઢં ઉષ્ણં ત્વૈકશફં લઘુ ।
શાખાવાતહરં સામ્લલવણં જડતાકરમ્ ॥

પયો ઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં યુક્ત્યા શૃતમતો ઽન્યથા ।
ભવેત્ ગરીયો ઽતિશૃતં ધારોષ્ણમમૃતોપમમ્ ॥

પિણ્યાકામ્લાશિનીનાં તુ ગુર્વભિષ્યન્દિ તત્ ભૃશમ્ ।
અચેષ્ટયા ચ પ્રાદોષાત્ ગરીયઃ સ્મૃતમૌષસમ્ ॥

વ્યાખ્યાતસ્તેન લઘિમા ચેષ્ટાવત્પ્રકૃતિષ્વપિ ।
હ્રસ્વેષુ ચાતિદેહેભ્યો માંસેષ્વપ્યેવમાદિશેત્ ॥

અમ્લપાકરસં ગ્રાહિ ગુરૂષ્ણં દધિ વાતજિત્ ।
મેદઃશુક્રબલશ્લેષ્મપિત્તરક્તાગ્નિશોફકૃત્ ॥

રોચિષ્ણુ શસ્તમરુચૌ શીતકે વિષમજ્વરે ।
પીનસે મૂત્રકુછ્રે ચ રૂક્ષં તુ ગ્રહણીગદે ॥

નૈવાદ્યાન્નિશિ નૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણશરત્સુ ન ।
નામુદ્ગસૂપં નાક્ષૌદ્રં નાઘૃતં નાસિતોપલમ્ ॥

ન ચાનામલકં નાપિ નિત્યં નો મન્દમન્યથા ।
જ્વરાસૃક્પિત્તવીસર્પકુષ્ઠપાણ્ડ્વામયપ્રદમ્ ॥

તક્રં લઘુ કષાયામ્લં દીપનં કફવાતજિત્ ।
શોફોદરાર્શોગ્રહણીદોષમૂત્રગ્રહારુચીઃ ॥

ગુલ્મપ્લીહઘૃતવ્યાપદ્ગરપાણ્ડ્વામયાન્ જયેત્ ।
તદ્વન્મસ્તુ સરં સ્રોતશ્શોધિ વિષ્ટમ્ભજિલ્લઘુ ॥

શીતં સ્વાદુ કષાયામ્લં નવનીતં નવોદ્ધૃતં ।
યક્ષ્માર્શોર્દ્દિતપિત્તાસૃગ્વાતજિદ્ ગ્રાહિ દીપનમ્ ॥

ક્ષીરોદ્ભવં તુ સઙ્ગ્રાહિ રક્તપિત્તાક્ષિરોગજિત્ ।
શસ્તં ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિબલાયુઃશુક્રચક્ષુષામ્ ॥

બાલવૃદ્ધપ્રજાકાન્તિસૌકુમાર્યસ્વરાર્થિનામ્ ।
ક્ષતક્ષીણપરીસર્પશસ્ત્રાગ્નિગ્લપિતાત્મનામ્ ॥

વાતપિત્તવિષોન્માદશોષાલક્ષ્મીજ્વરાપહમ્ ।
સ્નેહાનામુત્તમં શીતં વયસઃ સ્થાપનં ઘૃતમ્ ॥

સહસ્રવીર્યં વિધિભિઃ શૃતં કર્મસહસ્રકૃત્ ।
મદાપસ્મારમૂર્છાયશિરઃકર્ણાક્ષિયોનિજાન્ ॥

પુરાણં જયતિ વ્યાધીન્ વ્રણશોધનરોપણમ્ ।
પૂર્વોક્તાંશ્ચાધિકાન્ કુર્યાત્ ગુણાંસ્તદમૃતોપમમ્ ॥

તદ્વચ્ચ ઘૃતમણ્ડો ઽપિ રુક્ષસ્તીક્ષ્ણસ્તનુશ્ચ સઃ ।
કીલાટદધિકૂચીકાતક્રપિણ્ડકમોરટાઃ ॥

સક્ષીરશાકપીયૂષા રોચના વહ્નિસાદનાઃ ।
શુક્રનિદ્રાકફકરા વિષ્ટમ્ભિગુરુદોષલાઃ ॥

વિદ્યાદ્દધિઘૃતાદીનાં ગુણદોષાન્ યથા પયઃ ।
ગવ્યે ક્ષીરઘૃતે શ્રેષ્ઠે નિન્દિતે ચાવિસમ્ભવે ॥
ઇતિ ક્ષીરવર્ગઃ ।

ઇક્ષોઃ સરો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો વૃંહણઃ કફમૂત્રકૃત્ ॥

વૃષ્યઃ શીતઃ પવનજિત્ ભુક્તે વાતપ્રકોપનઃ ।
રક્તપિત્તપ્રશમનઃ સ્વાદુપાકરસો રસઃ ॥

સો ઽગ્રે સલવણો દન્તપીડિતઃ શર્કરાસમઃ ।
મૂલાગ્રજન્તુજગ્ધાદિપીડનાન્મલસઙ્કરાત્ ॥

કિઞ્ચિત્ કાલવિધૃત્યા ચ વિકૃતિં યાતિ યાન્ત્રિકઃ ।
વિદાહી ગુરુ વિષ્ટમ્ભી તેનાસૌતત્ર પૌણ્ડ્રકઃ ।
શૈત્યપ્રસાદમાધુર્યાદ્વરસ્તમનુવાંશિકઃ ॥

શાતપર્વકકાન્તારનૈપાલાદ્યાસ્તતઃ ક્રમાત્ ।
સક્ષારાઃ સકષાયાશ્ચ સોષ્ણાઃ કિઞ્ચિદ્વિદાહિનઃ ॥

ફાણિતં ગુર્વભિષ્યન્દિ ચયકૃન્મૂત્રશોધનમ્ ।
નાતિશ્લેષ્મકરો ધૌતઃ સૃષ્ટમૂત્રશકૃત્ ગુડઃ ॥

પ્રભૂતક્રિમિમજ્જાસૃઙ્ભેદોમાંસકફો ઽપરઃ ।
હૃદ્યઃ પુરાણઃ પથ્યશ્ચ નવઃ શ્લેષ્માગ્નિસાદકૃત્ ॥

વૃષ્યાઃ ક્ષીણક્ષતહિતા રક્તપિત્તાનિલાપહાઃ ।
મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડસિતાઃ ક્રમેણ ગુણવત્તમાઃ ॥

તદ્ગુણા તિક્તમધુરા કષાયા યાષશર્કરા ।
ત્રિદોષઘ્ની સિતા કાશેષુદર્ભચ્છદસમ્ભવા ॥

દાહતૃટ્ચ્છર્દિમૂર્ચ્છાસૃક્તિપત્તઘ્નઃ સર્વશર્કરાઃ ।
શર્કરેક્ષુવિકારાણાં ફાણિતં ચ વરાવરે ॥

ચક્ષુષ્યં ચ્છેદિ તૃટ્શ્લેષ્મવિષહિધ્માસ્રપિત્તનુત્ ।
કુષ્ઠમેહકૃમિચ્છર્દિશ્વાસકાસાતિસારજિત્ ॥

વ્રણશોધનસન્ધાનરોપણં વાતલં મધુ ।
રૂક્ષં કષાયમધુરમ્ તત્તુલ્યા મધુશર્કરા ॥

ઉષ્ણમુષ્ણાર્તમુષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈર્નિહન્તિ તત્ ।
વિષાન્વયત્વેન વિષપુષ્પેભ્યો ઽપિ યતો મધુ ॥

કુર્વતે તે સ્વયં યચ્ચ સવિષા ભ્રમરાદયઃ ।
પ્રચ્છર્દને નિરૂહે ચ મધૂષ્ણં ન નિવાર્યતે ॥

અલબ્ધપાકમાશ્વેવ તયોર્યસ્માન્નિવર્તતે ।
ગુરુરૂક્ષકષાયત્વાચ્છૈત્યાચ્ચાલ્પં હિતં મધુ ॥

ન હિ કષ્ટતમં કિઞ્ચિત્તદજીર્ણાદ્યતો નરમ્ ।
ઉપક્રમવિરોધિત્વાત્ સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્ ॥

નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ ।
વૃષ્યયોગૈરતો યુક્તં વૃષતામનુવર્તતે ॥

ભ્રામરં પૌષ્પિકં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં ચ યથોત્તરમ્ ।
વરં જીર્ણં ચ તેષ્વન્ત્યે દ્વે એવ હ્યુપયોજયેત્ ॥
ઇતિ ઇક્ષુ વર્ગઃ ।

તૈલં સ્વયોનિવત્તત્ર મુખ્યં તીક્ષ્ણં વ્યવાયિ ચ ।
ત્વગ્દોષકૃદચક્ષુષ્યં સૂક્ષ્મોષ્ણં કફકૃન્ન ચ ॥

કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચ ।
બદ્ધવિટ્કં ક્રિમિઘ્નં ચ સંસ્કારાત્સર્વરોગજિત્ ॥

તૈલપ્રયોગાદજરા નિર્વિકારા જિતશ્રમાઃ ।
આસન્નતિબલા યુદ્ધે દૈત્યાધિપતયઃ પુરા ॥

સતિક્તોષણમૈરણ્ડં તૈલં સ્વાદુ સરં ગુરુ ।
વર્ધ્મગુલ્માનિલકફાનુદરં વિષમજ્વરમ્ ॥

રુક્છોફૌ ચ કટીગુહ્યકોષ્ઠપૃષ્ઠાશ્રયૌ જયેત્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં વિસ્રં રક્તૈરણ્ડોદ્ભવં ત્વતિ ॥

ઉમાકુસુમ્ભજં ચોષ્ણં ત્વગ્દોષકફપિત્તકૃત્ ।
દન્તીમૂલકરક્ષોઘ્નકરઞ્જારિષ્ટશિગ્રુજમ્ ॥

સુવર્ચલેડ્ગુદીપીલુશાઙ્ખિનીનીપસમ્ભવમ્ ।
સરલાગરુદેવાહ્વશિંશપાસારજન્મ ચ ॥

તુવરારુષ્કરોત્થં ચ તીક્ષ્ણં કટ્વસ્રપિત્તકૃત્ ।
અર્શઃકુષ્ઠક્રિમિશ્લેષ્મશુક્રમેદોનિલાપહમ્ ॥

કરઞ્જનિમ્બજે તિક્તે નાત્યુષ્ણે તત્ર નિર્દિશેત્ ।
કષાયતિક્તકટુકં સારલં વ્રણણોધનમ્ ॥

ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટુકે તુવરારુષ્કરોદ્ભવે ।
વિશેષાત્ ક્રિમિકુષ્ઠઘ્ને તથોર્ધ્વાધોવિરેચને ॥

અક્ષાતિમુક્તકાક્ષોડનાલિકેરમધૂકજમ્ ।
ત્રપુસોર્વારુકૂષ્માણ્ડશ્લેષ્માતકપ્રિયાલજમ્ ॥

વાતપિત્તહરં કેશ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્ ।
પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનં શ્રીપર્ણીકિંશુકોદ્ભવમ્ ॥

તિલતૈલં વરં તેષુ કૌસુમ્ભમવરં પરમ્ ।
વસા મજ્જા ચ વાતઘ્નૌ બલપિત્તકફપ્રદૌ ॥

માંસાનુગસ્વરૂપૌ ચ વિદ્યાન્મેદોપિ તાવિવ ।
બૌલૂકી સૌકરી પાકહંસજા કુક્કુટોદ્ભવા ॥

વસા શ્રેષ્ઠા સ્વવર્ગેષુ કુમ્ભીરમહિષોદ્ભવા ।
કાકમદ્ગુ વસા તદ્વત્ કારણ્ડોત્થા ચ નિન્દિતા ॥

દીપનં રોચનં મદ્યં તીક્ષ્ણોક્ષ્ણં તુષ્ટિપુષ્ટિદમ્ ।
સત્વાદુતિક્તકટુકમમ્લપાકરસં સરમ્ ॥

સકષાયં સ્વરારોગ્યપ્રતિભાવર્ણકૃલ્લઘુ ।
નષ્ટનિદ્રાતિનિદ્રેભ્યો હિતં પિત્તાસ્રદૂષણમ્ ॥

કૃશસ્થૂલહિતં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં સ્રોતોવિશોધનમ્ ।
વાતશ્લેષ્મહરં યુક્ત્યા પીતં વિષવદન્યથા ॥

ગુરુ તદ્દોષજનનં નવં જીર્ણમતો ઽન્યથા ।
પેયં નોષ્ણોપચરેણ ન વિરિક્તક્ષુધાતુરૈઃ ॥

નાતિતીક્ષ્ણમૃદુસ્વચ્છઘનં વ્યાપન્નમેવ વા ।
ગુલ્મોદરાર્શોગ્રહણીશોષહૃત્ સ્નેહની ગુરુઃ ॥

સુરનિલઘ્ની મેદોસૃક્સ્તન્યમૂત્રકફાવહા ।
તદ્ગુણા વારુણી હૃદ્યા લઘુસ્તીક્ષ્ણા નિહન્તિ ચ ॥

શૂલકાસવમિશ્વાસવિબન્ધાધ્માનપીનસાન્ ।
શૂલપ્રવાહિકાટોપતૃષ્ણાશોફાર્શસાં હિતઃ ॥

જગલઃ પાચનો ગ્રાહી રૂક્ષસ્તદ્વચ્ચ મેદકઃ ।
બક્કસો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી દોષકોપનઃ ॥

નાતિતીવ્રમદા લઘ્વી પથ્યા બૈભીતકી સુરા ।
વ્રણે પાણ્ડ્વામયે કુષ્ઠે ન ચાત્યર્થં વિરુધ્યતે ॥

વિષ્ટમ્ભિની યવસુરા ગુર્વી રૂક્ષા ત્રિદોષલા ।
કૌહલી બૃંહણી ગુર્વી શ્લેષ્મલસ્તુ મધૂલકઃ ॥

યથાદ્રવ્યગુણો ઽરિષ્ટઃ સર્વમદ્યગુણાધિકઃ ।
ગ્રહણીપાણ્ડુકુષ્ઠાર્શઃ શોષશોફોદરજ્વરાન્ ॥

હન્તિ ગુલ્માક્રિમિફીહઃ કષાયકટુવાતલઃ ।
માર્દ્વિકં લેખનં હૃદ્યં નાત્યુષ્ણં મધુરં સરમ્ ॥

અલ્પપિત્તાનિલં પાણ્ડુમેહાર્શઃક્રિમિનાશનમ્ ।
અસ્માદલ્પાન્તરગુણં ખાર્જૂરં વાતલં ગુરુ ॥

શાર્કરઃ સુરભિઃ ત્વાદુર્હૃદ્યો નાતિમદો મઘુઃ ।
સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્વાતો ગૌડસ્તર્પણદીપનઃ ॥

વાતપિત્તકરઃ શીધુઃ સ્નેહશ્લેષ્મવિકારહા ।
મેદઃશોફોદરાર્શોઘ્નસ્તત્ર પક્વરસો વરઃ ॥

ચ્છેદિ મધ્વાસવસ્તીક્ષ્ણો મેહપીનસકાસજિત્ ।
સુરાસવસ્તીક્ષ્ણમદઃ સ્વાદુસ્તીક્ષ્ણો ઽનિલાપહઃ ॥

મૈરેયો મધુરો હૃષ્યઃ સરઃ સન્તર્પણો ગુરુઃ ।
ધાતક્યભિષુતો જીર્ણો રૂક્ષો રોચનદીપનઃ ॥

દ્રાક્ષાસવો મધુસમઃ પરમં સ તુ દીપનઃ ।
માર્દ્વીકસદૃશઃ પ્રોક્તો મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ ॥

સમાસાદાસવો હૃદ્યો વાતલઃ સૌષધાનુગઃ ।
દ્રાક્ષેક્ષુમાક્ષિકં શાલિરુત્તમા વ્રીહિપઞ્ચમાઃ ॥

મદ્યાકરા યત્તેભ્યો ઽન્યત્તન્મદ્યપ્રતિરૂપકમ્ ।
ગુણૈર્યથોદ્બણૈર્વિદ્યાન્મદ્યમાકરસઙ્કરાત્ ॥

રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમનમ્ ।
વિદાહિ ભૃશતીક્ષ્ણોક્ષ્ણં હૃદ્યં રુચિકરં સરમ્ ॥

દીપનં શિશિરસ્પર્શં પાણ્ડુદૃક્કૃમિનાશનમ્ ।
ગુડેક્ષુમદ્યમાર્દ્વીકશુક્તં લઘુ યથોત્તરમ્ ॥

કન્દમૂલફલાદ્યાંશ્ચ તદ્વદ્વિદ્યાત્તદાસુતાન્ ।
શાણ્ડાકી ચા ઽસુતં ચાન્યત્ કાલામ્લં રોચનં લઘુ ॥

ધાન્યામ્લં ભેદિ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિત્તકૃત્ સ્પર્શશીતલમ્ ।
શ્રમક્લમહરં રુચ્યં દીપનં બસ્તિશૂલનુત્ ॥

શસ્તમાસ્થાપને હૃદ્યં લઘુ વાતકફાપહમ્ ।
એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તે સૌવીરકતુષોદકે ॥

ક્રિમિહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાણ્ડુરોગનિબર્હણે ।
તે ક્રમાદ્વિતુષૈર્વિદ્યાત્સતુષૈશ્ચ યવૈઃ કૃતે ॥
ઇતિ મદ્યવર્ગઃ ।

મૂત્રં ગોજાવિમહિષીગજાશ્વોષ્ટ્રખરોદ્ભવમ્ ।
પિત્તલં રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં કટુ ॥

ક્રિમિશોફોદરાનાહશૂલપાણ્ડુકફાનિલાન્ ।
ગુલ્મારુચિવિષશ્વિત્રકુષ્ઠાર્શાંસિ જયેલ્લઘુ ॥

વિરેકાસ્થાપનાલેપસ્વેદાદિષુ ચ પૂજિતમ્ ।
દીપનં પાચનં ભેદિ તેષુ ગોમૂત્રમુત્તમમ્ ॥

શ્વાસકાસહરં ચ્છાગં પૂરણાત્ કર્ણશૂલજિત્ ।
દદ્યાત્ ક્ષારે કિલાસે ચ ગજવાજિસમુદ્ભવમ્ ॥

હન્ત્યુન્માદમપસ્મારં ક્રિમીન્મેહઞ્ચ રાસભમ્ ।
કષાયતિક્તમેતેષાં હિધ્માશ્વાસહરં શકૃત્ ॥

માર્ગમોજઃક્ષયહરં વૈષ્કિરં વાતરોગનુત્ ।
પ્રસહાનામપસ્મારમુન્માદઞ્ચ નિયચ્છતિ ॥

મહામૃગસમુદ્ભૂતં કુષ્ઠહૃજ્જલચારિણામ્ ।
નેત્રરોગહરં પિત્તં પ્રવૃદ્ધં ચ નિયચ્છતિ ॥

પિત્તં તિક્તં વિષહરં રોચના કફવાતજિત્ ।
તિક્તા પાપ્માહરામૂત્રં માનુષં તુ વિષાપહમ્ ॥

તોયક્ષીરેક્ષુતૈલાનાં વર્ગૈર્મદ્યસ્ય ચ ક્રમાત્ ।
ઇતિ દ્રવૈકદેશો ઽયં યથાસ્થૂલમુદાહૃતઃ ॥